Բովանդակություն

Քրիստման Էրստրոյմ / Բամբուկե լապտերիկ

ԱԿՈւՏԱԳԱՎԱ / Թավուտում

ԱԿՈւՏԱԳԱՎԱ / Օրիորդ Ռոկունոմիան

Ծանոթագրություններ

ԱԿՈւՏԱԳԱՎԱ / Տարօրինակ պատմություն

ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ / ՌԱՍՅՈՄՈՆԻ ԴԱՐՊԱՍԸ

ԿԵՆՁԱԲՈՒՐՈ ՕԷ / Անսպասելի համրություն

Կիգաքու

ՀԵՂԻՆԵ ՄԵԼԻՔ ՀԱՅԿԱԶՅԱՆ / Մի պտույտ քաղաքում

ԱՂԱՎՆԻՆԵՐԸ ԿԼՍԵՆ (ճապոնական հեքիաթ)

ԹԻՅՈ

ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ ԿԱՎԱԲԱՏԱ (1899-1972) / Պարուհին Իձուից

ՌԱՆՍԷՑՈւ

ՋԱՀԵԼՈՒԹՅԱՆ ԱՂԲՅՈՒՐԸ (ճապոնական հեքիաթ)

ԵՍԱՆՈ ԱԿԻԿՈ (1878-1942)

ԻՍՅՈ

ԽԵԼՔԻՑ ՊԱԿԱՍ ՓԵՍԱՆ (ճապոնական հեքիաթ)

ՊԱՌԱՎ ՁԻՆ (ճապոնական հեքիաթ)

ՏԱԿԱՌԱԳՈՐԾԸ ԵՐԿՆՔՈՒՄ (ճապոնական հեքիաթ)

ՕԿՈՒՍԱ ԿԱՏՈՄԻՏԻ

ՈՒՌԵՆՈՒ ՇԻՎ (Ճապոնական հեքիաթ)

ԻԳՈՐ ՄՈԺԵՅԿՈ / Թոդայձի (փայտ, բրոնզ և քար)

ՌՅՈՔԱՆ / Կտակ

ՎԱՆԱՀՈՐ ԵՎ ՄՈՆԹԻ ՄԱՍԻՆ (ճապոնական հեքիաթ)

ՍԻԿԻՍԻ-ՆԱՅՍԻՆՆՈ

ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ ՌՅՈՒՆՈՍԿԵ / ԳԱՃԱՃԻ ԽՈՍՔԵՐԻՑ

Ծանոթագրությություններ

ԿԱՊԻԿՆ ՈՒ ԳՈՐՏԸ (ճապոնական հեքիաթ)

ՓՈՒՁԻՎԱՐԱ ՍԱՏԱԻԷ

ՍԱՅԳՅՈ (1118-1190) / Թանկաներ

ՕՆԻԿՈՏԻ ՄԻՑՈՒՆԷ / Թանկա

ՔԻ-ՆՈ ՑՈՒՐԱՅՈՒԿԻ / Թանկաներ

ՍՈՍԷՅ-ՀՈՍԻ / Թանկաներ

ՎԱՐՎԱՌԱ ԲՈՒԲՆՈՎԱ (1886-1983) / ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ ԳԵՂԱՆԿԱՐՉՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆՀԱՅՏ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՆԵՐ

ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ / ՆԱՆԿԻՆՅԱՆ ՔՐԻՍՏՈՍԸ

ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ ԱՌԱԾՆԵՐ ԵՎ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ-6

ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ / Դաժան, դաժան աշխարհ և հույսի բեկոր (Ճապոնական կինոարվեստի մասին)

ԻՁԻՄԻ ՍԻԿԻԲՈՒ (մոտ 976-1030) / Թանկա

ՍԱԳԱՄԻ / Թանկա

ՀԵՂԻՆԵ ՄԵԼԻՔ ՀԱՅԿԱԶՅԱՆ / Նագասակիի ծոցը

ՍՅՈԿՈՒ ՍՅՈՆԻՆ / Նայելով կայծակնահար եղած հազարամյա կաղնուն

ՍՈՆԷ ՅՈՍԻՏԱԴԱ (10-րդ դար) / Աշնան երգերից

ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ ԱՌԱԾՆԵՐ ԵՎ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ - 5

ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ / Մանկությունը

ՄԻԲՈՒ ՏԱԴԱՄԻՆԷ / Թանկա

ԿԱՍԱ ԿԱՆԱՄՈՒՐԱ / Թանկաներ

ՕՏՈՄՈ ՅԱԿԱՄՈՏԻ (716-785) / Թանկաներ

ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ / Շիլլերի գանգը

ԿՈՒԶԻԿ ԾԻՏԻԿԸ (ճապոնական հեքիաթ)

ՕՏՈՄՈ ՏԱԲԻՏՈ / Թանկաներ

ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ / Բասյո

ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ ԱՌԱԾՆԵՐ ԵՎ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ - 4

ՌՈՒԻՇԻ ՏԱՄՈՒՐԱ / Անտեսանելի ծառը

ԻՇԻԿԱՎԱ ԻՑՈՒԿՈ / ԹՌՉՈՒՆԸ

ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ ԱՌԱԾՆԵՐ ԵՎ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ - 3

ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ ԲՈՐԽԵՍ / ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ ՐՅՈՒՆՈՍԿԵ («Ջրոգիների երկրում», «Ատամնանիվները»)

ՕՀԱՐԱ ՄԻՅՏՈ / «Ատոմային ռումբի ծաղիկ»

ԱՄԵՆԱԼԱՎ ԱՅԳԵՊԱՆԸ / ճապոնական հեքիաթ` ըստ Կացուա Տանակայի

ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ / ԱՊԱԳԱՆ

ՍԻՄԻՁՈՒ ՏԱԿԱՆՈՐԻ / Աշխարհի մարդկանց («Հիրոսիմայի երգեր» շարքից)

ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ ԱՌԱԾՆԵՐ ԵՎ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ - 2

ՅՈՒԿԻՈ ՄԻՍԻՄԱ (1925-1970) / ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԻԳԱՔՈՒ (1661—1707) / Հոքուներ

ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ ԱՌԱԾՆԵՐ ԵՎ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ

ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ ԿԱՎԱԲԱՏԱ / Ճապոնիայի գեղեցկությամբ ծնված (նոբելյան բանախոսություն)

ԱՐՏԱՍՈՎՈՐ ԴԱՏ (ճապոնական հեքիաթ)

Ծանոթագրություններ

ԲԱՍՅՈ / Հոքուներ

ԱՈՔՈՒՐԱ ՀԵՔՔԱՅ

ՕՏՈՄՈ ՏԱԲԻՏՈ (662-731) / Թանկաներ

ԱՄԵՆԱՃԱՐՊԻԿ ՍՈՒՏԱՍԱՆԸ (ճապոնական հեքիաթ)

Ծանոթագրություններ

ՌՈւՄԻԿՈ ԿՈՐԱ / Բանաստեղծություններ

ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ / Երկխոսություն մթության մեջ

ԿՈՏԱՐՈ ՏԱԿԱՄՈՒՐԱ (1883-1956) / Բանաստեղծություններ

ՍԱԻՍԵԻ ՄՈՒՐՈ (1889-1962) / Փոքրիկ պատկեր

ԱՍՏՂԵՐ (ճապոնական հեքիաթ)

ՁԵՆՏԻԿՈւ (15-րդ դար) / Յան Գույ-Ֆեյ (քնարական դրամա)

ՏԱԿԻԳՈւՇԻ ՄԱԶԱԿՈ / Կապույտ ձին

ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ ՐՅՈՒՆՈՍԿԵ/Ինչպես Բիսէյն էր հավատում

ԱԿԻԿՈ ՅՈՍԱՆՈ (1878-1942)/ Չմեռնես դու

ԿՈԲՈ ԱԲԵ/ Կարմիր բոժոժ

ՇՈւՆՏԱՐՈ ՏԱՆԻԿԱՎԱ

ԵՐԿՈՒ ԲԻԼԻՈՆ ԼՈՒՍԱՏԱՐՎԱ ՄԵՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՕԳՈՍՏՈՍ

«ԱՄԱՌՆԱՄՈՒՏ» շարքից

ԿՂՄԻՆԴՐՆԵՐԸ

ԽԱՇՆԱՐԱԾ

ԻՐԻԿՆԱԺԱՄ

ԿՈՇԻԿՆԵՐ ՄԱՔՐՈՂԸ

ԼՈւՅՍԸ

ԳԵՏԵՐԸ

ՍՈԽԱԿԸ

ԳԵՐԵԶՄԱՆԸ

ՏՆՕՐԵՆԸ

ՀԻՎԱՆԴԸ

ՏՂԱՆ

ՍԻՆՅԻՏԻՐՈ ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ / Դղյակ տանող Ճանապարհը

Քրիստման Էրստրոյմ / Բամբուկե լապտերիկ

Քրիստման Էրստրոյմ / Բամբուկե լապտերիկ

Գիրքը հրատարակվել է «Հայաստան» հրատարակչությունում, 1966 թվականին: Թարգմանությունը Հովհ. Ն. Ագուլյանի: Ս

տորև ներկայացվում է գրքի  «Հեղինակի կողմից» առաջաբանը:

Հիսուն տարի առաջ մի հոռետես գրող հայտարարեց, թե ծաղիկների ճապոնական հռչակավոր տոները շուտով բոլորովին կվերանան։ Վերջին տասնամյակների ընթացքում տեղի ունեցած բուռն զարգացումը, իհարկե, արմատապես փոխեց Ճապոնիայի կյանքը, բայց ավանդական տոները շարունակվեցին, թեև այլ ձևով։ Փոխանակ հազարամյա տաճարի ստվերում շնչելով անցած հարյուրամյակների բուրմունքը, մարդ հանձնվի խաղաղ խորհրդածությունների կամ, հենվելով հնադարյան քարե լապտերին, հրճվի լոտոսի ծաղիկներով, որոնք տարածվում են դեպի գինգկո ծառի՝ խորհրդավորությամբ լի ճյուղերը, Տոկիոյում այժմ տոմս են գնում գերճեպընթացի համար, վեց ժամ անընդհատ ճանապարհ են անցնում Ֆուձիի շուրջը պտույտ գործող ուղիով՝ ժամում 175 կիլոմետր արագությամբ, գրոհում են աղաղակող բարձրախոս ունեցող գերժամանակակից ավտոբուսի վրա և 50 հազար այլ մարդկանց հետ միասին սլանում դեպի այգիները, ուր դեռևս պահպանվել է լոտոսը։ Այստեղ պատվիրում են գարեջուր ու վիսկի, երաժշտություն, հրավիրում են պարող կանանց, հիանում ծաղկող լոտոսով (բարեբախտաբար այն պաշտպանված է ցանկապատով), խռնվում են (մի քանի րոպե) «շտապ օգնության» մեքենաների մոտ, որոնք փոխադրում են ուժասպառված և հրհրոցից խեղանդամված լոտոսի սիրահարներին, նորից են գրոհում ավտոբուսի վրա և երեկոյան ճեպընթացով վերադառնում Տոկիո։ Տարեկան մեկ անգամ կատարված այսպիսի «ուխտագնացությունը» սովորաբար բավական է լինում, մնացած ժամանակը ծախսվում է հաջորդ ուղևորությունը նախապատրաստելու վրա։ Այսպիսով, Ճապոնիայի համար բնորոշ է նորագույն տեխնիկայի, գերբնակվածություն, գերժամանակակից տրանսպորտի, լոտոսի ծաղիկների և երկհազարամյա կուլտուրայի զուգակցումը։ Ասում են, որ Ճապոնիան յուրացրել է տեխնիկայի նոր նվաճումներից լավագույնը, ընդսմին պահպանելով իր կուլտուրայի լավագույնը։ Իրոք, ժամանակակից տեխնիկան և ճապոնական կուլտուրան ապրում են կողք-կողքի։

Վերցնենք Տոկիոյի ծառայողին, որը ամեն օր, առավոտվա ժամը 9-ին, գալիս է ծառայության։ Նա հագնված է արևմտյան ձևով՝ շլացուցիչ սպիտակ վերնաշապիկ, խնամքով կապած փողկապ, լավ արդուկած կոստյում։ Եթե նա մասնագիտությամբ քիմիկոս է, ապա աշխատանքային օրվա ընթացքում բարդ անալիզներ է կատարում, հնարամիտ դիագրամներ գծում, մի խոսքով, գիտական լուրջ խնդիրներ է լուծում։ Իսկ երեկոյան, տուն գալուց հետո, նա հանդես է գալիս ճապոնական կենցաղի համար բնորոշ իրադրության մեջ։ Տունը շինված է թղթից ու փայտից։ Հենց որ տանտերը շեմքից ներս է մտնում, հանում է կոշիկները, հագնում կիմոնո, նստում է հատակին՝ ցածլիկ սեղանի մոտ, սև լաքած փայտիկներով բրինձ է ուտում, ընթրիքից հետո պառկում է հատակին գցած դեղին ծղոտե խսրի վրա քնելու։ Նման խսիրներ կարելի է տեսնել ճապոնական ամեն մի ընտանիքում։ Ճապոնական հազարամյա տիկնիկային ինտերյերին ասես խիստ հակադրվում է սենյակի անկյունում դրված հեռուստացույցը։ Թե՛ մարդկանց մտածողության և թե այս կամ այն իրադարձության մեջ, ամենուրեք նկատելի են հակադրությունները ավանդական ճապոնականի և ժամանակակցի միջև։ Ոչ միայն խոշոր քաղաքները, այլև ամբողջ երկիրը հիշեցնում է ծխացող հրաբուխ, թղթի ու բամբուկի մեջ փաթաթված յուրատեսակ մի ֆուձի։ Երկհազարամյա բամբուկը և աստվածացման ու պաշտամունքի առարկա դարձած բարակ, նուրբ թուղթը (տների թղթե պատերը, թղթե լապտերները այգիներում, եկեղեցական պարեր կատարողների հովանոցները, այս ամենը միանգամից բռնկված է խռնվածության, հապճեպության, տեխնիկայի, հրհրոցի, վազքի հրաբխային ժայթքմամբ։ Իմ գրքի նպատակն է՝ փորձել ընթերցողին պատկերացում տալ մեր օրերի Ճապոնիայի մասին։ Քաղաքականությունը ինձ չի հրապուրում, տնտեսագիտությունից գլուխ չեմ հանում։ Իսկ դրանք այնպիսի հանգամանքներ են, որոնք, ավաղ, մեծ գլխացավանք են պատճառում ինձ։ Ես ուզում էի մի փոքր պատմել Ճապոնիայի մարդկանց մասին, նրանց առօրյայի, բնակչության կուտակվածաթյան, թայֆունների, տոնակատարությունների, քաղաքի ու գյուղի, ուրախության, երջանկության և վշտի մասին։ Ճապոնական կառավարության թոշակն ստանալով, ես երկու տարի անց եմ կացրել Ճապոնիայում։ Ուսումնասիրել եմ ճապոնական կուլտուրայի պատմությունը, պարապել ճապոներեն լեզվով։ Առաջին տարին ապրել եմ Տոկիոյում, երկրորդ տարին՝ Կիոտոյում։ Ժամանակի մոտավորապես կեսն անց եմ կացրել երկրում ճանապարհորդություններ կատարելով։ Իմ հաշվին ուղևորություններ եմ կատարել դեպի Ֆիլիպինյան կղզիները, Հոնկոնգ, Չինական Ժողովրդական Ռեսպուբլիկա, Հնդկաչին և Հնդկաստան։ Եթե այս գիրքը օգնի վերացնելու որոշ ոչ ճիշտ պատկերացումները Ճապոնիայի մասին, ապա ես հասած կլինեմ իմ նպատակին։

ԱԿՈւՏԱԳԱՎԱ / Թավուտում

ԱԿՈւՏԱԳԱՎԱ / Թավուտում

ԹԵ ԻՆՉ ԱՍԱՑ ՓԱՅՏԱՀԱՏԸ ԴԱՏԱԿԱՆ ԱՍՏԻՃԱՆԱՎՈՐԻ ՄՈՏ, ՀԱՐՑԱՔՆՆՈւԹՅԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿ

Ճիշտ այդպես։ Ես եմ գտել դիակը։ Այսօր առավոտյան, սովորականի պես, ծառ կտրելու նպատակով ես ավելի հեռու լեռները գնացի։ Եվ հանկարծ լեռան ստորոտի անտառում մի դիակ տեսա։ Ասում եք՝ որտե՞ղ։ Յամասինա տանող բանուկ ճանապարհից մոտավորապես չորս-հինգ տյո[1] հեռավորության վրա։ Դա անմարդաբնակ մի վայր է, որտեղ բամբուկ է աճում ու մեջ-մեջ էլ մատղաշ կրիպտոմերիաներ։ Դիակի հագին կար բաց կապույտ սույկան [2] և կիսամաշ էբոսի գլխարկ [3] , նրանից, որ դնում են մայրաքաղաքում։ Նա պառկած էր մեջքին։ Այ թե մաքուր գործ է՜ր. մարմնի վրա միայն մի վերք կար. այն էլ ճիշտ կրծքին, իսկ շուրջը թափված բամբուկի չոր տերևները կարծես կենաբարով էին ներծծված։ Ոչ, էլ արյուն չէր հոսում։ Վերքը երևի արդեն չորացել էր։ Հա, մի բան էլ ասեմ, որ վերքի վրա, իմ քայլերից բոլորովին չանհանգստացած, նստել էր մի բոռ։ Ասում եք սուսեր կամ նման որևէ բան չկա՞ր։ Ոչ, այնտեղ ոչինչ չկար։ Միայն կրիպտոմերիայի բնի մոտ, որտեղ դիակն էր, մի պարան էր ընկած։ Եվ մեկ էլ... հա՛, հա՛, բացի պարանից կար նաև մի սանր։ Պարանից և սանրից բացի դիակի մոտ էլ ոչինչ չկար։ Իսկ խոտն ու թափված տերեները չորս կողմը տրորված էին, երևի սպանվածը կյանքը էժան չէր տվել։ Ի՞նչ, արդյոք ձի չի՞ եղել։ Ախր այնտեղ ոչ մի ձի էլ չի հասնի։ Ձիու ճամփան ավելի հեռու է, անտառի հետևը։

ԹԵ ԻՆՉ ԱՍԱՑ ԹԱՓԱՌԱՇՐՋԻԿ ԿՈՒՍԱԿՐՈՆԸ ԴԱՏԱԿԱՆ ԱՍՏԻՃԱՆԱՎՈՐԻ ՀԱՐՑԱՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿ

Սպանվածին ես երեկ եմ հանդիպել։ Երեկ... կարծես թե կեսօրին։ Որտե՞ղ։ Սեկիյամայից Յամասինա տանող ճանապարհին։ Ձի նստած մի կնոջ հետ նա գնում էր Սեկիյամա։ Կինը ծածկոցով լայնեզր գլխարկ էր դրել, այնպես որ նրա դեմքը ես չտեսա։ Երևում էր միայն խագիի [4] ծաղիկների բանվածքով մետաքսյա շրջազգեստը։ Ձին շիկավուն էր, խոզած բաշով։ Հասա՛կը։ Սովորականից մոտավորապես չորս սուն բարձր... Ես ախր կուսակրոն եմ, այդպիսի բաներից գլուխ չեմ հանում։ Տղամարդու մո՛տ... այո, նրա մոտ սուր կար՝ գոտուց կախ, իսկ մեջքին՝ նետ ու աղեղ։ Հիմա էլ լավ հիշում եմ, թե ինչպես սև լաքած կապարճից մոտ քսան նետ էր դուրս ցցվել։ Նույնիսկ մտքովս էլ չէր անցել, որ այդպես կվերջանար։ ճշմարիտն ասած, մարդկային կյանքը անհետանում է վայրկենաբար, ինչպես ցողը, ինչպես կայծակը։ Ա՛խ, ա՜խ, անկարելի է ասել, թե այս ամենը ինչքան ցավալի է։

ԹԵ ԻՆՉ ԱՍԱՑ ՊԱՀԱՊԱՆԸ ԴԱՏԱԿԱՆ ԱՍՏԻՃԱՆԱՎՈՐԻ ՄՈՏ, ՀԱՐՑԱՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿ

Այս մա՞րդը, որին ես բռնել եմ։ Սա նշանավոր ավազակ Տաձյոմարան է։ Երբ ես սրան բռնեցի, ձիուց վայր ընկավ և տնքալով պառկեց քարե կամուրջի վրա, այն կամուրջի, որը Ավադագուտայի մոտ է գտնվում։ Ե՞րբ։ Երեկ գիշեր, առաջին պահակության ժամին։ Անցյալ անգամ, երբ մազ էր մնացել, որ նրան բռնեի, հագին նույն կապույտ սույկանն էր և գոտուց կախած սուրը։ Իսկ այս անգամ, ինչպես տեսնում եք, նրա մոտ նետ ու աղեղ էլ կա։ Ահա թե ինչ։ Դրանք սպանվածի մոտ եղածնե՞րն են։ Դե, այդ դեպքում, անկասկած, սպանությունը կատարել է Տաձյոմարան։ Աղեղը, կաշեպատ, սև լաքած կապարճը, բազեի փետուրներով տասնյոթ նետերը, բոլորը, ուրեմն, պատկանելիս են եղել սպանվածին։ Այո, ձին, ինչպես բարեհաճեցիք ասել, շիկավուն էր, խուզված բաշով։ Երևի այնպես էր վիճակվել, որ ձին նրան թամբից ցած գցի։ Կամուրջից ոչ հեռու ձին խոտ էր պռճոկում, և հետևից քաշ էին գալիս երկար երասանները։ Այս նույն Տաձյոմարան, որ նման չէ մայրաքաղաքում թրևող մյուս ավազակներին, կանանց համար մեռած է։ Հիշո՞ւմ եք, անցյալ տարի լեռան վրա, Բինձուրային նվիրված Ակիտորիբե տաճարի հետևում, մի կնոջ սպանեցին աղջկա հետ, ըստ երևույթին ուխտագնացներից։ Ասում էին, որ դա նրա ձեռքի գործն է։ Ահա և այս կինը, որ գնում էր շիկավուն ձիով։ Եթե Տաձյոմարան է սպանել տղամարդուն, ապա ո՞ւր է կորել կինը, ի՞նչ է պատահել նրան: Անհայտ է։ Ներեցեք, որ խառնվում եմ ձեր գործերին, բայց հարկավոր է դա հետաքննել։

ԹԵ ԻՆՉ ԱՍԱՑ ՊԱՌԱՎԸ ԴԱՏԱԿԱՆ ԱՍՏԻՃԱՆԱՎՈՐԻ ՀԱՐՑԱՔՆՆՈւԹՅԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿ

Այո, այս դիակը այն նույն մարդունն է, որի հետ ամուսնացած էր իմ աղջիկը։ Միայն թե նա մայրաքաղաքից չէ։ Նա սամուրայ [5] էր՝ Կոկուֆուից, որ գտնվում է Վակասայում։ Նրա անունը Կանաձավա Տակեխիրո է, նա քսանվեց տարեկան է։ Ոչ, նա չէր կարող որևէ մեկի չարությունը իր վրա հրավիրել. նա շատ մեղմ բնավորություն ուներ։ Իմ դո՛ւստրը։ Նրա անունը Մասագո է, տասնինը տարեկան է։ Նա բնավորությամբ խիզախ է՝ տղամարդուց ոչ պակաս։ Տակեխիրոյից առաջ նա երբեք սիրած չի ունեցել։ Նա թուխ է, ձախ աչքի անկյան մոտ խալ ունի, դեմքը փոքր է և երկարավուն։ Երեկ Տակեխիրոն աղջկանս հետ ուղևորվեց Վակասա։ Ո՞ր մեղքերիս համար մեզ այսպիսի դժբախտություն հասավ։ Ի՞նչ է պատահել իմ աղջկան։ Փեսայիս ճակատագրի հետ հաշտվել եմ, բայց աղջկաս համար ունեցած տագնապը ինձ հանգիստ չի տալիս։ Ես՝ պառավս, աղաչում եմ ձեզ այն ամենի անունից, ինչ որ սուրբ է, խուզարկեք բոլոր անտառները և մարգագետինները, միայն թե գտեք իմ աղջկան։ Ի՞նչ չարագործն է այդ ավազակը, Տաձյոմարա էիք ասում, ինչ էիք ասում։ Ոչ միայն փեսայիս, այլև աղջկաս... (Որևէ բառ ասելու ուժ չունենալով, լաց է լինում ):

ՏԱՁՅՈՄԱՐԱՅԻ ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈւՆԸ

Այդ մարդուն ես եմ սպանել։ Բայց կնոջը չեմ սպանել։ Ո՞ւր է կորել նա։ Ինձ էլ հայտնի չէ։ Սպանեցեք։ Ինչքան էլ տանջեք ինձ, միևնույն է, ես չեմ կարող ասել այն, ինչը չգիտեմ։ Քանի որ այսպես դասավորվեց, ես այլևս վախենալու մտադրություն չունեմ և ոչինչ չպետք է թաքցնեմ։ Ես այդ տղամարդուն և նրա կնոջը հանդիպել եմ երեկ, կեսօրից քիչ անց։ Ուժեղ քամուց մետաքսե ծածկոցը իսկույն ետ գնաց, և մի ակնթարթ երևաց կնոջ դեմքը։ Մի ակնթարթ միայն, երևաց ու անմիջապես էլ նորից ծածկվեց, և գուցե մասամբ դրանից էր, որ դա ինձ բոդիսատվայի [6] դեմք թվաց։ Եվ ես տեղնուտեղը որոշեցի, որ պետք է տիրեմ այդ կնոջը, թեկուզև անհրաժեշտ լինի տղամարդուն սպանել։ Ձեզ սարսափելի՞ է թվում։ Դատարկ բան. տղամարդուն սպանելը հասարակ գործ է։ Երբ ցանկանում են կնոջը տիրել, տղամարդուն միշտ սպանում են։ Միայն թե ես սպանում եմ սրով, որ գոտուս տակ է, իսկ ահա դուք ոչ մեկդ չեք ապավինում սրին, սպանում եք իշխանությամբ, փողով, իսկ երբեմն էլ պարզապես շողոքորթ բառերով։ ճիշտ է, այդ դեպքում արյուն չի թափվում, տղամարդը մնում է կենդանի, բայց համենայն դեպս դուք նրան սպանում եք։ Եթե միայն մտածեք, ում մեղքն է ավելի ծանր՝ ձե՞րը, թե իմը, ով գիտե։ (Հեգնական քմծիծաղ )։ Բայց դա չի նշանակում, թե ես դժգոհ եմ լինում, եթե առանց տղամարդկանց սպանելու հաջողվում է կանանց տիրանալ։ Իսկ այս անգամ ես ուղղակի որոշեցի առանց արյուն թափելու տիրանալ կնոջը։ Միայն թե բանուկ ճանապարհի վրա այդպիսի խաղը գլուխ չի գա։ Ուստի մտածեցի, թե ինչպես նրանց երկուսին քաշեմ անտառի խորքը։ Այդ դժվար չեղավ։ Ներկայանալով որպես ուղեկից, սկսեցի նրանց պատմել, որ դիմացի լեռան վրա դամբանաբլուր կա, որ ես դա պեղել եմ, այնտեղ գտել եմ շատ սրեր ու հայելի [7] և այդ բոլորը հորել լեռան մոտի անտառում, որպեսզի ոչ ոք չտեսնի, և որ, եթե մուշտարի գտնվի, էժան գնով կվաճառեմ ցանկացած իրը։ Տղամարդը սկսեց կամաց-կամաց ենթարկվել խոսքերիս ազդեցությանը։ Եվ ի՞նչ եք կարծում։ Ճիշտ եմ ասում, ահավոր բան է ընչաքաղցությունը։ Չէր անցել նույնիսկ կես ժամ, որ նրանք շրջեցին իրենց ձիու գլուխը և ինձ հետ արահետով ուղղվեցին դեպի լեռը։ Երբ մենք մոտեցանք անտառին, ես ասացի, որ իրերը թաղված են հենց թավուտում և նրանց առաջարկեցի գնալ տեսնել։ Ագահությունը տղամարդուն ուտում էր, և նա, իհարկե, չհակառակեց։ Բայց կինը ասաց, որ ինքը ձիուց չի իջնի, կսպասի այդտեղ։ Դա նրա կողմից միանգամայն բանական էր, որովհետև նա տեսնում էր, որ անտառը շատ խիտ է։ Ամեն ինչ շատ լավ էր գնում, և ես կնոջը մենակ թողնելով, տղամարդուն տարա թավուտ։ Մացառուտի ծայրին միայն բամբուկ էր աճում։ Բայց երբ անցանք մոտավորապես կես տյո, կրիպտոմերիաներ էլ պատահեցին։ Իմ մտադրության համար դրանից ավելի հարմար տեղ չկար։ Ճյուղերը հեռացնելով, ես ճշմարտանման պատմություն էի անում, թե իբր գանձերը թաղված են կրիպտոմերիաների տակ։ Տղամարդը ինձ ունկնդրելով՝ արագ առաջ էր գնում, գնում էր այնտեղ, որտեղ երևում էին այդ ծառերի բարակ ցողունները։ Բամբուկը ավելի ու ավելի սակավ էր հանդիպում, չորս կողմը արդեն կրիպտոմերիաներ էին բարձրանում, և, հենց այդտեղ էլ ես անակնկալ նետվեցի նրա վրա ու գետին տապալեցի։ Մի վայրկյան հետո նա արդեն կապկպված էր ծառին։ Ասում եք, որտեղի՞ց պարանը... Ո՞ր ավազակն է առանց պարանի լինում։ Պարանը գոտուս տակ էր. չէ որ ցանկապատի վրայից անցնելու համար դա ինձ միշտ պետք է գալիս։ Որպեսզի նա չկարողանար գոոգոռալ, հասկանալի է, ես նրա բերանը բամբուկի տերևներ խցկեցի, որից հետո նրանով զբաղվելու հարկ չկար։ Տղամարդու հետ հաշիվը փակելով՝ ես վերադարձա կնոջ մոտ և ասացի, որ նրա ուղեկիցը անակնկալ տկարացել է, և որ հարկավոր է գնալ տեսնել, թե ինչ է պատահել։ Ավելորդ է նույնիսկ ասել, որ այս անգամ էլ ես իմն արեցի։ Նա հանեց իր լայնեզր գլխարկը և, ձեռքս բաց չթողնելով, քայլեց դեպի անտառի խորքը։ Բայց երբ եկանք հասանք այնտեղ, ուր ամուսինը կապված էր ծառից, նա ձեռքը տարավ թևի տակ և մի դաշույն դուրս քաշեց։ Դեռ երբեք չէի տեսել այդքան անսանձ ու խիզախ կին։ Թե որ զգաստ չլինեի այն ժամանակ, անպայման մահացու վերք կստանայի փորիս։ Դրանից ես մի կերպ խույս տվեցի, բայց նա անողոք հարվածներ էր հասցնում, չքաշվելով վիրավորել ուր որ պատահի։ Սակայն հո իզուր չի, որ ես Տաձյոմարան եմ։ Ինձ վերջապես հաջողվեց, առանց սուրը հանելու, դաշույնը ցած գցել նրա ձեռքից։ Իսկ առանց զենքի ամենախիզախ կինն էլ ոչինչ չի կարող անել։ Եվ, վերջ ի վերջո, ինչպես և ցանկանում էի, տղամարդուն կյանքից չզրկելով, կարողացա կնոջը տիրանալ։ Այո, տղամարդուն կյանքից չզրկելով։ Ես դրանից հետո էլ չէի պատրաստվում նրան սպանել։ Բայց երբ ուզեցի անտառից չքվել, թողնելով պառկած կնոջը՝ արցունքն աչքերին, հանկարծ նա խելագարի նման կախվեց թևքիցս և, շնչահեղձ լինելով, բղավեց. «Կամ դուք կմեռնեք, կամ ամուսինս... երկուսիցդ մեկը պետք է մեռնի... Երկու տղամարդու աչքի առաջ խայտառակվելը մահից վատ է... Ձեզանից մեկը պետք է մեռնի... իսկ ես նրա մոտ կգնամ, ով որ կենդանի կմնա»։ Եվ ահա այդ ժամանակ էլ ցանկացա սպանել տղամարդուն։ (Մռայլ հուզմունք ): Այժմ, երբ այս բանն ասացի ձեզ, երևի, թվում է, որ ես դաժան մարդ եմ։ Ձեզ, անշուշտ, այդպես է թվում, որովհետև դուք այդ կնոջ դեմքը չեք տեսել: Որովհետև դուք չեք տեսել նրա վառվող աչքերը։ Երբ մեր հայացքները հանդիպեցին իրար, ես ցանկացա իմ կինը դարձնել նրան, թեկուզս, կայծակն ինձ տեղնուտեղը շանթի։ Իմ կինը դարձնել նրան՝ գլխումս միայն և միայն այդ միտքն էր պտտվում։ Ոչ, դա գռեհիկ վավաշոտություն չէր, ինչպես դուք կարծում եք։ Եթե միայն վավաշոտությունը լիներ, ես կնոջը քացով դեն կշպրտեի և կհեռանայի։ Այդ դեպքում տղամարդն էլ ստիպված չէր լինի սուրս իր արյունով ներկել։ Բայց այն պահին, երբ թավուտի աղջամուղջում դիտեցի կնոջ դեմքը, վճռեցի, որ մինչև տղամարդուն չսպանեմ, չեմ գնա այդտեղից։ Չնայած որոշել էի նրան սպանել, բայց ստորաբար սպանել չէի ուզում։ Ես նրա կապերը արձակեցի և ասացի, պետք է մենամարտենք սրերով։ Այն պարանը, որ գտել եք ծառի բնի մոտ, հենց իմ շպրտածն է։ Տղամարդը այլայլված դուրս քաշեց ծանր սուրը և իսկույն էլ, առանց ծպտուն հանելու, կատաղորեն նետվեց ինձ վրա։ Կարիք էլ չկա ասելու, թե ինչով վերջացավ այդ մենամարտը։ Քսաներեքերորդ շարժմանը սուրս ծակեց նրա կուրծքը։ Քսաներեքերորդ շարժմանը՝ խնդրում եմ չմոռանաք։ Դա ինձ մինչև հիմա էլ զարմանք է պատճառում, ամբողջ աշխարհում նա միակն էր, որ քսան անգամ իր սուրը խաչեց իմի հետ։ (Ուրախ ժպիտ ): Հենց որ նա ընկավ, արյունաշաղախ սուրը ձեռքիս, շրջվեցի դեպի կինը։ Բայց, պատկերացնո՞ւմ եք, նա արդեն չկար։ Ես նրան սկսեցի փնտրել ծառերի մեջ։ Սակայն բամբուկի թափված տերևների վրա որևէ հետք չէր մնացել։ Իսկ երբ ես ականջ էի դնում, լսում էի միայն տղամարդու կոկորդից եկող հոգեվարքի խռխռոցը։ Գուցե երբ մենք սկսեցինք մենամարտել, կինը թավուտից ծլկել էր, որպեսզի օգնություն կանչի։ Հենց որ դա մտքովս անցավ, ես հասկացա, որ բանը կյանքիս է վերաբերում։ Ես սպանվածից վերցրի սուրը, աղեղն ու նետերը և անմիջապես նախկին արահետը դուրս եկա։ Այնտեղ կնոջ ձին առաջվա նման խաղաղ խոտ էր պռճոկում։ Խոսել այն մասին, թե ինչ եղավ հետո, կնշանակի ջուր ծեծել։ Միայն մի բան։ Մայրաքաղաք մեկնելուց առաջ այդ սուրը արդեն ինձ մոտ չէր։ Ահա և իմ ամբողջ խոստովանությունը։ Ամենադաժան պատժի ենթարկեք ինձ. ախր ես միշտ գիտեի, որ օրերից մի օր իմ գլուխը ստիպված կլինի ցցի վրա բարձրանալ։ (Գրգռիչ տեսք )։

ԹԵ ԻՆՉ ԱՍԱՑ ԿԻՆԸ ԿԻՅՈՄԻՁՈւ ԵԿԵՂԵՑՈԻՄ։ ԽՈՍՏՈՎԱՆՈւԹՅԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿ

Տիրանալով ինձ՝ կապույտ զգեստով այն տղամարդը դարձավ կապկպված ամուսնուս և ծաղրանքով հռհռաց։ Երևի, շատ ծանր էր ամուսնուս համար։ Բայց նա ինչպես էլ որ գալարվում էր, պարանը միայն ավելի խորն էր մտնում մարմնի մեջ։ Ես ինքնաբերաբար ձգվեցի նրա կողմը, ոչ, ես նոր միայն ուզում էի ձգվել, բայց այն տղամարդը ոտքով խփեց ու մի ակնթարթում ինձ գցեց գետին։ Հենց այդ ժամանակ էլ դա պատահեց։ Այդ պահին ամուսնուս աչքերում մի աննկարագրելի փայլ տեսա։ Աննկարագրելի... նույնիսկ այժմ հիշելով այդ աչքերը, ես չեմ կարողանում իմ մեջ դողը խեղդել։ Ուժ չունենալով արտաբերել մի հատիկ բառ, ամուսինս հայացքի մեջ զեղեց իր ամբողջ հոգին։ Բայց նրա աչքերը ցասում, տառապանք չէին արտահայտում, դրանցում շողշողում էր իմ նկատմամբ սառը մի արհամարհանք, ահա թե ինչ էին արտահայտում դրանք։ Ոչ թե այն տղամարդու քացուց, այլ այդ հայացքի սարսափից ինձ կորցրած, ես գոռացի ու ուշաթափ եղա։ Երբ ես ուշքի եկա, կապույտ հագած այն տղամարդը արդեն գնացել էր։ Միայն ամուսինս առաջվա նման կապված էր կրիպտոմերիայի բնին։ Բամբուկի թափված տերևների վրայից դժվարությամբ բարձրանալով, ես ուշադրությամբ նայեցի նրա դեմքին։ Բայց նրա հայացքը գրեթե չէր փոխվել։ Նրա աչքերը առաջվա պես արտահայտում էին սառը արհամարհանք և զսպված ատելություն։ Չգիտեմ ինչպես ասեմ, թե այն ժամանակ ես ինչ զգացի... և՛ ամոթ, և՛ վիշտ, և՛ ցասում... Օրորվելով ոտքի կանգնեցի և մոտեցա ամուսնուս։ «Լսեք։ Այն բանից հետո, ինչ որ պատահեց, ես ձեզ հետ այլևս չեմ կարող ապրել։ Ես որոշել եմ մեռնել։ Բայց... բայց դուք էլ մեռեք։ Դուք տեսաք իմ խայտառակությունը։ Դրանից հետո ես չեմ կարող ձեզ կենդանի թողնել»։ Մեծ դժվարությամբ, բայց ահա թե ինչ ասացի ես նրան։ Եվ, համենայն դեպս, ամուսինս առաջվա նման զզվանքով էր նայում ինձ։ Զսպելով հուզմունքս, որից կուրծքս քիչ էր մնում պւսյթեր, ես սկսեցի փնտրել նրա սուրը։ Բայց, հավանաբար, ավազակը բոլորը հափշտակել էր. ոչ միայն սուրը, այլև նետն ու աղեղը ոչ մի տեղ չէին երևում։ Միայն դաշույնն էր, բարեբախտաբաո, ոտքերիս մոտ ընկած։ Ես վերցրի դաշույնր և մեկ անգամ էլ ասացի ամուսնուս. «Հիմա ես ձեզ կսպանեմ։ Եվ իսկույն էլ կսպանեմ ինձ»։ Ամուսինս հազիվհազ շարժեց շրթունքները,երբ լսեց այս խոսքերը։ Հասկանալի է, ձայն դուրս չեկավ, որովհետև նրա բերանը խցկված էր բամբուկն տերևներով։ Բայց երբ նայեցի նրա շրթունքներին, իսկույն հասկացա, թե ինչ էր ասել։ Իմ նկատմամբ ունեցած նույն արհամարհանքով նա արտաբերեց մի բառ. «Սպանի'ր»։ Եվ գրեթե անգիտակցաբար ես դաշույնը խոր մեխեցի նրա կուրծքը, որ ծածկած էր բաց կապույտ զգեստով։ Կարծեմ այստեղ նորից գիտակցությունս կորցրեցի։ Երբ ուշքի եկա ու շուրջս նայեցի, ամուսինս, առաջվա նման կապկպված, այլևս չէր շնչում։ Բամբուկի բներին փաթաթված կրիպտոմերիաների խիտ ճյուղերի արանքից նրա գունատ դեմքին ընկավ մայր մտնող արևի ճառագայթը։ Հեկեկանքս զսպելով՝ ես դիակի վրայից արձակեցի պարանը։ Եվ հետո... ի՞նչ պատահեց հետո։ Խոսելու ուժ չունեմ այլևս։ Ինչ էլ որ անում էի, մեռնելու վճռականություն չէի գտնում իմ մեջ։ Ես դաշույնը մոտեցնում էի կոկորդիս, ջանում էի խեղդվել լեռան ստորոտի լճակում, փորձում էի... Բայց ահա չմեռա, մնացի կենդանի և դրանով չեմ կարող հպարտանալ։ (Տխուր ժպիտ )։ Գուցե գթասիրտ, կարեկցող աստվածուհի Կաննոն երես դարձրեց այնպիսի փուչ էակից, ինչպիսին ես եմ։ Բայց հիմա ես ի՞նչ անեմ, ես, որ սպանել եմ իմ ամուսնուն, անարգվել եմ ավազակի կողմից, ես ի՞նչ անեմ։ Ես ինչ... Ես... (Միանգամից հուսակտուր հեկեկանքներ ):

ԹԵ ԻՆՉ ԱՍԱՑ ՍՊԱՆՎԱԾԻ ՈւՐՎԱԿԱՆԸ ԳՈԻՇԱԿՈւՀՈւ ՇՐԹՈւՆՔՆԵՐՈՎ

Տիրանալով կնոջս՝ ավազակը նստեց և սկսեց նրան հանգստացնել։ Իմ բերանը, պարզ է, խցկված էր։ Ես կապված էի ծառի բնին։ Բայց ամբողջ ժամանակ կնոջս աչքով-ունքով նշաններ էի անում. «Մի՛ հավատա նրան։ Ինչ ասում է՝ սուտ է»։ Ահա թե ինչ էի ուզում նրան հասկացնել։ Բայց կինս, թափված տերևների վրա տխուր նստած, իր ծնկներից աչքը չէր բարձրացնում։ Ճիշտ է, կարելի էր ենթադրել, որ նա ուշադիր լսում է ավազակի խոսքերը։ Ես խանդից գալարվում էի։ Իսկ ավազակը խոսքը ճարպկությամբ նպատակին էր հասցնում։ Մեկ անգամ անարատությունը կորցնելուց հետո՝ ամուսնու հետ յոլա գնալը դժվար կլինի։ Ավելի լավ չի՞ լինի իր՝ ավազակի կինը դառնալ, քան այդպես մնալ ամուսնու հետ։ Չէ՞ որ նա անվայել արարքի դիմեց հատկապես այն պատճառով, որ կինը դուր էր եկել իրեն... Ահա թե ինչ աստիճան հանդուգն էր խոսում նա։ Ավազակին լսելով՝ կինս վերջապես դեմքը մւոախոհ բարձրացրեց։ Ես երբեք նրան այդպես գեղեցիկ չէի տեսել։ Բայց ի՞նչ պատասխանեց ավազակին իմ գեղեցկուհի կինը, երբ ես՝ կապկպվածս, նրա կողքին էի։ Այժմ ես դեգերում եմ չգոյության մեջ, սակայն ամեն անգամ, հենց որ հիշում եմ նրա այդ պատասխանը, զայրույթը այրում է ինձ։ Ահա թե ինչ ասաց կինս. «Դե, ուրեմն, տարեք ինձ, ուր որ ուզում եք»։ (Երկար լռություն ): Բայց նրա մեղքը միայն դրանում չէ։ Այդ մեկի պատճառով ես, երևի, խավարում թափառելով, այսպես չէի տանջվի։ Ահա թե ինչ կատարվեց, կինս, ինչպես երազում, հետևեց ավազակին, որը նրան թևանցուկ էր արել, և արդեն պատրաստվում էր դուրս գալ անտառից, երբ հանկարծ անասելի գունատվելով, մատնացույց արեց ինձ՝ ծառին կապկպվածիս։ «Սպանեք դրան։ Ես չեմ կարող ձեզ հետ լինել, քանի դեռ նա կենդանի է...»,— մի քանի անգամ խելագարի պես աղաղակեց նա։ «Սպանեք դրան», այս բառերը դեռ հիմա էլ փոթորկի նման քշում են ինձ դեպի խավարի խորխորատները։ Արդյոք երբևիցե այդպիսի նողկալի բառեր դուրս եկե՞լ են մարդկային շրթունքներից։ Արդյոք այդպիսի զզվելի բառեր երբևէ հասե՞լ են մարդկային լսելիքին։ Արդյոք թեկուզ երբևէ... (Կծու քրքիջի անակնկալ պոռթկում ): Այդ խոսքերի վրա նույնիսկ ավազակը գունատվեց։ «Սպանե՛ք դրան»,— նրա թևքից կառչած, գոռում էր կինս։ Ակնապիշ նրան նայելով՝ ավազակը ոչ հա ասաց, ոչ էլ՝ չէ, և հանկարծ քացով խփեց գցեց նրան թափթփված տերևների վրա։ (Նորից կծու քրքիջի պոռթկում )։ Ձեռքերը խաչելով կրծքին՝ նա դարձավ դեպի ինձ։ «Ինչպե՞ս վարվել այս կնոջ հետ։ Սպանե՞լ, թե ներել։ Պատասխան տալու համար՝ գլխով անել։ Սպանե՞լ»։ Միայն այդ բառերի համար ես պատրաստ եմ ամեն ինչ ներել երան։ (Կրկին երկար լռություն )։ Մինչ ես տատանվում էի, կինս հանկարծ բղավեց ու նետվեց թավուտի խորքը։ Ավազակը նույն վայրկյանին ընկավ նրա հետևից, բայց, ինչպես երևում էր, չկարողացավ հասնել։ Ինձ թվում էր, թե այդ բոլորը զառանցանքի մեջ եմ տեսնում։ Երբ կինս փախավ, ավազակը վերցրեց իմ սուրը,նետերն ու աղեղը և մի տեղից կտրեց վրայիս պարանը։ Հիշում եմ, թե ինչպես անտառից ծլկելով նա փնթփնթաց. «Հիմա պետք է քո մասին էլ մտածես ախպերս»։ Երբ նա հեռացավ, շրջապատում ամենուրեք լռություն տիրեց։ Ո՛չ, ոչ ամենուրեք, կողքիս լսելի էր ինչ-որ մեկի հեկեկանքը։ Պարանը քանդելով՝ ես ուշադիր ականջ դրեցի։ Եվ ի՞նչ։ Ես հասկացա, որ այդ ինքս եմ հեկեկում։ (Երրորդ անգամ երկար լռություն ) : Վերջապես, ես դժվարությամբ ծառաբնից անջատեցի չարչարված մարմինս։ Իմ առջև փայլում էր դաշույնը, որ կինս էր վայր գցել։ Ես դա վերցրի և մի արագ շարժումով խրեցի կուրծքս։ Եվ զգացի, թե ինչպես արյան ինչ-որ կծիկ գլորվեց դեպի կոկորդս, բայց դրանում տանջալից ոչինչ չկար։ Երբ կուրծքս սառեց, շուրջս ավելի խոր լռություն իջավ։ 0՜, ինչպիսի լռություն էր։ Այդ լեռնային անտառում չէր դայլայլում ոչ մի թռչուն։ Միայն կրիպտոմերիայի ու բամբուկի ճյուղերի վրա վառվում էին մայր մտնող արևի տխուր ճառագայթները։ Մայր մտնող արևի... բայց և նրանք էլ կամաց-կամաց աղոտանում էին։ Ոչ ծառերը և ոչ էլ բամբուկը այլևս չէին երևում։ Եվ ինձ, որ փռված էի գետնին, պարուրեց մի խոր անդորրություն։ Եվ ահա այդ ժամանակ ինչ-որ մեկը գաղտագողի մոտեցավ ինձ։ Ես ուզեցի տեսնել, թե ով է։ Բայց աղջամուղջը շուրջս ամեն ինչ ծածկեց։ Եվ ինչ-որ մեկը... այդ ինչ-որ մեկը իմ կրծքից անտեսանելի ձեռքով հանեց դաշույնը։ Նույն պահին բերանս նորից լցվեց հորդող արյունով։ Եվ դրանից հետո ես առհավետ ընկղմվեցի չգոյության խավարի մեջ։

1922

Թարգմ. Նորայր Ադալյանի

1 Տյո – երկարությն չափ. Հավասար է 109 մետրի:

2 Սույկան – կիմոնոյի տեսակ:

3 Բարձր, փափուկ գլխարկ, որ կրում էին ազնվականները:

4 Խագի – ճապոնական պոեզիայում առանձնապես սիրված ծաղիկներից մեկը:

5 Սամուրայ – զինվորական կաստա հին Ճապոնիայում:

6 Բոդիսատվա – բուդդաներին նախորդող աստվածություն: Այստեղ դա համապատասխանում է հրեշտակային դեմք արտահայությանը:

7 Հայելիները հնում մետաղյա էին:

ԱԿՈւՏԱԳԱՎԱ / Օրիորդ Ռոկունոմիան

ԱԿՈւՏԱԳԱՎԱ / Օրիորդ Ռոկունոմիան

Յոսիսիգե Յասուտանե (934-937) – նշանավոր անձնավորությունը, որ հայտնի է իր բուդդայական ստեղծագործություններով:

Թարգմ. Նորայր Ադալյանի

1

Օրիորդ Ռոկունոմիայի հայրը ծագում էր մի հին ու նշանավոր տոհմից։ Բայց հին կերտվածքի և դարից ետ մնացած մարդ լինելով, նա խյոբունոդայուի աստիճանից այն կողմ չանցավ։ Օրիորդը հոր և մոր հետ ապրում էր Ռոկունոմիայից ոչ հեռու գտնվող ցածրիկ մի տան մեջ և այդ վայրի անունով էլ նրան կոչեցին օրիորդ Ռոկունոմիա։ Ծնողները նրան փայփայում էին։ Բայց և այնպես, դարձյալ հին սովորության համաձայն, իրենց սեփական ցանկությամբ ոչ մեկին ցույց չէին տալիս։ Նրանք միայն հույս ունեին, որ մեկնումեկը իրենց դստեր համար հարսնախոսաթյան կգա։ Եվ օրիորդը իր օրերն անց էր կացնում պատշաճորեն, պարկեշտ, ինչպես սովորեցրել էին ծնողները։ Դա առանց որևէ դառնության, բայց և առանց որևէ ուրախության մի գոյություն էր։ Սակայն, քանի որ օրիորդը բոլորովին չէր ճանաչում կյանքը, ուստի դժգոհ էլ չէր։

«Միայն թե հայրս ու մայրս ողջ լինեն»,— մտածում էր նա։ Հինավուրց լճակի վրա կռացած բալենիները տարեցտարի գնալով ավելի քիչ էին ծաղիկներ տալիս։ Մինչ այդ, օրիորդի գեղեցկությունը հանկարծակի հասունության ինչ-որ երանգ ստացւսվ։ Հայրը՝ նրա նեցուկը, որը իր ծերության տարիներին սակեի հանդեպ հատուկ մոլուցք ուներ, անակնկալ վախճանվեց։

Կես տարի հետո անդարձ կորստի մշտական ողբով նրան հետևեց նաև մայրը։ Օրիորդը ոչ այնքան վշտացավ, որքան շփոթվեց։ Եվ իսկապես նրա՝ փայփայանքով մեծացած աղջկա համար բացի դայակից ամբողջ աշխարհում ոչ մի մտերիմ մարդ չմնաց։ Դայակը արիաբար, առանց ուժերը խնայելու, բանում էր օրիորդի սիրույն, բայց սերնդից սերունդ պահպանված սադափե զարդատուփերը և արծաթե մոխրամանները հերթով անհետանում էին տնից։ Եվ նույն ժամանակ էլ ծառաներն ու աղախինները սկսեցին աշխատանքից հեռանալ։ Օրիորդն սկսեց քիչ-քիչ հասկանալ կյանքի դժվարությունները, բայց ոչնչով չէր կարողանում գործին օգնել։ Եվ վհատ հանգստության մեջ նա, ինչպես վաղեմի ժամանակներում, օրն անց էր կացնում նույն միօրինակզվարճալիքներով` կոտո էր նվագում և թանքա էր հորինում։ Մի անգամ էլ աշնանը, աղջամուղջին, դայակը մոտեցավ օրիորդին և դանդաղ, ընդմիջումներով նրան այսպես ասաց.

– Իմ ազգականներից մեկը, մի վանական, խնդրել է ինձ. նա ասում է, որ մի ազնիվ մարդ՝ Տամբա նահանգի նախկին կառավարիչը, ձեզ հետ հանդիպելու թույլտվություն է խնդրում։ Ինքը լավն է, բարի հոգի ունի, և հայրն էլ բարձր աստիճանավոր է, ինքը ծագում է պալատական ավագանուց, չէի՞ք բարեհաճի նրա հետ հանդիպել։ Այսպիսի նեղվածքում ապրելուց հո ավելի լավ կլինի... Օրիորդը կամացուկ լաց եղավ։ Այդ մարդուն հանձնվելը նույնն էր, ինչ զզվելի կարիքից ազատվելու համար սեփական մարմինը վաճառելը։ Իհարկե, նա գիտեր, որ աշխարհում դա էլ է հաճախ պատահում։ Բայց նրա վիշտը մեծ էր, քանի որ հենց իր համար այդպես էր դասավորվել։ Եվ, դայակի դիմաց նստած, պուերարիայի4 տերևների արանքով թափանցող քամու սուլոցի տակ, օրիորդը թևքով երկար ժամանակ ծածկել էր դեմքը...

2

Համենայն դեպս, նրանք սկսեցին ամեն գիշեր հանդիպել։ Ասպետը, ինչպես դայակն էր ասում, մեղմ բնավորություն ուներ։ Ե՛վ դեմքով, և՛ կեցվածքով գեղեցիկ էր, ինչպես և վայել էր նրան։ Բացի այդ, գրեթե բոլորի համար պարզ էր, որ ի սեր օրիորդի գեղեցկության նա ամեն ինչ մոռանում էր աշխարհում։ Օրիորդը, իհարկե, նրւս նկատմամբ նույնպես ատելություն չէր տւսծում։ Երբեմն նրա մասին մտածում էր նույնիսկ որպես իր նեցուկի։ Բայց երբ, կանթեղների լույսից աչքերը կկոցելով, նրա հետ պառկում էր մահճին՝ թիթեռնիկներով և ծաղիկներով զարդարուն վարագույրի հետևում, օրիորդը ոչ մի գիշեր ուրախություն չէր զգում։ Նույն այդ ժամանակ տունը կամաց-կամաց զվարթացավ։ Մեջտեղ եկան սև լաքած նոր գզրոցներ և բամբուկե վարագույրներ։ Ծառաների թիվը շատացավ։ Դայակը, հասկանալի է, տնտեսությունը առաջվանից ավելի ժրաջանորեն էր վարում։ Բայց նույնիսկ այդ բոլոր փոփոխությունները տեսնելուց հետո էլ օրիորդը տրտմում էր միայն։ Մի անձրևային գիշեր օրիորդի հետ սակե խմելիս, ասպետը սարսափելի մի բան պատմեց, որը, իր ասելով, Տամբա նահանգում էր պատահել։ Ինչ-որ ուղևորներ մայրաքաղաքից Իձումոձի գնւսլիս, ճանապարհին իջևանում են Օեյամա լեռան ստորոտում։ Հյուրանոցի տիրոջ կինը հենց այդ գիշեր բարեհաջող կերպով աղջիկ էր ծնել։ Եվ ուղևորները տեսել էին, թե ինչպես ծննդկանի սենյակից արագ քայլերով դուրս էր եկել բոլորին անծանոթ մի տղամարդ։ Ասելով՝ «Ծննդից ութ տարի անց... ինքնասպան լինել...», նա հանկարծ անհայտացել էր։ Ութ տարի հետո ուղևորները, այս անգամ Կիոտո գնալիս, գիշերում են նույն տանը։ Եվ ի՞նչ, իսկապես պարզվում է, որ աղջիկը ութ տարեկան հասակում վախճանվել էր տարօրինակ մահով։ Ծառից վայր էր ընկել, ու կոկորդը դեմ էր առել մանգաղին։ Ահա թե ինչ պատմեց ասպետը։ Լսելով այս պատմությունը՝ օրիորդը սարսափեց մարդկային կյանքի ունայնությունից։ Այն աղջկա ճակատագրի համեմատությամբ՝ ասպետի նման նեցուկ ունենալով ապրելը, անկասկած, երջանկություն էր։ «Հարկավոր է ամեն ինչ հանձնել բախտի տնօրինությանը, էլ ի՞նչ է մնում ինձ»։ Այսպես մտածելով, նա շրթունքներով ժպտում էր թովիչ։ Ձեղուններից կախված սոճիների ճյուղերը մեկ անգամ չէ, որ կռացան ձյան ծանրության տակ։ Ինչպես հին ժամանակներում, ցերեկը օրիորդը կոտոյի լարերին էր խփում և կամ սուգորոկու5 խաղում։ Իսկ գիշերները, ասպետի հետ միևնույն մահճում պառկած, լսում էր, թե ինչպես են բադերը իջնում լճակի վրա։ Դրանք գրեթե առանց վշտի, բայց և անուրախ օրեր էին։ Սակայն այդպիսի տրտում հանգիստը օրիորդին առաջվա պես խաբուսիկ գոհացում էր բերում։ Սակայն անսպասելիորեն արագ վրա հասավ նաև այդ հանգստության վերջը։ Վաղ գարնան մի երեկո օրիորդի հետ մենակ մնալով, ասպետը դժվարությամբ ասաց. «Զեզ հետ վերջին գիշերն եմ հանդիպում»։ Նրա հայրը Մուցու գավառի կառավարիչից նոր նշանակում էր ստացել։ Ասպետը նույնպես պետք է մեկներ այդ ձյունաշատ և հեռավոր վայրը։ Իհարկե, օրիորդից բաժանվելը նրա համար շատ ծանր էր։ Բայց քանի որ նա հորից գաղտնի էր նրան իր կինը դարձրել, այժմ ոչ մի կերպ չէր ուզում բացել գաղտնիքը։ Օրիորդի հետ նա երկար, շատ երկար խոսեց այդ մասին, ընդհատելով իր խոսքը ծանր հոգոցներով։ — Բայց հինգ տարի հետո ծառայության ժամկետը կլրանա։ Առանց թախծելու սպասեք։ Օրիորդը երեսնիվայր պառկել ու արտասվում էո։ Ասպետից բաժանվելը նրա համար անասելի ծանր էր, թեև նրա մասին մտածում էր ոչ թե սիրելով, այլ իբրև իր նեցուկի։ Ասպետը շոյում էր նրա մեջքը և մխիթարում ու քաջալերում։ Սակայն յուրաքանչյուր երկրորդ բառի վրա արցունքներից իր ձայնն էլ էր դողում։ Այդ պահին ոչինչ չկասկածող դայակը երիտասարդ աղախնի ուղեկցությամբ մատուցարաններ և սակեով լցված սափորներ ներս բերեց, պատմելով այն մասին, որ հինավուրց լճակի վրա կռացած բալենիները բողբոջներ են արձակել...

3

Անցավ հինգ տարի և նորից գարուն եկավ։ Բայց ասպետը, որը գնացել էր հյուսիս, չվերադարձավ Կիոտո։ Այդ ժամանւսկամիջոցում ծառաները ցրվեցին տարբեր կողմեր, իսկ այն օթևանները, որոնցում օրիորդն էր ապրում, մի անգամ փոթորկից փլվեցին։ Այդ պւսհից սկսած օրիորդը իր դայակի հետ միասին բնակվում էր ծառաների համար կառուցված տան կողքի շինությունում։ Չնայած շինությունը բնակարան էր կոչվում, բայց նեղ էր ու լքված, միայն մի կերպ պաշտպանում էր անձրնից ու ցողից։ Երբ նրանք տեղափոխվեցին այդ շինությունը, դայակը խղճահարությունից չէր կարողանում առանց արցունքների նայել օրիորդին։ Բայց պատահում էր նաև, որ նա առանց պատճառի բարկանում էր։ Ինչ խոսք, ծանր էին ապրում նրանք։ Զարդաքանդակ պահարանները վաղուց արդեն ծախվել և վերածվել էին բրնձի ու բանջարեղենի։ Օրիորդի շորերից բան չէր մնացել, բացի հագի շրջազգեստից։ Պատահում էր նաև, երբ ցախը չէր հերիքում, դայակը գնում էր տան վրայից փտած տախտակներ պոկելու։ Սակայն օրիորդը, ինչպես այն վաղեմի ժամանակներում, կոտո նվազելով ու թանքաներ հորինելով էր հոգեպես հանգստանում և անդադար սպասում էր ասպետի վերադարձին։ Եվ ահա նույն տարվա աշնանը, մի լուսնյակ գիշեր, դայակը մոտեցավ օրիորդին ու դանդաղ, ընդմիջումներով այսպես ասւսց.

— Նորին պայծառափայլությունը, երեի, չի վերադառնա։ Ի՞նչ կլինի, եթե դուք հաճեիք մոռանալ նորին պայծառափայլությանը։ Ի դեպ, բժշկական վարչության կրտսեր մի կառավարիչ միշտ կտրում Է ճամփաս, ցանկություն հայտնելով ձեզ հետ տեսակցել... Լսելով այդ խոսքերը, օրիորդը հիշեց այն, ինչ տեղի էր ունեցել վեց տարի առաջ։ Վեց տարի առաջ նա այնքան տխուր էր, որ ինչքան էլ լաց էր լինում, ոչ մի կերպ չէր կարողանում հանգստանալ։ Իսկ հիմա և՛ մարմնով, և՛ հոգով սաստիկ հոգնած էր։ «Միայն թե մարդ հանգիստ ծերանա...»,— ուրիշ ոչ մի բանի մասին չէր մտածում։ Լսելով դայակին, նա նիհարած դեմքը բարձրացրեց դեպի սպիտակ լուսինը և տխուր օրորեց գլուխը։

– Այլևս ոչինչ չեմ ուզում։ Թեկուզ ապրեմ, թեկուզ մեռնեմ` միևնույն է ինձ համար։ *** Հենց այդ նույն ժամին Խիտատի հեռավոր գավառում ասպետը իր նոր կնոջ հետ սակե էր խմում։ Կինը հոր սրտովն էր. նա այդ գավառի կառավարչի դուստրն էր։

- Այս ի՞նչ է, լսո՞ւմ ես,— հանկարծ վախեցած ասաց ասպետը, նայելով տանիքի քիվին, որը ամբողջովին ողողված էր լուսնի լույսով։ Այդ պահին, չգիտես ինչու, նրա աչքերի առաջ պարզորոշ գծագրրվեց օրիորդի կերպարանքը։

- Երևի շագանակ ընկավ։ Այսպես պատասխանելով, խիտատցի կինը սակեի սափորը անշնորհք ձնով կռացրեց թասի վրա։

4

Ասպետը Կիոտո վերադարձավ ինը տարի հետո, ուշ աշնանը։ Իր խիտատցի կնոջ ու նրա ազգականների հետ Ավաձու գնալիս անբարենպաստ եղանակի պատճառով մի քանի օր նա մնաց ճանապարհին։ Նրանք դիտմամբ Կիոտո ժամանեցին մթնշաղին, որպեսզի մարդկանց ուշադրությունը չգրավեն։ Հեռավոր վայրում ապրելով, ասպետը երկու-երեք անգամ իր կիոտոցի կնոջը քնքուշ նամակներ էր ուղարկել։ Բայց մեկ սուրհանդակը ետ չէր եկել, մեկ՝ մյուսը վերադարձել էր առանց օրիորդին գտնելու, և ասպետը ոչ մի անգամ պատասխան չէր ստացել։ Այդ պատճառով էլ երբ նա Կիոտո հասավ, նրա սերն ավելի ուժեղ բորբոքվեց։ Կնոջը բարեհաջող կերպով հասցնելով հոր պալատը, նա, նույնիսկ ճանապարհի զգեստները չփոխելով, իսկույն ուղևորվեց Ռոկունոմիա։ Երբ նա Ռոկունոմիա եկավ, տեսավ, որ և՛ չորս սյուների վրա կանգնած դարբասը,և՛ խինոկի կեղևով ծածկված տունը, և՛ օրիորդի օթևանները՝ բոլորը անհետացել են, մնացել է միայն փլաւոակների մի կույտ։ Ասպետը կանգնել էր մինչև ծնկները հասնող խոտի մեջ և շփոթված հայացքը շրջում էր այն վայրերով, որտեղ մի ժամանակ այգի էր եղել։ Կիսով չափ լցված լճակում բոշխ ու կնյուն էին աճել, որոնք նորալուսնի փայլի տակ մեղմ սոսափում էին։ Նա ծառայողների նախկին բնակարանից ոչ հեռու նկատեց տախտակե թեքված մի տնակ։ Երբ մոտեցավ, այնտեղ վայրկենաբար երևաց ինչ-որ մեկի ստվերը։ Խավարի մեջ նայելով՝ նա կամաց ձայն տվեց։ Լուսնի լույսի տակ օրորվելով դուրս եկավ մի պառավ միանձնուհի, որը ծանոթ թվաց նրան։ Երբ ասպետը տվեց իր անունը, միանձնուհին առանց մի խոսք ասելու երկար ժամանակ լաց եղավ։ Այնուհետև նա կերկերուն ձայնով պատմեց օրիորդի մասին։

-Ձերդ ողորմածությունը, երևի, ինձ մոռացել է: Ես այն կնոջ մայրն եմ, որը տիրուհու մոտ էր ծառայում։ Աղջիկս դեռ հինգ տարի էլ ծառայեց այն բանից հետո, երբ ձերդ ողորմածությունը բարեհաճեց մեկնել Կիոտյից։ Իսկ հետո այնպես եղավ, որ նա ամուսնու հետ գնաց Տաձիմա, և այն ժամանակ ես խնդրեցի՝ ինձ ու աղջկաս ազատել։ Բայց վերջերս ես անհանգստացա օրիորդի համար և մենակ եկա Կիոտո։ Եվ ի՞նչ, ինչպես կբարեհաճեք տեսնել, ախր նույնիսկ տունն էլ է կորել։ Թե որտեղ է հիմա օրիորդը, ճիշտն ասած, վաղուց է չգիտեմ։ Ձերդ ողորմածություն, հավանաբար, չգիտեք, որ երբ աղջիկս ծառայության մեջ էր, օրիորդն այնպես վատ էր ապրում, որ էլ ասել չի լինի...

Այս բոլորը լսելուց հետո ասպետը հանեց իր ներքնազգեստներից մեկը և տվեց կորացած միանձնուհուն։ Իսկ հետո գլուխը կախ գցած, խոտերի միջով լուռ հեռացավ։

5

Սկսած հաջորդ օրվա առավոտից, օրիորդին որոնելով ասպետը ոտքի տակ տվեց ւսմբողջ մայրաքաղաքը, բայց ոչ մի կերպ չկարողացավ իմանալ, թե որտեղ է նա և ինչ է պատահել։ Եվ ահա մի քանի օր անց, իրիկնադեմին, անձրևի շիթերից պատսպարված, նա կանգնել էր Արևմտյան պատկերասրահի ծածկի տակ՝ Սուձակումոնի դարբասի դիմաց։ Նրանից բացի այդտեղ անձրևի կտրվելուն էր սպասում նաև աղքատի տեսքով մի կուսակրոն։ Անձրևը տխրագին մաղում էր լաքած դարբասի ծերպից։ Աչքի ծայրով նայելով կուսակրոնին, ասպետը, ջանալով ցրել ձանձրույթը, ետ ու առաջ էր քայլում սալահատակի վրա։ Հւսնկարծ նրա լսողությունը որսաց, որ պատկերասրահի կիսամութ պատուհանի ճաղերի հետևում ինչ-որ մարդ կա։ Եվ նա անտարբեր մի հայացք գցեց պատուհանին։ Միանձնուհին, պատուհանի տակ ծակոտկեն խսիրներն ուղղելով, խնամում էր մի հիվանդ կնոջ: Նույնիսկ մթնշաղի թույլ լույսի տակ նրա դեմքը սարսափելի նիհար էր: Բայց մի հայացքն էլ բավական էր, որպեսզի նա ճանաչեր օրիորդին։ Ասպետը ցանկացավ խոսել նրա հետ, բայց օրիորդի կերպարանքը այնքան խղճալի էր, որ ձայնը կտրվեց։ Իսկ օրիորդը, չիմանալով, որ նա իր կողքին է, ծակոտկեն խսիրի վրա շուռումուռ գալով, տանջալից լարումով արտասանեց այսպիսի մի թանքա. Գլխավերևում Սառը քամին է Շվվոցով շաչում ճղակների մեջ։ Իսկ դու համբերում ես, Մարմին՝ խաղալեք ունայն այս կյանքում... Այդ լսելով ասպետը ինքնաբերաբար տվեց նրա անունը։ Օրիորդը բարձրացրեց գլուխը։ Բայց ասպետին տեսավ թե չէ, թույլ ճիչով երեսնիվայր կրկին ընկավ խսիրի վրա։ Միանձնուհին՝ նրա հավատարիմ դայակը և ներս վազող ասպետը վախեցած նետվեցին, որ նրան բարձրացնեն։ Բայց երբ ուսերից բռնած բարձրացրին նրան ու նայեցին դեմքին, ավելի շատ վախեցան։ Դայակը ցնորվածի պես նետվեց դեպի աղքատ կուսակրոնը և նրան խնդրեց մեռնողի վրա աղոթք կարդալ։ Կուսակրոնը համաձայնեց և նստեց օրիորդի գլխավերևում։ Բայց աղոթելու փոխարեն նա դիմեց աղջկան այսպիսի խոսքերով.

— Կյանքը և մահը մարդու իշխանությանը ենթակա չեն։ Առանց ուժերդ խնայելու կոչիր Ամիդա բուդդային։ Ասպետի գրկի մեջ՝ օրիորդը հազիվ լսելի արտասանեց բուդդայի ւսնունը։ Բայց անմիջապես էլ վախեցած աչքերը հառեց մութ առաստաղին։ – Ա՛հ, այնտեղ հրե կառք կա ։Մի՛ վախենա։ – Աղոթիր բուդդային, և լավ կլինի քեզ համար։

Կուսակրոնը ձայնն իջեցրեց։ Օրիորդը մի քիչ սպասեց և, ասես հարթմնի զառանցելով, մրմնջաց,

– Ես ոսկե լոտոս եմ տեսնում : Վիթխարի լոտոս, որ նման է սրբազան հովանոցի։ Կուսակրոնն ուզում էր ինչ-որ բան ասել, բայց չհասցրեց։ Ընդհատվող ձայնով օրիորդը շւսրունակեց.

— էլ չեմ տեսնում լոտոսը։ Հիմա խավար է, միայն քամին է սուլում խավարում։

— Ամբողջ սրտով կոչիր բուդդային։ Ինչո՞ւ դու բուդդային չես կանչում։ Կուսակրոնը խոսում էր գրեթե զայրացած։ Բայց օրիորդը, ասես վերջին շնչում, կրկնում էր միշտ միևնույնը.

— Ոչինչ... ոչինչ չեմ տեսնում։ Խավար է... Միայն քամին... միայն սառը քամին է սուլում խավարում։ Ասպետը և դայակը, արցունքները կուլ տալով, կիսաձայն շշնջացին Ամիդայի անունը։ Կուսակրոնը, բարեպաշտորեն ձեռքերը ծալած օգնում էր օրիորդին՝ աղոթելու։ Եվ այդպես, ծակոտկեն խսիրի վրա, անձրևի խշշոցին միախառնված աղոթքի խոսքերով, օրիորդը կամաց-կամաց մեկնեց մահվան թագավորությունը...

6

Մի քանի օր հետո լուսնյակ գիշերին, գջլտված կուսակրոնը, որը օրիորդին աղոթելու կոչ էր անում, կրկին ծնկները գրկած նստել էր Արևմտյան պատկերասրահում՝ Սուձակումոնի դարբասի դիմաց։ Անհոգորեն ինչ-որ բան երգելով, լուսնի լույսի տակ, ճանապարհով անցնում էր սամուրայը։ Կուսակրոնին տեսնելով, նա կանգ առավ և անտարբեր ասաց.

— Ասում են, վերջին ժամանակներս այստեղ, դարբասի մոտ կնոջ լացի ձայն է լսվում։ Հա՞... Շարունակելով նստած մնալ՝ կուսակրոնը մի բառով պատասխանեց.

– Լսի՛ր։ Սամուրայը ականջ դրեց։ Սակայն, բացի ծղրիդների թույլ խշխշոցից, ոչինչ չէր լսվում։ Գիշերային օդում տարածվում էր միայն սոճիների խեժահոտը։ Սամուրայը ցանկացավ խոսել։ Բայց նա չհասցրեց մի բառ էլ արտասանել, երբ հանկարծ ինչ-որ տեղից լսելի եղավ կանացի մեղմ, շատ մեղմ հառաչանք։ Սամուրայը ձեռքը տարավ սրին։ Բայց ձայնը, իր հետևից թողնելով երկար ու ձիգ մի արձագանք, կամաց-կամաց ինչ-որ տեղ անհետացավ։ – Աղոթի՛ր բուդդային։  — Կուսակրոնը դեմքը բարձրացրեց դեպի լուսինը։—Դա չնչին կնոջ ոգին է, որը ոչ դժոխք է ընկել, ոչ դրախտ։ Աղոթի՛ր բուդդային: Բայց սամուրայը, առանց պատասխանելու, նայում էր կուսակրոնի դեմքին։ Եվ հանկարծ, զարմացած մոտենալով, բռնեց նրա ձեռքը։

— Չէ՞ որ դուք պատվարժան Նայկին եք։ Ինչո՞ւ այսպիսի տեղում... Նա, որին անվանեցին «պատվարժան Նայկի», օծվելուց առաջ՝ Յոսիսիգե Յասուտանե8 անունով, ամենաբարեպաշտ բուդդայական կուսակրոնն էր, մինչև իսկ սուրբ Կույայի աշակերտների մեջ փառաբանված։

1922

Ծանոթագրություններ

Խյոբունոդայու – 8-12-րդ դարերում պալատական ամենացածր կոչումներից մեկը Ճապոնիայում:

Կոտո – կիթառի տիպի լարային երաժշտական գործիք:

Թանքա – դասական պոեզիայի ամենատարածված ձևերից մեկը Ճապոնիայում:

Պուերարիա – հոտավետ լիանայի տեսակ:

Սուգորոկու – դերփողով վեգախաղ:

Հրե կառք – բուդդայական պատկերացմամբ, դժոխքի շրջաններից մեկը` կրակե դժոխքի խորհրդանիշը: 7 Ոսկե լոտոս – բուդդայական պատկերացմամբ` դրախտի խորհրդանիշը:

ԱԿՈւՏԱԳԱՎԱ / Տարօրինակ պատմություն

ԱԿՈւՏԱԳԱՎԱ / Տարօրինակ պատմություն

Մի երեկո իմ հին ընկեր Մուրակամիի հետ զբոսնում էի Գինձայում։ Հանկարծ, ասես պատահականորեն հիշելով, Մուրակամին խոսեց Սասեբոյում ապրող իր կրտսեր քրոջ մասին։

- Մի բանի օր առաջ Տիեկոյից նամակ եկավ։ Նա քեզ բարևում է։

- Սան-Տիեկոն ողջ-առո՞ղջ է։

- Այո, վերջերս կազդուրվել է։ Իսկ երբ ապրում էր Տոկիոյում, նրա նյարդերը թուլացել էին։ Այն ժամանակ դու հանդիպո՞ւմ էիր նրան։

- Հանդիպում էի։ Բայց նյարդերի մասին...

- Մի՞թե չգիտեիր։ Այն ժամանակ նա իսկական խելագար էր։ Մեկ լաց էր լինում, մեկ՝ ծիծաղում։ Տարօրինակ պատմություն է...

- Տարօրինակ պատմությո՞ւն։ Նախքան պատասխանելը, Մուրակամին հրեց սրճարանի ապակեպատ դուռը։ Մենք դեմառդեմ նստեցինք սեղանի մոտ, որտեղից երևում էր փողոցը։

- Այո, տարօրինակ պատմություն։ Ես դեռ չե՞մ պատմել քեզ։ Այդ մասին նա ինձ պատմեց Սասեբո մեկնելուց առաջ։ Ինչպես գիտես, Տիեկոյի ամուսինը զորախմբի սպա էր N զրահանավում, որը եվրոպական պատերազմի ժամանակ ուղարկվել էր Միջերկրական ծով։ Նրա բացակայության ժամանակ քույրս տեղափոխվել էր ինձ մոտ, և երբ պատերազմը իր ավարտին էր հասնում, նրա նյարդերը հանկարծ խախտվեցին։ Գլխավոր պատճառը, թերևս, այն էր, որ ամուսնու՝ մինչ այդ ամեն շաբաթ եկող նամակները անսպասելիորեն ընդհատվեցին։ Դե, քանի որ Տիեկոն ամուսնուց անջատվել էր հարսանիքից ընդամենը կես տարի հետո, ապա ծիծաղել այն բանի վրա, որ նա ուրախանում էր նրա նամակներով, նույնիսկ ինձ նման անպատկառին դաժան էր թվում։ Ահա այդ ժամանակ էլ դա պաւոահեց։ Մի անգամ... Այո, դա Կիգենսեցուի տոնին էր, օրը ցուրտ էր, առավոտից անձրև էր մաղում, բայց Տիեկոն ասաց, որ ուզում է գնալ Կամակուրա, վաղուց այնտեղ չի եղել։ Կամակուրայում էր ապրում նրա դպրոցական ընկերուհիներից մեկը, որը ամուսնացած էր մի գործարարի հետ։ Տիեկոն ուզում էր նրան հյուր գնալ, բայց քանի որ այդպիսի անձրևին անպայման Կամակուրա հյուր գնալն անհրաժեշտություն չէր, ապա մենք՝ և՛ ես, և՛ կինս, մի քանի անգամ ասացինք, թե արդյոք ավելի լավ չէ՞ր լինի վաղը գնալ։ Բայց Տիեկոն համառորեն պնդում էր, որ ուզում է անպայման այսօր գնալ։ Եվ վերջապես, զայրանալով, արագ պատրաստվեց ու տնից դուրս եկավ։ «Կարող է պատահել գիշերն այնտեղ մնամ և վերադառնամ վաղն առավոտյան»։

- Այս խոսքերով նա գնաց, բայց թե քիչ անց ի՞նչ պատահեց նրան։ Վերադարձավ մինչև ոսկորները թրջված և գունա՜տ-գունատ։ Ի միջի այլոց, պարզվեց, որ Կենտրոնական կայարանից մինչև տրամվայի Խորիբատա կանգառը նա գնացել էր առանց անձրևանոցի։ Ինչո՞ւ։ Հենց դրանումն է տարօրինակ պատմությունը։ Երբ Տիեկոն մոտեցել էր Կենտրոնական կայարանին... Բայց, ոչ, դրանից առաջ նրա հետ ահա թե ինչ էր պատահել։ Նա տրամվայ նստեց, բայց դժբախտաբար, բոլոր տեղերը զբաղված էին։ Երբ նա ձեռքով փոկը բռնեց, պատուհանի հետևը, ուղիղ նրա աչքերի առաջ տարտամորեն գծագրվեց ծովը։ Քանի որ տրամվայն այդ ժամանակ ընթանում էր Ձիմբոմատիով, ծովը, իհարկե, ոչ մի կողմից չէր կարող երևալ։ Այնուամենայնիվ պատուհանից պարզ երևում էր, թե ինչպես են փողոցի երկարությամբ ծփում փախչող ալիքները։ Իսկ երբ պատուհանին ընկնում էին անձրևի կաթիլներ, մառախուղի մեջ նույնիսկ հորիզոնի հազիվ նկատելի գիծն էր նշմարվում։ Հենց միայն սրանից կարելի է ենթադրել, որ արդեն այն ժամանակ Տիեկոյի նյարդերը կարգին չէին։ Երբ նա մոտեցավ Կենտրոնական կայարանին, դռան մեջ կանզնած կարմիր գլխարկով բեռնակիրը հանկարծ խոնարհվեց նրան և ասաց. «Ձեր ամուսնուն որևէ նոր բան չի՞ պատահել»։ Դա, իհարկե, տարօրինակ էր։ Բայց ավելի տարօրինակն այն էր, որ Տիեկոն այդ հարցում ոչ մի տարօրինակ բան չգտավ։ Նա նույնիսկ պատասխանեց. «Շնորհակալություն։ Միայն վերջերս, չգիտեմ ինչու, նրանից ոչինչ չեմ ստանում»։ Այն ժամանակ բեռնակիրն ասաց. «Այդ դեպքում ես նրա հետ կտեսնվեմ»։ Տեսնվե՞լ։ Բայց չէ՞ որ ամուսինը հեռու է։ Միջերկրական ծովում... Միայն հիմա Տիեկոն ուշադրություն դարձրեց այն հանգամանքի վրա, որ այդ անծանոթ բեռնակիրը ինչ-որ տարօրինակ բաներ է ասում։ Բայց մինչև նա պատրաստվեց նորից հարցնել, բեռնակիրը թեթևակիորեն խոնարհվեց ու կորավ ամբոխի մեջ։ Եվ ինչքան էլ Տիեկոն փնտրեց, այլևս չտեսավ այդ կարմիր գլխարկը։ Ոչ միայն գլխարկը չտեսավ, այլ, որ զարմւսնալի է. բեռնակրի դեմքը նա ոչ մի կերպ չէր կարողանում վերհիշել։ Այդ պատճառով էլ չէր կարողանում գտնել նրան, և ամեն անգամ կարմիր գլխարկ տեսնելիս, կարծում էր այն նույն բեռնակիրն է։ Բացի այդ, նա, չգիտես ինչո՛ւ, այնպիսի զգացում ուներ, կարծես թե այդ խորհրդավոր բեռնակիրը ամբողջ ժամանակ իրեն է հետևում։ Նրա համար արդեն ոչ միայն Կամակուրա գնալը, այլ նույնիսկ կայարանում մնալն էլ դժվար էր: Վերջ ի վերջո, նույնիսկ անձրևանոցը չբացելով, նա, ինչպես երազում, հորդառատ անձրևի տակ փախավ այդտեղից։ Հասկանալի է, որ այս ամբողջ պատմությունը նրա հետ պատահեց պարզապես նյարդերի պատճառով։ Բայց այդ զբոսանքի ժամանակ Տիեկոն մրսել էր։ Հաջորդ օրվանից սկսած երեք օր նա բարձր տաքություն ուներ և անվերջ զառանցում էր։ Նա, կարծես դիմելով ամուսնուն, մերթ ասում էր՝ «Ներեցեք», մերթ՝ «Ինչո՞ւ չեք վերադառնում»։ Բայց Կամակուրա գնալու չարաբաստիկ պատմությունը սրանով չվերջացավ։ Նույնիսկ այն ժամանակ, երբ փտածությունն անցավ, բավական էր, որ Տիեկոն լսեր «բեռնակիր» բառը, ամբողջ օրը հուզվում էր և գրեթե ոչ մի խոսք չէր ասում։ Մի անգամ նույնիսկ ծիծաղելի դեպք պատահեց, տրանսպորտային ինչ-որ գրասենյակի ցուցանակին բեռնակիր էր նկարված, երբ նա այդ բանը տեսավ, այլևս ճանապարհը չշարունակեց ու վերադարձավ տուն։ Սակայն անցավ մի ամիս և բեռնակրի հանդեպ նրա վախը կամաց-կամաց չբացավ։ «Քույրիկ, Կյոկայի պատմվածքներից մեկում խոսվում է կատվի կերպարանքով մի բեռնակրի մասին։ Գուցե ինձ հետ այդ տարօրինակ կատակը պատահեց այդ պատմվածքի ընթերցանությունի՞ց»։ Բայց մարտին բեռնակիրը նրան նորից վախեցրեց։ Եվ այդ օրվանից մինչև ամուսնու վերադարձը Տիեկոն ոչ մի դեպքում, եթե նույնիսկ անհրաժեշտ էր, կայարան չէր գնում։ Եվ քեզ էլ ճանապարհելու չեկավ, որովհետև բեռնակրից վախենում էր։ Մարտյան մի օր, երկու տարվա բացակայությունից հետո Ամերիկայից վերադարձավ նրա ամուսնու ընկերը։ Տիեկոն առավոտից գնացել էր նրան դիմավորելու։ Ինչպես գիտես, այդ թաղամասը նույնիսկ ցերեկն էլ սակավամարդ է։ Ամայի փողոցի մայթեզրին խաղալիք-աղորիքների շարժական մի կրպակ կար, որ ասես լքված լիներ։ Օրն ամպամած էր, քամի էր փչում, և կրպակին հարմարեցված գունավոր պտուտանները մոլեգնորեն պտտվում էին։ Այդ տեսարանից չգիտես ինչու Տիեկոյի սիրտը ճմլվեց։ Երբ կրպակի մոտով անցնելիս նա պատահաբար բարձրացրեց աչքերը, մեջքով դեպի իրեն մի մարդ էր պպզել՝ կարմիր գլխարկը գլխին։ Հավանաբար, դա պտուտաններ վաճառողն էր կամ նրա նման մեկը, որ նստել էր ծխելու։ Բայց երբ Տիեկոն տեսավ այդ մարդու կարմիր գլխարկը, չգիտես ինչու, տարօրինակ մի նախազգացում համակեց նրան, և նա նույնիսկ մտածեց, թե արդյոք տուն չվերադառնա՞։ Սակայն կայարան գալու պահից մինչև այն ժամանակ, երբ նա հանդիպեց եկվորին, բարեբախտաբար ոչինչ չպատահեց։ Միայն, երբ դիմավորողները ամուսնու ընկերոջ գլխավորությամբ կառամատույցից դուրս էին գալիս կայարանի կիսախավար դռնով, հետևից ինչ-որ մեկը հետևյալ խոսքերով դիմեց Տիեկոյին. «Ասում են, ձեր ամուսինը աջ ձեռքից վիրավորված է։ Այդ պատճառով էլ նամակ չի գրում»։ Տիեկոն վայրկենաբար շրջվեց, բայց ոչ մի կարմիր գլխարկ չկար։ Տիեկոյի հետևից կնոջ հետ գալիս էր ծովային մի սպա, որը նրա լավ ծանոթն էր։ Հասկանալի է, որ ծովային սպան առանց որևէ հիմքի այդպիսի բան չէր ասի, ահա թե ինչու նրա լսած բառերը կարելի էր միայն տարօրինակ համարել։ Համենայն դեպս, Տիեկոն ուրախացավ, որ ոչ մի տեղ կարմիր գլխարկ չի երևում։ Անցնելով կայարանի շենքի միջով, նրանք ամբողջ խմբով դիմեցին դեպի մուտքը՝ ամուսնու ընկերոջը մինչև մեքենան ուղեկցելու համար։ Այդ միջոցին հետևից մեկը նորից պարզորոշ արտասանեց. «Տիկին, հավանաբար, ձեր ամուսինը մեկ ամիս հետո տուն կվերադառնա»։ Տիեկոն Կրկին շրջվեց, բայց հետևում միայն ծանոթներն էին կանգնած, որոնք դիմավորել էին ամուսնու ընկերոջը, և ոչ մի կարմիր գլխարկ չէր երևում։ Սակայն չնայած հետևում կարմիր գլխարկ չկար, դրա փոխարեն առջևում երկու բեռնակիր իրերն էին տեղավորում մեքենայի մեջ։ Նրանցից մեկը մի պահ ետ նայեց ու քմծիծաղ տվեց տարօրինակ ձևով։ Նրան տեսնելով՝ Տիեկոն այնպես գունատվեց, որ նույնիսկ շրջապատի մարդիկ այդ նկատեցին։ Երբ նա մի քիչ իրեն տիրապետեց, համարվեց, որ այնտեղ, ուր երկու բեռնակիր էր տեսել, իրերը տեղավորում է մի բեռնակիր։ Եվ դա բոլորովին էլ այն մեկը չէր, որը հենց նոր քմծիծաղ էր տվել։ Նա մտածեց, որ հիմա արդեն ինքը մտքում կպահի քմծիծաղող բեռնակրի դեմքը։ Բայց հետո այնուամենայնիվ պարզվեց, որ առաջվա պես էլի աղոտ է հիշում։ Եվ ինչքան էլ նա ջանում էր, հիշողության մեջ առկայծում էր միայն մի դեմք, առանց աչքերի ու քթի, և կարմիր գլխարկ... Ահա և երկրորդ տարօրինակ պատմությունը, որ պատմեց Տիեկոն։ Հետո, մի ամիս անց, այո, մոտավորապես այն ժամանակ, երբ դու գնացիր Կորեա, ամուսինը իսկապես որ վերադարձավ։ Եվ, տարօրինակ բան, նա ճիշտ որ աջ ձեռքից վիրավորված լինելու պատճառով որոշ ժամանակ չէր կարողացել նամակ գրել։ Կինս սկսեց ծիծաղել Տիեկոյի վրա. «Նա ամբողջ ժամանակ ամուսնու մասին էր մտածում, ուստի բնական է, որ այդ բանը գիտեր»։ Երկու շաբաթ անց Տիեկոն ամուսնու հետ մեկնեց նրա ծառայության վայրը՝ Սասեբո, բայց դեռ չէին հասցրել այնտեղ հիմնավորվել, որ, ի մեծ զարմանս մեզ, նրա ուղարկած նամակում կարդացինք երրորդ տարօրինակ պատմությունը։ Երբ նրանք Կենտրոնական կայարանից մեկնում էին, և գնացքը արդեն շարժվել էր, նրանց իրերը տանող բեռնակիրը նայեց պատուհանին, ըստ երևույթին, որպեսզի բարի ճանապարհ մաղթի։ Նրա տեսքից ամուսնու դեմքը տարօրինակ արտահայտություն ստացավ, և քիչ անց նա Տիեկոյին շվարած պատմեց հետևյալը։ Մարսելում եղած ժամանակ, երբ նա ընկերներով նստած էր սրճարանում, սեղանին անսպասելի մոտեցավ ճապոնացի մի բեռնակիր և տնավարի հարցրեց, թե ինչպես են գործերը։ Իհարկե, Մարսելի փողոցներով ճապոնացի բեռնակիրները գնալ-գալ չունեն։ Բայց Տիեկոյի ամուսինը չգիտես ինչու փոքրիշատե չզարմացավ և պատմեց, որ աջ ձեռքից վիրավորված է ու շուտով կվերադառնա տուն։ Այդ վայրկյանին մի հարբած մարդ շրջեց կոնյակի գավաթը։ Եվ երբ քրոջս ամուսինը վախեցած ետ նայեց, ոչ մեկի կողմից չնկատվելով՝ ճապոնացի բեռնակիրը անհետացել էր սրճարանից։ Ի՞նչ է սա։ Աչքերը բաց էին, բայց ինքը չէր կարողանում հասկանալ՝ արդյոք դա երազո՞ւմ երևաց, թե իսկապես պատահեց։ Ի լրումն, ընկերները այնպես էին իրենց պահում, կարծես չէին նկատեյ, որ նրան որևէ մեկը մոտեցել էր։ Դրա համար էլ, վերջ ի վերջո, նա որոշեց այդ դեպքի մասին ոչ մեկին չպատմել։ Բայց երբ նա Ճապոնիա վերադարձավ, իմացավ, որ Տիեկոն երկու անգամ հանդիպել է մի խորհրդավոր բեռնակրի։ Այն ժամանակ նա մտածեց, որ Մարսելում, թերևս, տեսել է հենց նրան։ Սակայն դա շատ նման էր տեսիլքների մասին ստեղծված պատմություններին։ Բացի այդ, նա վախենում էր իրեն ծաղրեն այն բանի համար, որ փառապանծ արշավանքի ժամանակ մտածում է կնոջ մասին։ Այդ պատճառով էլ նա դեռ լռում էր։ Բայց երբ նա տեսավ պատուհանից հենց նոր ներս նայող բեռնակրին, պարզվեց, որ այդ բեռնակիրը մազաչափ չի տարբերվում նրանից, որը Մարսելում սրճարան էր մտել... Այս պատմությունն անելով, ամուսինը լռեց, բայց հետո ձայնը տագնապած իջեցնելով, ավելացրեց. «Մի՞թե տարօրինակ չէ»։ Ես ասացի. «Մազաչափ անգամ չի տարբերվում», մինչդեռ ոչ մի կերպ չեմ կարողանում նրա դեմքը պարզ վերհիշել։ Միայն այն պահին, երբ նա պատուհանից ներս նայեց, ես մտածեցի. «Նա է, որ կա...» Երբ Մուրակամին հասավ այստեղ, մեր սեղանին մոտեցան մի քանի մարդիկ, որոնք հենց նոր էին սրճարան մտել, ըստ երևույթին նրա ծանոթներն էին և, սկսեցին հետը աղմուկով ողջագուրվել։ Ես վեր կացա։

- Դե, առայժմ... Մինչև Կորեա մեկնելս կգամ քեզ մոտ։ Սրճարանից դուրս գալով՝ ես ակամա հոգոց հանեցի, միայն հիմա հասկացա, թե ինչու երեք տարի առաջ Տիեկոն,Կենտրոնական կայարանում ինձ հետ գաղտնի ժամադրության խոստումը երկու անգամ խախտելով, նամակ ուղարկեց, որով կարճ հաղորդում էր, որ ուզում է ընդմիշտ հավատարիմ կին մնալ։

1921

Թարգմ. Նորայր Ադալյան

ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ / ՌԱՍՅՈՄՈՆԻ ԴԱՐՊԱՍԸ

ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ / ՌԱՍՅՈՄՈՆԻ ԴԱՐՊԱՍԸ

Այդ բանը պատահեց մի երեկո։ Մի ծառա Ռասյոմոնի դարպասի տակ կանգնած սպասում էր անձրևի կտրվելուն։ Ընդարձակ դարպասի տակ նրանից բացի ուրիշ ոչ ոք չկար։ Միայն տեղ-տեղ կարմիր ներկը թափված հաստ ու կլոր սյան վրա նստած էր ծղրիդը։ Քանի որ Ռասյոմոնի դարպասը գտնվում էր Սուձակու մարդաշատ փողոցում, այստեղ անձրևի կտրվելուն կարող էին սպասել իտիմեգասա[1] ու մոմիեբոսի[2] հագած մի քանի կանայք և տղամարդիկ։ Այնուամենայնիվ, ոչ ոք չկար ծառայից բացի։ Դա բացատրվում էր նրանով, որ վերջին երկու-երեք տարվա ընթացքում մեկը մյուսի հետևից աղետներ էին գալիս Կիոտոյի գլխին՝ մեկ երկրաշարժ, մեկ փոթորիկ, մեկ հրդեհ, մեկ սով։ Եվ, իհարկե, մայրաքաղաքը դատարկվեց։ Ինչպես պատմում են հինավուրց տարեգրությունները, բանն այնտեղ հասավ, որ սկսեցին ջարդել բուդդաների արձանները, սուրբ իրեղենները և լաքած, ոսկեզօծ փայտը ճանապարհի եզրին կիտելով, վաճառել իբրև վառելիք։ Այդպես էին գործերը մայրաքաղաքոլմ, ուստի Ռասյոմոնի դարպասի պահպանման համար հասկանալի է, ոչ ոք այլևս հոգ չէր տանում։ Եվ, այդ լքվածությունից օգտվելով, աղվեսներն ու գորշուկներն էին բնակություն հաստատել այստեղ։ Ապրում էին գողեր։ Վերջապես թույլ տրվեց նույնիսկ անտեր դիակներ բերել գցել այնտեղ։ Եվ երբ արևը մայր էր մտնում, այդտեղ մի տեսակ ահազդու էր դառնում, և ոչ ոք չէր համարձակվում մոտ գնալ դարպասին։ Դրա փոխարեն ինչ-որ տեղից անթիվ-անհամար ագռավներ էին հավաքվում։ Նրանք ցերեկը կռկռալով շրջաններ էին գծում տանիքի հարթության վրա։ Երեկոյան, երբ դարպասի վերևում երկինքը շառագունում էր վերջալույսի շողերից, թռչուններն այնպես պարզորոշ էին գծագրվում, ասես քնջութի ցրիվ եկած սերմեր լինեին։ Ագռավները, հասկանալի է, գալիս էին կտցահարելու դարբասի վերին հարկի դիակները։ Ի միջի այլոց, այս անգամ, ըստ երևույթին ուշ լինելու պատճառով, դրանցից և ոչ մեկը չկար։ Միայն քարե կիսաքանդ սանդուղքին, որի ճեղքվածքներում բարձր խոտ էր աճել, այս ու այնտեղ սպիտակին էր տալիս ագռավի չորացած ծերտը։ Յոթերորդ, ամենաբարձր աստիճանին նստած, լվացված կապույտ զգեստով ծառան անընդհատ շոշափում էր աջ այտի վրայի հասած պզուկը և անուշադիր դիտում էր անձրևը։ Վերևում հեղինակը գրել է. «Ծառան սպասում էր անձրևի կտրվելուն»։ Բայց եթե նույնիսկ անձրևը կտրվեր, ծառան միևնույն է, ոչ մի տեղ չուներ գնալու։ Թող լինեին այն սովորական ժամանակները, նա, հասկանալի է, կվերադառնար տիրոջ մոտ։ Սակայն այդ տերը մի քանի օր առաջ նրան աշխատանքից հեռացրել էր։ Ինչպես արդեն ասվեց, այն ժամանակ Կիոտոն անսովոր ձևով դատարկվել էր։ Եվ այն, որ ծառային հեռացրել էր տերը, որի մոտ նա աշխատել էր երկար տարիներ, պարզապես ընդհանուր դատարկվածաթյան մի փոքրիկ արտահայտություն էր։ Դրա համար էլ, գուցե, ավելի տեղին կլիներ ասել, ոչ թե «Ծառան սպասում էր անձրևի կտրվելուն», այլ՝ «Անձրևից դարպասի ծածկի տակ աքսորված ծառան մոլոր նստել էր, չիմանալով ուր խցկվել»։ Եղանակն էլ իր հերթին քիչ չէր նպաստում այս հեյանյան[3] ծառայի դյուրազգացությանը։ Նույնիսկ ոչ մի հույս չկար, որ կապկի ժամվա[4] վերջից թափվող անձրևը վերջապես կկտրվի։ Եվ ծառան նորից անկապ մտքեր մտմտալով այն մասին, թե ինչպես անի, որ ամեն ինչից ձեռք քաշելով, գոնե վաղը յոլա գնա, ուրիշ խոսքով ասած, մի կերպ դասավորվի այն, ինչը ոչ մի կերպ չի դասավորվում, լուսում և չէր լսում Սուձակու փողոցի վրա թափվող անձրևի խշշոցը։ Դարպասին շփշփացող անձրևը խշշոցով մոտենում էր հեռվից։ Աղջամուղջը երկինքը ավելի ու ավելի ցած էր քաշում, և եթե վերև նայեիր, կթվար, թե դարպասի ծածկը իր կղմինդրավոր եզրերով դիմհարում է ծանր, մութ ամպերին։ Որպեսզի որնէ կերպ դասավորվեր այն, ինչը ոչ մի կերպ չէր դասավորվում, կարիք չկար միջոցների մեջ խտրություն դնել։ Եթե դրվեր, ապա, վերջ ի վերջո, մնում էր մի բան՝ ցանկապատի հետևը կամ փողոցում սովից մեռնել։ Եվ հետո դիակը կբերեին այստեղ ու սատկած շան պես կգցեին դարպասի վերին հարկը։ Իսկ եթե խտրություն չդներ... ծառայի մտքերն արդեն շատ անգամ անցնելով այս ճամփան, բախվում էին միևնույն բանին։ Բայց այդ «եթեն», ինչպես միշտ, «եթե» էր մնում։ Միջոցների մեջ խտրություն չդնելու հնարավորությունը խոստովանելով, ծառան, ըստ էության, համարձակություն չուներ խոստովանելու այն, ինչը բնականաբար բխում էր այդ «եթեից». ուզում ես, թե չես ուզում, մի բան է մնում միայն, գող դառնալ։ Ծառան բարձր փռշտաց և հոգնած վեր կացավ։ Կիոտոյում երեկոներն այնպես ցուրտ է լինում, որ մարդիկ երազում են վառարանի մասին։ Քամին խավարի հետ ազատորեն դեգերում էր դարպասի սյուների միջև։ Ծղրիդը, որ նստել էր կարմիր ներկած սյան վրա, արդեն ինչ-որ տեղ էր կորել։ Վիզը ներս քաշելով դեղին, անթեք զգեստի վրայից հագած կապույտ շորի մեջ և ուսերը բարձրացնելով, ծառան իր շուրջը նայեց։ Նա մտածեց, որ արժեր այդտեղ մի գիշեր մնալ, եթե անձրևից ու մարդկային աչքից հեռու մի տեղ գտնվեր, ուր հնարավոր լիներ հանգիստ քնել։ Հենց այս մտքի վրա էլ, բարեբախտաբար, նա նկատեց դեպի դարպասի աշտարակը տանող, նույնպես կարմիր ներկած լայն սանդուղքը։ Եթե վերևում մարդիկ կային, ապա միայն մեռելներ էին։ Բռնելով կողքից կախված սուրը, որպեսզի պատյանից դուրս չսահի, ծառան ծղոտե ձորի[5] հագած ոտքը դրեց ներքևի աստիճանին։ Անցավ մի քանի րոպե։ Դեպի Ռասյոմոնի դարպասի աշտարակը տանող լայն սանդուղքի մեջտեղում կատվի պես կծկված և շունչը պահած մի մարդ աչք էր ածում վերևի հարկը։ Աշտարակից ընկնող լույսը աղոտ լուսավորում էր նրա աջ այտը, այն այտը, որտեղ կարճ մազերի մեջ թարախոտ պզուկն էր կարմրին տալիս։ Սկզբում ծառան լրիվ հավատացած էր, որ վերևում միայն մեռելներ կան։ Սակայն, երկու-երեք աստիճան բարձրանալով, նա պարզեց, որ վերևում էլի ինչ-որ մեկը կա, որ, վառվող լապտերը ձեռքին, այս ու այն կողմ էր շարժվում։ Դա անմիջապես նկատելի էր, որովհետև դեղին, թույլ լույսը տատանվելով սողում էր անկյունները սարդոստայնով պատած առաստաղով։ Եթե այդպիսի անձրևային երեկոյին Ռասյոմոնի դարպասի աշտարակում կրակ է վառվում, նշանակում է խաղ չեն անում։ Մողեսի պես անշշուկ, ծառան գրեթե սողալով, վերջապես, հասավ ամենավերին աստիճանին։ Եվ այնուհետև, ինչքան հնարավոր է, ամբողջ մարմնով սանդուղքին հպված, ինչքան հնարավոր է վիզը ներս քաշած, վախվխելով մտիկ տվեց աշտարակի ներսը։ Աշտարակում, ինչպես պատմում էին, անկարգ թափված էին բազմաթիվ դիակներ, բայց քանի որ լույսը թույլ էր տալիս ավելի քիչ տարածություն տեսնել, քան կարելի էր ենթադրել, ուստի թե ինչքա՞ն էին դրանք՝ ծառան գլուխ չհանեց։ Միակ բանը, որ հազիվհազ հաջողվում էր նկատել, այն էր, որ դրանց մեջ կային և՛ մերկ, և՛ զգեստով դիակներ։ Հասկանալի է, որ կանանց և տղամարդկանց դիակները իրար էին խառնված։ Բոլորը, ինչպես պատահեր, ընկած էին հատակին, բաց բերաններով, տարածված ձեռքերով՝ ոնց որ կավե տիկնիկներ, այնպես որ կարելի էր նույնիսկ կասկածել, թե դրանք երբևէ կենդանի մարդիկ են եղել։ Լուսավորված աղոտ լույսով, որ ընկնում էր նրանց մարմնի ցցված մասերին՝ ուսերին, կրծքին, որից սև ստվերները թվում էին ավելի սև, նրանք համրի նման լռում էին հավիտենական լռությամբ։ Դիահոտից ծառան ինքնաբերաբար փակեց քիթը։ Բայց հաջորդ պահին նա մոռացավ, որ պետք է քիթը փակ պահել, ցնցող տպավորությունը նրան գրեթե լրիվ զրկեց հոտառությունից։ Միայն այդ պահին նրա աչքերը տարբերեցին դիակների միջև պպզած կերպարանքը։ Դա հինոկի կեղևի գույն ունեցող կիմոնոյով[6] , ցածրահասակ, նիհար, սպիտակահեր մի պառավ էր, որ նմանվում էր կապկի։ Աջ ձեռքում բռնած սոճու վառվող մի տաշեղ` նա ուշադիր նայում էր դիակներից մեկի դեմքին։ Երկար մասերից դատելով՝ դա կնոջ դիակ էր։ Ծառան վախից և հետաքրքրությունից շնչելն էլ մոռացավ։ Օգտագործելով տարեգրի հինավուրց արտահայտությունը՝ նա զգում էր, որ իր «գլխի մազերը բիզ-բիզ են կանգնում»։ Մինչդեռ պառավը, մարխը խցկելով հատակի տախտակների արանքը, երկու ձեռքերը պարզեց դեպի դիակի գլուխը, որին մինչ այդ նայում էր, և, ինչպես ձագերի մոտ ոջիլ փնտրող կապիկ, սկսեց մեկ առ մեկ քաշել նրա երկար մազերը։ Դրանք, ըստ երևույթին, հեշտությամբ տեղի էին տալիս նրա ջանքերրն։ Քանի որ մազերը մեկ-մեկ էր քաշում, վախը ծառայի սրտում աստիճանաբար թուլացավ։ Միաժամանակ նրա մեջ կամաց-կամաց գլուխ բարձրացրեց պառավի հանդեպ սուր մի ատելություն։ Ո՛չ, ասել «պառավի հանդեպ», թերևս, ճիշտ չի լինի։ Ավելի շուտ, յուրաքանչյուր րոպե նրա մեջ ուժեղանում էր զզվանքը ընդհանրապես ամեն տեսակ չարիքի հանդեպ։ Եթե այդ ժամանակ որևէ մեկը կրկին նրան մի հարց տար, որի մասին նա մտածում էր ներքևում՝ դարպասի աստիճանների վրա, սովամա՞հ լինել, թե՞ գող դառնալ, նա, հավանորեն, առանց տատանվելու կընտրեր սովամահությունը։ Չարիքի նկատմամբ ատելությունն այնպես ուժեղ բոցավառվեց նրա մեջ, ինչպես հատակի արանքում խցկված սոճու տաշեղը։ Ծառան պարզ է, չէր հասկանում, թե ինչու է պառավը քաշում դիակի մազերը։ Հետևաբար, տրամաբանորեն դատելով, նա չէր կարող իմանալ՝ արդյոք դա բարի է, թե չար։ Բայց ծառայի համար արդեն անթույլատրելի մի չարություն էր և այն, որ անձրևային գիշերին Ռասյոմոնի դարպասի աշտարակում քաշում հանում են դիակի մազերը։ Պատկերացրեք, նա բոլորովին մոռացել էր, որ հենց քիչ առաջ ինքն էր մտածում գող դառնալ։ Եվ ահա, ոտքերը կծկելով, ծառան սանդուղքից մի ոստյունով ներս ընկավ և սրի կոթից բռնած՝ լայն քայլերով մոտեցավ պառավին։ Ինչ ասել կուզի, որ պառավը վախեցավ։ Հենց որ պառավի հայացքն ընկավ ծառայի վրա, այնպես վեր թռավ, կարծես պարսատիկով քար էին նետել նրա վրա։

–Կանգնի՛ր։ էդ ո՞ւր։—Պառավի ճանապարհը փակելով բղավեց ծառան, երբ նա շփոթված, տրորելով դիակները, փորձում էր փախչել։ Այնուամենայնիվ, նա ջանաց ծառային մի կողմ հրել։ Բաց չթողնելով՝ ծառան նրան ետ հրեց։ Որոշ ժամանակ իրար կառչած, մեռելային լռության մեջ նրանք պայքարում էին։ Սակայն հենց սկզբից էլ պարզ էր, թե ով կհաղթի։ Վերջ ի վերջո ծառան ոլորեց պառավի ձեռքերը և գցեց հատակին։ Նրա ձեռքերը միայն կաշի-ոսկոր էին, ոնց որ հավի ճանկեր։

–Ի՞նչ էիր անում։ Դե, խոսիր։ վերջդ վատ կլինի, թե որ չասես։ Եվ պառավին մի շարժումով ետ շպրտելով, ծառան քաշեց սուրը ու փայլուն շեղբը մոտեցրեց նրա աչքերին։ Բայց պառավը լուռ էր։ Դողդողացող ձեռքերով, շնչահեղձ, աչքերը չռած, այնպես որ կարծես ակնախոռոչներից դուրս էին թռչելու, համրի նման համառորեն լռում էր նա։ Միայն այժմ ծառան պարզ ըմբռնեց, որ պառավի կյանքը և մահը ամբողջությամբ իր ձեռքում է։ Այդ գիտակցությունն աննկատելիորեն սառեցրեց նրա մեջ փոթորկվող զայրույթը։ Մնացին միայն սովորական ինքնագոհության և բավարարվածության զգացումները, ինչպես լինում է ցանկացած գործի հաջող ավարտից հետո։ Վերևից ներքև դիտելով պառավին նա մեղմ ասաց.

–Ես քաղաքային պահակախմբի ծառայող չեմ։ Ես ճամփորդ եմ և հենց նոր անցնում էի դարպասի մոտով։ Հետևապես քեզ բռնելու միտք էլ չունեմ։ Միայն ինձ ասա, թե ի՞նչ էիր անում այստեղ՝ աշտարակում։ Պառավը ավելի լայն բացեց առանց այն էլ չռված, կարմրած կոպերով աչքերը և սևեռուն նայեց ծառայեն։ Նայեց գիշատիչ թռչնի սուր հայացքով։ Հետո, կարծես ինչ-որ բան ծամելով, շարժեց խորշոմած շրթունքները, որոնք կնճիռների տակից գրեթե հարում էին քթին։ Երեում էր, թե ինչպես է նրա բարակ վզի վրա շարժվում սուր ադամախնձորը։ Եվ ընդհատումներով նրա կոկորդից մինչև ծառայի ականջը հասավ ագռավի կռնչյունի նմանվող մի խուլ ձայն.

– Մազերն էի պռճկում... մազերն էի պռճկում... դա կեղծամի համար է։ Ծառալին հիասթափեցրեց այն, որ հակառակ իր սպասումների, պառավի պատասխանը շատ սովորական դուրս եկավ։ Եվ հիասթափության հետ միաժամանակ նրա սրտում վերականգնվեց նախկին զայրույթը՛ միախառնված թեթև ատելությանը։ Ըստ երևույթին, պառավը նկատեց դա։ Ձեռքում դեռ շարունակելով պահել դիակի գլխից պոկած երկար մասերը, նա իր դոդոշային ձայնով անլսելի փնթփնթաց.

— Ճիշտ է, մեռելների մազերը պոկելը, գուցե, վատ բան է։ Ախր, այս մեռելները, որ այստեղ ընկած են, բոլորն էլ արժանի են դրան։ Ահա թեկուզ այն կինը, որի մազերը նոր պոկեցի. նա օձեր էր կտրատում չորս սուն[7] երկարությամբ, շերտ-շերտ չորացնում էր, իսկ հետո չորացած ձկան տեղ ծախում էր արքայական պահակախմբին... Դրանով էլ ապրում էր։ Եթե նա չմեռներ ժանտախտից, հիմա էլ դրանով կապրեր։ Իսկ ասում էին, որ չորացած ձուկը, որ նա ծախում էր, համեղ է, և պահապանները միշտ առնում էին նախաճաշի համար։ Միայն թե ես կարծում եմ, որ նա վատ բան չէր անում։ Առանց դրա նա սովից կմեռներ, ուրեմն ակամա էր անում։ Ահա դրա համար էլ կարծում եմ, որ ես էլ վատ բան չեմ անում։ Ախր ես առանց դրա սովամահ կլինեմ, ուրեմն ես էլ եմ ակամա անում։ Եվ այն կինը, ախր նա լավ գիտեր, թե ինչ է նշանակում մի բան անել ակամա։ Նա, երևի, ինձ չէր մեղադրի։ Ահա թե ինչ պատմեց պառավը։ Սուրը պատյանը դնելով և ձախ ձեռքը պահելով կոթին, ծառան անտարբեր լսում էր նրան։ Պատկերացրեք, որ այդ ժամանակ նա աջ ձեռքով շոշափում էր այտին կարմրին տվող թարախոտ մեծ պզուկը։ Այնուամենայնիվ, քանի դեռ լսում էր, նրա հոգում սկիզբ էր առնում ինչ-որ արիություն։ Դա այն նույն արիությունն էր, որը նրան պակասում էր ներքևում՝ սանդուղքի վրա։ Եվ դա ուներ մի ուղղություն, որ բոլորովին հակառակ էր այն ոգևորությանը, որով քիչ առաջ, աշտարակը բարձրանալով, բռնել էր պսռավին։ Նա այլևս չէր տատանվում՝ արդյոք սովամա՞հ լինել, թե՞ գող դառնալ։ Ավելին, այդ պահին, ճիշտն ասած, սովամահության գաղափարը նրա գիտակցությունից այնպես էր դուրս թռել, որ պարզապես չէր կարող նույնիսկ մտքովն անցնել։

–Ահա՜ թե ինչ,— հեգնանքով ասաց նա, երբ պառավն ավարտեց իր պատմությունը։ Հետո մոտեցավ և հանկարծ, ձեռքը պզուկից հեռացնելով, բռնեց պառավի օձիքից ու գոռաց.

— Դե, ուրեմն, մի՛ գանգատվիր, եթե ես քեզ թալանեմ։ Հակառակ դեպքում, ես էլ ստիպված կլինեմ սովամահ լինել։ Ծառան քաշեց-հանեց նրա կիմոնոն։ Հետո իր քղանցքից կառչած պառավին կոպտորեն հրեց ուղիղ դիակների վրա։ Մինչև սանդուղքը մի հինգ քայլ հազիվ լիներ։ Թևի տակ դնելով հափշտակած կիմոնոն, որ հինոկի կեղևի գույն ուներ, ծառան մի ակնթարթում ոլորապտույտ սանդուղքով վազեց դեպի գիշերային խավարը։ Պառավը, որ սկզբում մեռածի պես անշարժ պառկած էր, նրա գնալուց անմիջապես հետո վեր կացավ դիակների միջից։ Ոչ այն է փնթփնթալով, ոչ այն է լալով, նա տակավին վառվող մարխի լույսի տակ սողաց մինչև մուտքը։ Կռանալով այնքան, որ կարճ, սպիտակ սազերը խառնիխուռն փնջերով թափվեցին ճակատին, նա ներքև նայեց։ Դարպասի շուրջը միայն սև ու խավար գիշեր էր։ Այդ պահից ծառան անհետ կորավ։

1915

Թարգմ. Նորայր Ադալյանի

[1] Իտեմիգասա – կանացի հինավուրց գլխարկ:

[2] Մոմիեբոսի –տղամարդու հինավուրց գլխարկ:

[3] Հեյան – 794-1192 թթ. Ճապոնիայի պատմաշրջանի անվանումը:

[4] Կապկի ժամ – հնում ճապոնական հաշվումով` ցերեկվա 2-4 ընկած ժամանակահատվածը:

[5] Ձորի – կոշիկի տարածված տեսակ:

[6] Հինոկի կեղևի գույնի, այսինքն` բաց շագանակագույն: Հինոկի – մշտադալար նոճի:

[7] Սուն – 3,3 սանտիմետր:

ԿԵՆՁԱԲՈՒՐՈ ՕԷ / Անսպասելի համրություն

ԿԵՆՁԱԲՈՒՐՈ ՕԷ / Անսպասելի համրություն

Թարգմ. Գուրգեն Խանջյանի

Լուսաբացի մշուշի միջով սլանում էր արտասահմանյան զինվորներով լեցուն «ջիպը»: Հովտի միջով իր որսորդական տարածքները ստուգող տղան` մեջքին գցած մի լուր, որին հագցրել-շարել էր որոգայթներն ընկած թռչուններին, շունչը պահած` որոշ ժամանակ հետևում էր մեքենային: Ժամանակ դեռ կա մինչև «ջիպը» կբարձրանա բլուր, կիջնի հարթավայր, կրկին կմագլցի բլուր և նոր միայն կհայտնվի գյուղում: Տղան ամբողջ թափով սլացավ դեպի գյուղ: Նրա հայրը բլրալանջին կպած այդ պստիկ գյուղակի ավագն էր, և տղան, վախից սպիտակած, վազեց այնտեղ, որտեղ հայրն ավարտում էր նախապատրաստական վերջին գործերը դաշտ դուրս գալու համար: Տղան խփեց հրշեջ զանգը` գյուղի բնակիչներին կանչելով հոր տան մոտ, որը կանգնած էր բլրի հովտահայաց լանջին: «Աղջիկներն ու ջահել կանայք թաքնվեն լեռան ստորոտի խրճիթում, որտեղ փայտածուխն էր թրծվում, տղամարդիկ դաշտի հյուղակում թողնեն այն բոլոր առարկաները, որոնք սխալմամբ կարող են զենքի հետ շփոթել: Եվ ոչ մի դեպքում կռվի չբռնվել»: Արդեն բազում անգամներ կրկնվող այս խրատները վաղուց անգիր էին արվել: Բայց արտասահմանյան զինվորներ, չգիտես ինչու, դեռևս ոչ մի անգամ չէին հայտնվել գյուղում: Երեխաները հուզված գնում-գալիս էին գյուղի փողոցով, մեծահասակները թողել էին գործը` դուրս չէին եկել դաշտ, չէին տնքում մեղվանոցում, անասունների համար կեր էին պատրաստում: Արևն արդեն բարձրում էր, երբ «ջիպը» մեծ արագությամբ, սակայն անձայն, մտավ գյուղ: Այն կանգնեց հրապարակում՝ դպրոցի առջև, որը փակ էր ամառային արձակուրդների պատճառով: Մեքենայից դուրս եկան հինգ արտասահմանյան զինվոր և մի ճապոնացի թարգմանիչ: Աշխատեցրին հրապարակի պոմպը, խմեցին պղտոր-սպիտակավուն ջուրը, լվացվեցին: Հեռու կանգնած մեծահասակներն ու երեխաները նայում էին նրանց: Կանայք ու ծերունիները թաքնվել էին մութ ու նեղ մարագներում և այնտեղից էին նայում` վախենալով քթները դուրս հանել: Երբ զինվորները գնացին դեպի «ջիպը», մեծահասակներն ու երեխաները ետ քաշվեցին: Նրանք առաջին անգամ էին արտասահմանյան զինվորներ տեսնում և փոքր ինչ շփոթված էին: Թարգմանիչը, պահպանելով դեմքի խիստ արտահայտությունը, բարձրաձայն գոռաց.

–Որտե՞ղ է ավագը: Կանչեք նրան, – դրանք առաջին բառերն էին այն առավոտ:

Տղայի հայրը, որը գյուղի մյուս բնակիչների հետ հետևում էր արտասահմանյան զինվորների ժամանումին, առաջ եկավ: Տղան հուզմունքով նայում էր, թե ինչպես հայրը, կուրծքն ուռցրած, պատրաստվում էր պատասխանել թարգմանչին:

–Ավագը ես եմ,–ասաց նա:

–Մենք վճռեցինք հանգստանալ ձեր գյուղում, մինչև երեկոյան հովն ընկնի: Հոգս չենք պատճառի: Նրանք ուրիշ տեսակ կերակուրի են սովոր, այնպես որ` նրանց հյուրասիրելու անհրաժեշտություն չկա, միևնույն է՝ չեն ուտի: Պա՞րզ է:

–Կարող եք տեղավորվել դպրոցում, – մեծահոգաբար ասաց հայրը:

–Մարդիկ թող գնան գործի, մենք ցանկանում ենք հանգստանալ, – ասաց թարգմանիչը:

Շագանակագույն մազերով զինվորը թեքվեց թարգմանչի կողմը և ինչ-որ բան ասաց նրա ականջին:

–Նա ասում է`շնորհակալություն հյուրընկալության համար, – բացատրեց թարգմանիչը:

Շագանակագույն մազերով զինվորը սիրալիր ժպտում էր: Եվ հավաքվածները, անուշադրության մատնելով թարգմանչի ասածը, չէին հեռանում, աշխատելով ավելի լավ ուսումնասիրել արտասահմանյան զինվորներին: Նրանք նայում էին` հիացական բացականչություններ արտաբերելով:

–Գնացեք աշխատելու, – կրկնեց թարգմանիչը:

Մարդիկ վերջապես սկսեցին ցրվել, դժկամորեն, անդադար ետ նայելով, փոքրիկ իսկ առիթի դեպքում վերադառնալու ցանկությամբ: Թարգմանիչը նրանց կարծես դուր չեկավ: Հրապարակում մնացին միայն երեխաները, արտասահմանյան զինվորների ներկայությամբ նրանց փոքր-ինչ վախեցնում էր, և նրանք նայում էին զինվորներին`«ջիպից» որոշ հեռավորության վրա տեղավորված։ Զինվորներից մեկր ջրհորից ջուր վերցրեց, թափեց մեքենայի վրա և սկսեց լվալ այն։ Մյուսը, լուսամուտի ապակու մեջ սեփական արտացոլմանը նայելով, սանրում էր արևհար շեկ մազերը։ Ինչ-որ մեկր մաքրում էր զենքը։ Երեխաները, շունչները պահած, հետևում էին այս ամենին։ Թարգմանիչը մոտեցավ երեխաներին, անժպիտ նայեց չորս բոլորը եւ բարձրացավ–նստեց վարորդի նստարանին։ Նա այդ բանը հավանորեն արեց, որպեսզի ավելի հեշտորեն հետևի անչափահաս դիտորդների գործողություններին։

Արտասահմանյան զինվորներն իրենց հանգիստ ու բարեկիրթ էին պահում։ Նրանք բարձրահասակ էին, լայնաթիկունք, գեղեցիկ։ Երեխաներն աստիճանաբար ավելի ու ավելի մոտ էին գալիս՝ սեղմելով օղակը «ջիպի» շուրջը, որպեսզի առավել լավ ուսումնասիրեն զինվորներին։ Կեսօրին, երբ շոգն անտանելի դարձավ, գինվորներն իջան դեպի գետակը։ Խորը տեղերում կարելի էր լողալ։ Երեխաներն ակնածանքով էին նայում զինվորների մերկ մարմիններին։ Նրանք չափազանց սպիտակմաշկ էին՝ ամբողջովին ծածկված արևի տակ փայլփլող ոսկեգույն մազիկներով։ Նրանք սուզվում էին, լողում, ջուր ցայտեցնում միմյանց վրա, բարձրագոչ գոռգոռում։ Ամբողջովին քրտնաթոր՝ երեխաները նստած էին ափին եւ ակնապիշ նայում էին զինվորներին։ Վերջապես գետափ իջավ նաև թարգմանիչը, նա էլ հանեց հագուստը, սակայն նրա մաշկը մուգ-դեղնավուն էր, իսկ մազեր ընղհանրապես չկային մարմնի վրա։ Մարմինն ասես փայլեցված լիներ և դրա հետ՝ անմաքուր։ Թարգմանիչը զգուշորեն էր մտնում ջուրը՝ ձեռքերով ամոթատեղերը ծածկած՝ բոլորովին ոչ այնպես, ինչպես արտասահմանյան զինվորները։ Երեխաները, որ որոշ արհամարհանքով էին նայում թարգմանչի գործողություններին, բարձրաձայն ծիծաղեցին։  Արտասահմանյան զինվորներն այնպես ցույց տվին, իբր ուշադրության չեն դարձնում նրա վրա։ Սակայն հազիվ ջուրը մտած՝ թարգմանիչը հայտնվեց զինվորների օղակում և նայն պահին աղաղակելով դուրս թռավ ափ։ Բարձր գոռգոռալով՝ զինվորները սրբվեցին, հագան վերնաշապիկներն ու տաբատները և վազքով վերադարձան դպրոց։ Երեխաները սլացան նրանց հետեւից։ Թարգմանիչը զինվորների հետ չէր։

Որոշ ժամանակ անց նա վազեվազ տեղ հասավ՝ ոտաբոբիկ ու շփոթված։ Վազում էր սալարկած ճանապարհի շիկացած քարերի վրայով, անդադար վեր-վեր ցատկելով։ Երեխաներն ու զինվորները՝ նրան նայելով, միահամուռ ծիծաղեցին։

Թարգմանիչը մոտեցավ քրքջացող երեխաներին, պարզորոշ նկատվում էր, որ զայրացած է, և հայհոյանքների տարափ տեղաց նրանց վրա։

–է յ, դո՛ւք, չգիտե՞ք ուր են իմ կոշիկները,– նա դոփեց բոբիկ ոտքերով: –Կոշիկներս կորել են։

Երեխաներն ուրախ ծիծաղում էին։ Տեսնել էր պետք թարգմանչի՝ չարությունից այլայլված մուգ դեմքը։

–Հերիք ծիծաղեք...– գոռաց նա բարկացած։– Ձեզնից մեկն է արել երևի, հը՞։

Երեխաները դադարեցին ծիծաղել և զարմացած նայեցին թարգմանչին։ Վերջինս ցույց տալով, թե այլևս չի զայրանում՝ խոսեց արդեն հանգիստ ձայնով.

–Դեհ, ուրեմն՝ ի՞նչ, մեկն ու մեկդ տեսե՞լ է կոշիկներս։

Ոչ ոք չպատասխանեց։ Երեխաների հայացքներն ուղղված էին թարգմանչի երկարուկ, սպիտակ ներբաններին, որոնք անճարակ տեսք ունեին, անգամ՝ տհաճ, բոլորովին նման չէին գյուղի բնակիչների երբեք կոշիկ չտեսած ոտքերին։

–Դե, ի՞նչ, չգիտե՞ք,– գրգռված հարցրեց թարգմանիչը, –ո՛ւխ, անբաններ... Արտասահմանցի զինվորները, որ արևի այրող շողերից պահվելու համար մտել էին դպրոցի տանիքի ելուստի տակ, հետևում էին թարգմանչին և երեխաներին։ Թվում էր, թե նրանք հաճույք են ստանում թարգմանչի մուգ հագուստի և բոբիկ ոտքերի զավեշտալի աններդաշնակությունից։

–Ավագին՝ այստեղ։ Թող անհապաղ ներկայանա՛,– հրամայեց թարգմանիչը։

Ավագի որդին վեր թռավ և վազեց անտառի միջով՝ սալարկած ճանապարհով վեր։ Հայրը, խարույկի մոտ կիսախավարում նստած, մոր հետ բամբուկ էր մանրում, ապա հավաքում ոչ մեծ փնջերով և կապում։ Նման աշխատանքը հոր համար չէր։ Սակայն գյուղում, որտեղ հիմնականում երեխաներ էին մնացել, անհնար էր միայն տղամարդու աշխատանք կատարել։ Հակառակը՝ տղամարդու աշխատանք երբեմն ստիպված էին լինում կատարել կանայք։

–Դե՞,– խռպոտ ձայնով հարցրեց հայրը, տեսնելով, որ տղան բան ունի ասելու։

–Թարգմանչի կոշիկները կորել են, չգիտի ինչ անի,– խոսեց տղան, –Ասում է, որ դու գաս։

–Իսկ ես ի՞նչ իմանամ,– փնթփնթաց հայրը։ –Ես ի՞նչ իմանամ, ուր են կորել այդ կեղտոտ տիպի կոշիկները։ Սակայն, այնուհանդերձ, վեր ելավ և որդու հետևից դուրս եկավ՝ կկոցելով աչքերը պայծաո արևից։

Նրանք իջան դեպի հրապարակ։ «Ջիպի» շուրջն էին հավաքվել գյուղացիները և լսում էին թարգմանչի պատմությունը կոշիկների մասին։ Ավագը, որի ճակատին քրտինքի կաթիլներ էին հայտնվել, մոտեցավ, և թարգմանիչը նորից սկսեց իր պատմությունը։

–Մինչ ես լողանում էի, կոշիկներս գողացան, դա տեղի ունեցավ ձեր գյուղում, և, ուրեմն, դուք պատասխանատու եք կատարվածի համար։ Վերադարձրեք իմ կոշիկները։ Մինչև պատասխան տալը, ավագը նայեց գյուղի բնակիչներին։ Հետո դանդաղորեն շրջվեց թարգմանչի կողմր և տարուբերեց գլուխը։

–Ի՞նչ է,– ասաց թարգմանիչը։

–Ես դրա հետ ոչ մի առնչություն չունեմ,– ասաց հայրը։

–Գողացել են ձեր գյուղում,– համառում էր թարգմանիչը։– Պատասխանատվությունը ձե՛ր գյուղի վրա է։

–Գողացել են կամ չեն գողացել` ի՞նչ իմանամ,– ասաց հայրը– Գուցե գետն է տարել։

–Կոշիկներս հանեցի շորերիս հետ, գետափին, ես դա ասում եմ ամենայն պատասխանատվությամբ։ Գետը տանել չէր կարող։ Տղայի հայրը նորից շրջվեց հավաքվածների կողմը.

–Ձեր մե՞ջ է կոշիկները գողացողը։– Ապա դարձավ թարգմանչին.– Տեսնո՞ւմ եք՝ ոչ։

–Ինձ հիմարի տեղ դնել հարկավոր չէ,– ասաց կատաղած թարգմանիչը։ Նրա բարակ շրթունքները դողում էին։– Գլուխ մի տարեք։

Ավագը լռում էր։

–Այդ կոշիկներր բանակին էին պատկանում,– հարձակվեց թարգմանիչը։– Ձեզ հայտնի՞ է, թե ինչ են անում նրան, ով գողանում կամ թաքցնում է բանակային ունեցվածքը։ Թարգմանիչը շրջվեց և թափահարեց ձեռքը։ Շեկ ու շագանակագույն մազերով բարձրահասակ տղաները լուռ դուրս եկան կտուրի ստվերի տակից, շրջապատեցին թարգմանիչին և տղայի հորը։ Արտասահմանյան զինվորների լայն թիկունքների ետևում նա բոլորովին չէր երևում։ Զինվորների ուսերից կախ ընկած ավտոմատ հրացանները յուրաքանչյուր քայլափոխին խփվում էին նրանց կողքերին։ Զինվորների օղակը բացվեց, երևաց տղայի հոր գլուխը։

–Մենք որոշեցինք փնտրել ափին, օգնեք մեզ,– կանչեց նա։ Թարգմանիչն ու ավագն առջևում, նրանց հետևից՝ արտասահմանյան զինվորները, ապա՝ մեծահասակներն ու երեխաները ուղղություն վերցրին դեպի գետը։ Երեխաները, հուզված, վազում էին ճանապարհի կողքերով, ձարխոտի խիտ մացառների միջով։ Փոքրիկ գետափին բան փնտրելը հեշտից հեշտ էր։ Եվ ոչ ոք, բացի թարգմանչից դրանով չզբաղվեց։ Դեռ բոլորովին ջահել, պեպենոտ զինվորը վերցրեց հրացանը, հենեց ուսին և ուղղեց դեպի թփի գագաթը, այնտեղ, փետուրներն ուռցրած, նստած էր մեծ ու գորշ մի թռչուն, որր հենց նոր թռել-եկել էր գետի մյուս ափից։ Նա նստած էր անշարժ, բայց զինվորն այդպես էլ չկրակեց։ Նա իջեցրեց ավտոմատը և սկսեց հայացքով զննել ափը՝ կոշիկները գտնելու հույսով։

Մեծահասակներն ու երեխաները թեթևացած շունչ քաշեցին։ Լարվածությունը, որով նրանք հետևում էին զինվորին, թուլացավ։ Սակայն այդ միջոցին թարգմանիչը խոտերի մեջ, ափից բավական հեոու, գտավ իր կոշիկի կապի մի կտորը և ցույց տալով, որ այն կտրված է ինչ-որ սուր առարկայով՝ սկսեց զայրացած գոռգոռալ։ Գյուղի բնակիչները կրկին կաշկանդվածություն զգացին՝ վախին միախառնված։ Երեխաներն ընկրկեցին՝ թաքնվելով բամբուկի եւ ձարխոտի թավուտում։ Թարգմանիչը բարձր ինչ-որ բան գռռաց, հզոր կազմվածքով և շագանակագույն մազերով զինվորը մեծ-մեծ քայլերով մոտեցավ նրան։ Թարգմանիչը ցույց տվեց կոշկակապի կտորը, մատով նշեց մինչև ափ ընկած տարածությունը և սկսեց ինչ-որ բան բացատրել։ Ավագը խոժոռված լսում էր, սակայն շուտով ընկղմվեց սեփական մտքերի մեջ, քանի որ օտար լեզուն չէր հասկանում։ Զինվորը համաձայնեց թարգմանչի հետ և սկսեց քննախույզ նայել հավաքվածներին։ Թարգմանիչը նորից հարձակվեց ավագի վրա։

–Քո գյուղի բնակիչների մեջ գող կա, և դու հավանորեն գիտես, թե ով է։ Ստիպիր նրան, որ խոստովանի։

–Ես չգիտեմ, թե ով է,– ասաց տղայի հայրը։– մեր գյուղում գողեր չկան։

–Մի՛ ստիր, կարծում ես կկարողանա՞ս խաբել ինձ,– չարությամբ գոռաց թարգմանիչը։– Նրան, ով գողացել է բանակի ունեցվածքը, իրավունք ունեմ գնդակահարել, ուզո՞ւմ ես։

Ավագը չէր պատասխանում։ Թարգմանիչը խոժոռված նայում էր նրան։ Շագանակագույն մազերով զինվորը հանգիստ ինչ-որ բան ասաց թարգմանչին։ Վերջինս դժկամորեն համաձայնեց։ Հետո նրանք քայլեցին դեպի հրապարակ։  Շիկացած ճանապարհով ոտաբոբիկ քայլող թարգմանչի տեսքը զավեշտալի էր։ Նա քայլում էր թռչկոտելով, անդադար չորացնելով վզի կեղտոտ քրտինքը։ Դսլրոցի առջև, հրապարակում նա եռանդուն շարժուձևով երկար ինչ-որ բան էր ապացուցում շագանակագույն մազերով զինվորին։ Իսկ հետո, շեշտելով յուրաքանչյուր բառը և այնպիսի երանգով, որ ցնցի գյուղի բնակիչներին, հայտարարեց։

–Ես մտադիր եմ խուզարկել ձեր տները։ Նա, ով թաքցնում է գողացած կոշիկները, կձերբակալվի։ Կոշիկներն ինքնակամ հանձնողին և ներողություն խնդրողին պատասխանատվության չենք կանչի։ Գյուղի բնակիչները տեղից չշարժվեցին։ Թարգմանիչն ավելի բորբոքվեց.

–Երեխաներ, դուք գիտե՞ք, ով է թաքցնում կոշիկները։ Եթե գիտեք, ասեք, նվեր կստանաք։ Երեխաները լռում էին։ Թափահարելով ձեռքերը՝ թարգմանիչը նորից խոսեց զինվորի հետ։ Զինվորը վերջապես տեղի տվեց և մտավ դպրոց, իսկ թարգմանիչը, բարձրացնելով քրտնած դեմքը, ասաց.

–Ես կխուզարկեմ բոլոր տները, և նա, ով գողացել է բանակային ունեցվածքը կամ թաքցնում է այն, խստորեն կպատժվի։ Եկեք իմ հետևից,– հրամայեց նա։– Կսկսեմ գյուղի հյուսիսային ծայրից, բոլոր բնակիչների ներկայությամբ։ Որևիցե ինքնուրույն գործողություն արգելում եմ, մինչև գտնվի ունեցվածքը։

Մեծահասակներից ոչ մեկը տեղից չշարժվեց։

–Դե, ինչ եք սպասում,– գոռաց թարգմանիչը։– Ես կարծեմ ասացի՝ հետևեք ինձ։ Չե՞ք ուզում օգնել։

Նրա ձայնը հալվեց շիկացած երկնքում։ Տղամարդիկ, քրտնած ձեռքերը կրծքներին միահյուսած, անշարժ կանգնած էին։ Թարգմանիչը հուզմունքից դողում էր, աչքերը վառվում էին, նա չարությամբ չորս կողմն էր նայում։

–Եկեք իմ հետևից, խուզարկելու եմ տուն առ տուն։

–Գնացինք,– ասաց տղայի հայրը։

Թարգմանչի հետևից բոլորը շարժվեցին դեպի գյուղի հյուսիսային ծայրը։ Օրվա ամենաշոգ ժամն էր։ Արեգակը ողողել էր ամբողջ հովիտը։ ճանապարհի շիկացած սալերի վրայով բոկոտն քայլող կատաղած թարգմանիչն այնպիսի զավեշտական տեսք ուներ, որ երեխաներն սկսեցին ծիծաղել։ Զինվորները նույնպես ծիծաղեցին, թեև՝ փոքր-ինչ կաշկանդված։ Դա նորից նրանց կողմը դարձրեց երեխաների համակրանքը։ Արտասահմանյան զինվորները չէին կարող մեկնել, մինչև թարգմանիչը չավարտեր խուզարկությունը, նրանցից մեկն անգործ պտտվում էր «ջիպի» շուրջը, մեկ ուրիշը ետ եկավ դպրոց։ Նրանց հետևող երեխաներն ուրախանում էին, որ զինվորներն այդպես խաղաղ են: Իսկ զինվորները հետաքրքրված նայում էին վառ կարմիր կիմոնոյով աղջկան, լուսանկարում էին, ինչ-որ գրառումներ էին անում տետրակներում։ Խուզարկությունը, սակայն, ձգձգվեց, և դա բոլորին ձանձրացնում էր։

Թարգմանիչը համառորեն խուզարկում էր տուն տան ետևից։ Նրան սպասող զինվորները մտան դպրոցի շենքը։ Ոմանք, կոշիկները չհանելով, պառկեցին ուղղակի հատակի տախտակներին, մյուսները նստեցին` հենվելով պատին։ Դժգոհ տեսք ունեին։ Ամենաջահել զինվորը անդադար ծամում էր՝ ժամանակ առ ժամանակ փոշու մեջ թքելով վարդագույն թուքը։ Մեծահասակները լուռ հետևում էին խուզարկությանը, որը թարգմանիչը կատարում էր յուրաքանչյուր տանը, իսկ երեխաները, դպրոցի հրապարակում հավաքված, նայում էին «ջիպին» և զինվորներին, որոնց այս ամենը վաղուց արդեն ձանձրացրել էր։ Երեխաների մոտ, սակայն, հետաքրքրությունը դիպվածի նկատմամբ չէր նվազում։ Ջահել զինվորը նրանց կողմը նետեց մի տոպրակ՝ մեջը քաղցրավենիք, որից ինքն էր ծամում։ Լայն ժպտալով, երեխաները նույնպես սկսեցին ծամել, սակայն՝ մեծ դժվարությամբ, քանի որ այդ քաղցրավենիքը կպչում էր ատամներին և ասես կաշվի կտորտանք լիներ։ Նրանք ի վերջո թքեցին քաղցրավենիքը, բայց, ըստ ամենայնի, մեծ բավականություն ստացան։ Արևը թաքնվեց, հովիտը շրջապատող լեոները մթագնեցին, քամի բարձրացավ, շագանակի անտառում ալիք տվեց խոտը։ Իջավ երեկոն: Թարգմանիչը, տանջված ու գրգռված, մեծահասակների ուղեկցությամբ վերադարձավ հրապարակ։ Նրա բոբիկ ոտքերը կեղտոտվել էին փոշուց ու քրտինքից, ասես փաթաթված լինեին սև գործվածքի կտորներով և թվում էին վիթխարի ու տձև։ Նա մտավ դպրոց, որպեսզի պատմի խուզարկության մասին։ Զինվորներն այլևս չէին ծիծաղում։ Նրանք հոգնել էին սպասումից, և նրանց դեմքերը չարացած էին։ Ավտոմատները ձեռքերին՝ նրանք ելան հրապարակ։ Թարգմանիչը, որի համար նրանք ասես թիկնապահ լինեին, դարձավ գյուղի բնակիչներին.

–Դուք պետք է օգնեք ինձ։– Ձայնը համարյա աղաչող էր։ -Օգնել ինձ՝ կնշանակի օգնել օկուպացիոն զորքերին։ Ճապոնացիները չեն կարող ապրել՝ չօգնելով օկուպացիոն զորքերին։ Դուք պարտված երկրի բնակիչներ եք։ Եվ եթե նրանք, ովքեր հաղթել են, գնդակահարեն բոլորիդ, ոչ ոք ծպտուն էլ չի հանի։ Միայն խելագարը կհրաժարվի ինձ օգնելուց։

Մեծահասակները նրան էին նայում ու լռում։ Այնժամ կատաղած թարգմանիչը, մատն ավագի կողմը տնկելով, կոպտորեն գոռաց.

–Մենք չենք մեկնի այնքան ժամանակ, մինչև չվերադարձվի գողացվածը։ Բավական է ասեմ զինվորներին, թե այս գյուղում խռովություն է պատրաստվում և զենք են թաքցնում՝ նրանք կմնան և կսկսեն խուզարկությունները։ Իսկ եթե զինվորները մնան ձեր գյուղում, ապա դա էժան չի նստի ձեր կանանց ու աղջիկների վրա, որոնք հիմա թաքնվում են լեռներում։ Շրթունքները սեղմած՝ թարգմանիչը հայացքով զննում էր գյուղացիներին, ձգտելով որևէ մեկի մեջ անվճռականություն հայտնաբերել։

–Դե ի՞նչ, չե՞ք ցանկանում օգնել։

–Բոլորն էլ ասում են, որ ոչինչ չգիտեն ձեր կոշիկների մասին։ Ասում են, որ հավանաբար գետն է քշել-տարել,– խոսեց տղայի հայրը՝ աշխատելով պահպանել խրոխտ կեցվածքը։ – Ուստի, ինչպե՞ս օգնենք ձեզ։

–Սրիկա,- գռռաց թարգմանիչը՝ մերկացնելով ատամները, ապա հարվածեց ավագի դեմքին։

Վերջինս ձեռքը տարավ ծնոտին և իսկի հոնքն էլ չշարժեց։ Պատռված շրթունքից կաթեց արյունը։ Որդին, սարսափից շնչահեղձ, նայում էր, թե հոր արևհար այտն ինչպես է դանդաղորեն կարմրատակում։

–Սրիկա,- կրկնեց թարգմանիչը ծանր շնչելով։– Դու ավագն ես և պատասխանատու ես ամեն ինչի համար։ Եթե ցույց չտաս գողին, ես զինվորներին կասեմ, որ գողը դու ես, կասեմ քեզ բռնեն ու տանեն օկուպացիոն բանակի զինվորական ոստիկանություն։ Տղայի հայրը դանդաղ շրջվեց մեջքով դեպի թարգմանիչը և հեռացավ: Տղան զգաց, որ հայրը կատաղած է։ Թարգմանիչր գոռում էր՝ փորձելով վերադարձնել ավագին, բայց վերջինս շարունակում էր հեռանալ։

–Կանգնի՛ր, գո՛ղ, չհամարձակվե՛ս փախչել,– աղաղակեց թարգմանիչը։ Եվ նույն պահին օտար լեզվով ինչ-որ բան գոռաց։

Ջահել զինվորը, ավտոմատն ի զեն վերցնելով, նույնպես ինչ-որ բան գոռաց: Հայրը շրջվեց և հանկարծակի վախով համակված՝ վազեց։ Թարգմանիչը գոռաց։ Ջահել զինվորի ավտոմատը կրակեց։ Հայրը, ձեռքերը տարածելով, ցնցվեց ու տապալվեց գետնին։ Գյուղացիները մոտ վազեցին։ Բոլորից առաջ հոր գլխավերևում հայտնվեց որդին։ Հայրը մեռած էր, նրա աչքերից, քթից, ականջներից արյուն էր հոսում։ Սրտաճմլիկ աղաղակելով՝ տղան դեմքով սեղմվեց հոր տաք թիկունքին: Հայրը միայն նրան էր պատկանում։ Գյուղացիներր շրջվեցին և խտացող մթան միջով նայեցին հեռվում շփոթահար կանգնած թարգմանչին ու զինվորին։ Զինվորից մի քանի քայլ հեռանալով՝ թարգմանիչը այլայլված ձայնով ինչ-որ բան գոռաց, սակայն ո՛չ մեծահասակները, ո’չ երեխաները նրան չպատասխանեցին։ Նրանք լուռ նայում էին թարգմանչին։

Իջավ գիշերը, հատակի վրա պառկած հանգուցյալի մոտ մնացին միայն տղան և նրա մայրը։ Մայրն անշարժ էր նստած, ձեռքերը տղամարդու պես ծնկներին հենած։ Տղան պատուհանից նայում էր ցածում փռված հովտին, հովիտն էլ էր անշարժ ու անմռունչ։ Հովտով հոսող գետից բարձրանում էր խիտ մշուշր։ Ուշադիր նայելով՝ տղան տեսավ, որ սալարկած ճանապարհով մարդիկ են բարձրանում, իսկ նրանց ետևից սողում է մշուշը։ Մարդիկ դանդաղ էին բարձրանում, անխոս։ Նրանք քայլում էին համաչափ, ոտքներն ամուր դնելով, ասես ծանր բեռ էին տանում։ Շրթունքն ատամի տակ՝ տղան ավելի ու ավելի մեծ անհանգստությամբ էր հետևում մոտեցող թափորին։ Տղայի աչքերը մի պահ մթագնեցին։ Մայրն արագորեն մոտ եկավ և պատուհանից դուրս նայեց։ Տղան հասկացավ, որ մայրն էլ տեսավ եկողներին։ Մայրը գրկեց նրա ուսերը։ Տղան անշարժացավ մոր գրկում։ Մարդիկ, թվաց, կորան կաղնու պուրակում, սակայն նույն պահին, առանց թակոցի, բացվեց տան դուռը, և նրանք խռնվեցին շեմին, լուռ նայելով նրան։ Տղան զգաց, թե ինչպես դողաց իրեն գրկած մայրը, և, ասես փոխանցվելով, դողը համակեց նաև տղային։ Սակայն, ահա, նա մի կողմ տարավ մոր ձեռքը և վեր կացավ։ Եվ ինչպես կար՝ ոտաբոբիկ, իջավ հողե հատակին ու մեծահասակներով շրջապատված՝ դուրս ելավ տանից։ Նրանք արագորեն իջնում էին մշուշից տամկացած զառիթափով, տղան, վախից ու ցրտից շարունակ դողալով, հազիվ էր հասնում նրանց ետևից։ Քարհանքի մոտ հարթեցված փոքրիկ հրապարակից ճանապարհը երկատվում էր։ Մեկը տանում էր դեպի կամուրջը։ Քարե սանդուղքն իջնում էր ընդհուպ մինչև ջուրը։ Լարվածությունից այլակերպված մեծահասակների չսափրված ու խիստ դեմքերը շրջված էին դեպի տղան։ Նրանք լուռ նայում էին նրան։ Որպեսզի զսպի դողը, տղան ձեռքերով ամուր գրկեց սեփական իրանը և, զգալով թիկունքին մեխված հայացքները, վազեց դեպի դպրոցի հրապարակ։ «Ջիպը» կանգնած էր՝ լուսնի փափուկ լույսով ողողված։ Տղան մոտեցավ։ Զինվորներն, ըստ ամենայնի, քնած էին դպրոցի շենքում։ Շունչը պահած՝ նա նայում էր մեքենային։ Վարորդի նստարանին հանկարծ հայտնվեց մի կերպարանք։ Դուռը բացվեց և կերպարանքը դուրս ցցվեց։

–Ո՞վ է այստեղ,– լսվեց թարգմանչի ձայնը։– Ինչո՞ւ ես եկել։ Տղան լսում էր։ Եվ նայում էր թարգմանչի աչքերին։ –Դու գիտե՞ս, թե որտեղ են թաքնված իմ կոշիկները,– ասաց թարգմանիչը– Ուզում ես ասել և ստանալ վարձատրությու՞նը։ Տղան, լարվելով, գլուխը բարձրացրեց։ Եվ շարունակում էր լսել։ Թարգմանիչը ճարպկորեն դուրս թռավ մեքենայից։ Նա թփթփացրեց տղային ուսը։

–Ապրե՛ս։ Դեհ, գնացինք։ Մի անհանգստացիր, ոչ ոքի չեմ պատմի։ Անդադար բախվելով միմյանց, նրանք քայլեցին դեպի այն կողմը, որտեղից քիչ առաջ եկել էր տղան։ Տղան լարել էր ամբողջ կամքը, որպեսզի զսպի դողը։

–Ի՞նչ նվեր ես ուզում,– բլբլում էր թարգմանիչը։– Գուցե զինվորների ամբողջ քաղցրավենիքը վերցնեմ ու քեզ տամ, հը՞։ Իսկ դու երբևէ տեսած կա՞ս արտասահմանյան բացիկներ։ Կարող եմ արտասահմանյան ամսագիր նվիրել։ Տղան լուռ էր քայլում, շունչը պահած։ Մանր քարերր խրվում էին ներբանների մեջ և ցավեցնում։ Թարգմանչի համար երևի ավելի դժվար էր։ Նա անընդհատ վեր-վեր էր ցատկոտում։

–Դու հա՞մր ես,– ասաց թարգմանիչր։ –Թող այդպես լինի, փոխարենր դու հասկանում ես ինչն ինչոց է։ Քո գլուխն ավելի լավ է աշխատում, քան ձեր գյուղի մեծահասակներինը։ Նրանք հասան քարհանքին։ Անցան կամրջով և մշուշից թրջված սայթաքուն աստիճաններով իջան վար։ Կամրջի տակ՝ խավարի միջից հանկարծ մի ձեռք ցցվեց և սեղմեց թարգմանչի բերանը։ Նրան շրջապատեցին մերկացած, մկանուտ մարդիկ, չսափրված դեմքերով։ Դուրս պրծնելու անկարող, մերկ մարդկանց օղակում սեղմված, նա նրանց հետ միասին դանդաղորեն սուզվում էր ջրի մեջ։ Նրանք, ովքեր շունչ առնելու կարիք էին ունենամ, հերթականությամբ դուրս էին գալիս ջրից, օդ հավաքում թոքերի մեջ, ապա կրկին սուզվում և պահում նրան այնտեղ, թույլ չտալով բարձրանալ եւ շունչ առնել։ Այդպես նրանք փոխարինում էին միմյանց, մինչև վերջապես թարգմանչին մենակ թողեցին ջրի մեջ և սկսեցին բարձրանալ քարե աստիճաններով։ Բոլորը դողում էին ցրտից։ Շարունակելով դողալ, նրանք հագնվեցին։ Եվ տղային ուղեկցեցին մինչև այն ճանապարհը, որը տանում էր վեր՝ դեպի նրա տունը։ Թիկունքում լսելով լռելյայն հեռացող մարդկանց համաչափ դոփդոփյունը՝ տղան քայլեց արթնացող անտառի միջով։ Նա բացեց դուռը, և լուսաբացի կապտագորշ մշուշը ներս լցվեց։ Անշարժ, մեջքով դեպի դուռը նստած մայրը հազաց։ Տղան, նույնպես հազալով, կանգնած էր հողե հատակին։ Մայրը խիստ հայացքով նայեց նրան։ Տղան լուռ բարձրացավ սենյակ և, ամբողջովին փշաքաղված, պառկեց ծղոտահյուս ներքնակին, որի կեսը զբաղեցնում էր հոր խոշոր մարմինը։ Մայրը նայում էր որդու նեղ ուսերին, բարակ պարանոցին: Տղան անձայն լաց էր լինում։ Նրան համակել էր հոգնությունը, թուլությունն ու խղճահարությունը, սակայն ամենից շատ՝ դաժան վախը: Մոր ձեռքը դիպավ նրա ծոծրակին։ Նա կատաղած՝ կոպտորեն վանեց մոր ձեռքը և կծեց շրթունքը: Աչքերից արցունք թափվեց։ Տան ետնամասի այգուց, որտեղ աճում էին նաեւ շագանակենիներ, լսվեց արթնացող թռչունների երգը։

Առավոտյան արտասահմանյան զինվորներից մեկը գտավ թարգմանչին. ջրի միջից դուրս էին ցցվել նրա ոտքերը։ Զինվորն արթնացրեց ընկերներին։ Թարգմանչին ջրից դուրս քաշելու համար նրանք վճռեցին օգնության կանչել գյուղացիներին։ Սակայն երեխաները չքվել էին։ Իսկ մեծահասակներն աշխատում էին դաշտում՝ նորոգում էին փեթակներր, խոտ էին հնձում։ Զինվորները փորձեցին նշաններով հասկացնել իրենց ուզածը, սակայն գյուղացիները անհաղորդ էին: Նրանք անում էին իրենց գործը և այնպես նայում զինվորներին, ասես վերջիններս ծառեր էին կամ քարեր։ Աշխատում էին լուռ։ Թվում էր՝ նրանք մոռացել են, որ արտասահմանյան զինվորներ են եկել գյուղ։ Այնժամ զինվորներից մեկը հանեց հագուստը, մտավ գետը, հանեց խեղդվածին, և նրան դրեցին «ջիպի» մեջ։

Ամբողջ առավոտ զինվորները պտտվում էին մեքենայի շուրջը։ Նրանք գրգռված էին ու շփոթված։ Գյուղի բնակիչները, ներառյալ երեխաները, ուշադրություն չդարձնելով դրան, շարունակում էին անել իրենց գործը.

Գյուղից դուրս, ճանապարհի մոտ, մի աղջնակ քաշքշում էր շան ականջները։ Երկնագույն աչքերով զինվորը՝ ամենաբարեսիրտը, մեքենայի միջից, ընթացքի ժամանակ, նրան նետեց քաղցրավենիքով տոպրակը, սակայն աղջիկը, շարունակելով իր խաղը, նույնիսկ չնայեց տոպրակի կողմը:

Կիգաքու

Կիգաքու

Թարգմ. Այդին Մորիկյանը

***

Որքան պայծառ է լուսնի ցոլանքը:

Խսիրի վրա

Սոճու ստվերն է:

ՀԵՂԻՆԵ ՄԵԼԻՔ ՀԱՅԿԱԶՅԱՆ / Մի պտույտ քաղաքում

ՀԵՂԻՆԵ ՄԵԼԻՔ ՀԱՅԿԱԶՅԱՆ / Մի պտույտ քաղաքում

Ստորև ներկայացվում է 1905 թվականին Թիֆլիսում տպագրված Հեղինե Մելիք-Հայկազյանի «Մի պտույտ Ճապոնում (Իմ յուշերից եւ տպաւորութիւններից)» գրքի «Մի պտույտ քաղաքում» բաժինը (էջ 20-44, վերաբերում է Նագասակի քաղաքին): Տեքստը վերածված է ժամանակակից ուղղագրության:

Առավոտը շատ վաղ ջինրիկիշաները արդեն խմբվել էին լուսամուտների տակ, ուշադիր մեր դուրս հալուն, և հենց որ երևացինք դռների մեջ, նրանք ուրախ վազ տվին դեպի մեզ, իրար առաջը կտրելով: Առանց վարանումի չէր, որ մենք տեղի տվինք նրանց խնդրանքին ու հեծանք թեթև կառքերը: Ջինրիկիշաները իսկույն հանգստացան. Սրբվեց նրանց դեմքից պաղատանքի արտահայտությունը, և մեզ մի թեթև ու խնամածու ժպիտ ժպիտ ձոնելով` աշխույժ լծվեցին ու առաջ վազեցին: Աջ ու ձախ երևում ու աչքից կորչում էին չինացի դերձակների ու կոշկակարների աշխատանոցները իրենց ցուցանակներով և այլ կարգի ուրիշ խանութներ, որոնք ծառայում էին եվրոպացիների պետքերին: Չինացիք շատ վարժ եվրոպական շորեր են կարում, ճարպիկ կերպով հարմարվելով մեր ճաշակին ու տարազին, որ նրանց համար այնքան խորթ է: Այդ տեսակետից առանձին հաջողություն ունեն կնոջ հագուստ կարողները, այնպես որ եվրոպուհիք հոժարությամբ դրանց են հանձնում իրենց արդուզարդը: Ուրախ է կյանքը եվրոպական թաղում: Անթիվ գարեջրատների բաց դռներից դուրս են խուժում հարբած երեժիշտների հնչյունները, որի չափի տակ զվարթ պարում են գլուխները տաքացած օտարազգի նավաստիները: Մենք արագ անցանք կամուրջով այն բազմաթիվ ջրանցքներից մեկը, որոնք ցանցի պես կտրում էին քաղաքը, և մտանք արդեն զուտ ճապոնական մասը: Մի վայրկյան ամեն բան շուրջդ խաղալիքի տպավորություն է անում, ամեն ինչ այնքան մանր է ու փոքրադիր: Փողոցը այնպես նեղ է, որ եթե պատահմամբ եվրոպական մի կառք ներս մտներ, կխցեր ամբողջ փողոցի շարժումը. Էլ ի՞նչ ասել կուզի, որ շուռ տալ բացարձակապես կարող չէր լինի: Ինչքան էլ շատ փոքր լինեին մեր կառքերը, նորից ստիպված էինք իրար ետևից գնալու, ոտքով գնացողների ճամփան չփակելու համար: Սակայն փողոցը ոչ մութ էր թվում, ոչ էլ մռայլ շնորհիվ շենքերի ցածությանը: Տները բոլորն էլ անխտիր երկհարկանի են, կղմինդրե միօրինակ թեք կտուրներով և բամբուկը բարակ պատերով: Ցածի հարկում զետեղված էլինում խանութը կամ արհեստանոցը, վերևում ապրում է տերը: Ընդհանուր տպավորությունը մոտավորապես նույնն է, ինչ որ ասիական բազարը Կովկասում: Այստեղ էլ չկան արտաքին պատեր, այստեղ էլ ապրանքը դարսված է դուրսը: Ամեն ինչ բաց է, ամեն ինչ մատչելի ցանկացողի աչքին: Հիմնական մեծ տարբերությունն այն է, որ այստեղ հետք անգամ չկա ասիական համբավավոր անկարգության և կեղտի: Շուրջդ ամեն բան փայլում է մաքրությունից: Շենքերը այնպես սեղմ ու անընդհատ կցված են իրար, որ մարդ ակամա սարսափումէ, մտածելով. Թե ինչ է լինելու քաղաքը, եթե հանկարծ հրդեհ ընկնի: Ի՜նչ ճարակ կա այստեղ բոցերին: Կարտոնի նման բարակ տները չոր հարդի պես մի վայրկյանում կայրվեն: Բայց իսկապես հրդեհը այնքան էլ մեծ ու հաճախ չի լինում այստեղ համեմատաբար: Ճապոնացին կրակի հետ չափազանց զգույշ է: Նա երբեք գիշերը չի թողնի նավթի լամպը վառ, այլ միայն յուղի կանթեղը, որ հեշտ է հանգչում: Բացի այդ, իր թանկագին իրերը նա միշտ պահում է տան կից մի փոքրիկ քարաշեն մասում: Իսկ հրդեհի ժամանակ նրանք խմբովին օգնության են վազում այրվող տան ներսը. Վերջն էլ օգնում են հրկիզյալին, ընդհանուր օժանդակությամբ նրա համար մի նոր տուն գնելով: Տները խիստ էժան են և ծախվում են պատրաստ. Նրանց թեթևության ու կազմի պարզության պատճառով հեշտ է և տեղափոխելը: Փողոցը լի է կյանքով: Փափուկ գետնի վրայով արագ սլանում են ճարպիկ ջիները, քաշելով իրենց փոքրիկ կառքերի մեջ մի կոկետ ճապոնուհու կամ տուրիստների մի ամբողջ շարք: Անց է կենում մանրավաճառը, կրելով իր ուսին` փայտից կախված զամբյուղները, որոնք լիքն են ամեն տսակ բանջարեղենով, պտուղով կամ ձկով: Փողոցում անասուն գրեթե չես տեսնի: Սակավ, շատ սակավ է հանդիպում մի ձի կամ մի եզ, սմբակները հարդով կապած փայտի փոխարեն: Տիրոջ ցույց տված մեծ հոգածությունից պարզ երևում է, որ նրանք մի առօրյա երևույթ չեն ճապոնացու կյանքում: Ահա մի փոքրիկ աղջիկ անփույթ կերպով իր լայն գոտու մեջ տանում է փոքրիկ եղբորը, որը հանգիստ նիհրում է նրա մեջքին. Մինչդեռ աղջիկը հետաքրքրությամբ կանգ է առնում գույնզգույն ապակե գնդակների դեմ, որ ծախու է դրել փողոցում թափառական մանրավաճառը: Երիտասարդ ճապոնուհիները մանր քայլերով զգույշ անց են կենում, իրենց բարձր փայտե կոշիկները շարունակ թխկթխկացնելով: Նրանց մուգ սև մազերի հեղեցիկ շինեոնը հյուսված է կորոլներով, գլխարկ երբեք չկա. Պաշտպանվում են արևից ու անձրևից իրենց տարօրինակ ու գեղեցիկ հովանոցներով: հագի կիրիմոնը (խալաթ) գրկում է ճապոնուհու ճկուն մեջքը, սահում է ցած ու պինդ ջաթաթվում նրա ոտներին: Չունեն ոչ օղ, ոչ մատանի, ոչ էլ ընդհանրապես մեր կանանցից այդչափ սիրված մյուս ոսկեղեն զարդերը: Նրանց գլխավոր հպարտությունն է կազմում գեղեցիկ օբին (գոտի), որ լայն շերտով մի քանի անագամ գալարված է նրա մեջքին և մի տեսակ կորսետի դեր է կատարում: Այդ գոտին նրա հոգածության մասնավոր առարկան է միշտ և նրա ճաշակի ու շնորհքի սովորական չափը: Որքան օբիի կտորը գեղեցիկ է, որքան հարուստ է նրա բանվածքը և որքան շնորհալի կապվածքը, այնքան ավելի ընտիր է համարվում ճապոնուհու տուալետը և այնքան ավելի է իր ընկերուհիների նախանձը շարժում: Տղամարդու կինոնոնը (խալաթ) կնոջինից շատ քիչ է տարբերվում, մանավանդ անվարժ աչքի համար. Նա էլ կապած գոտիով, միայն շատ ավելի նեղ, որը պարզապես կրեպ-դը-շինի մի նեղ շերտ է ներկայացնում: Իսկ նրանց մինչև ականջները քաշած եվրոպական գլխարկը, հագի փայտե ծանր կոշիկների հետ միասին մի հետաքրքիր խառնուրդ է կազմում Եվրոպայի և Ասիայի: Անբաժան հովհարը կամ մի հովանոց բռնած ձեռքին` նրանք հանգիստ գնում են ու գալիս իրենց բարի ու մտածկոտ դեմքով: Մի շատ բնորոշ դեմք էր ներկայացնում և ոստիկանը, որ ամբողջապես եվրոպական սպիտակ զգեստների մեջ, երկար սուրը մեջքին, կանգնել էր այնտեղ իր վսեմ պաշտոնի խորին գիտակցությունը երեսին: Մոտիցս լսցում է հանկարծ զանգակի սուր հնչյունը: Մի բարձրահասակ մարդ կանգ է առել փողոցի ճիշտ մեջտեղը և թատրոնական վեհափառությամբ, հենած ձեռքի դրոշակին, որի վրա մի քանի ճապոնական տառեր են գրված, մի անբնական ձայնով ինչ-որ ասում է արագ, շարունակ դիմելով աջ ու ձախ շրջապատողներին, որոնք սակայն մի մեծ հետաքրքրություն չէին ցույց տալիս: Կրկին զանգակ, և ձայնողը շարժվում է առաջ, տանելով հետը իր այդ ճարտասանական բացականչությունների հանելուկը: Մի այլ տեղ բարձր պոռում է մի ուրիշը, երևի հանձնարարելով իր ձեռքի բռնած գիրքը. Մյուս կողմը մի մարդ անդադար զանգահարում է, անցորդների ուշքը իր ապրանքի վրա դարձնելու համար: Քիչ հեռուն լսվում է հանկարծ մելամաղձոտ մի սուլուց. Եւերևում է մի կույր կերպարանք, հենած իր գավազանին, որ զգույշ առաջ է գալիս շուրջի իրարանցումի միջով: Դամի մասաժիստ է, որ իր սուլոցով իր անցնելն է հայտնում: Այդ արվեստը Ճապոնիայում անհիշելի ժամանակներից կույրերի մենաշնորհն է կազմում:

***

Տները մասնավորապես հետաքրքիր են նրանով, որ դրսի պատ չունենալով անցորդին միջոց են տալիս ճապոնացու նիստն ու կացը կատարելապես ուսումնասիրելու և բաց են անում բնորոշ տեսարանների մի ամբողջ շարք: Ամեն տուն կարծես մի շրջանակ լինի, որի մեջ պարզ ցուցադրված են նրանց բնակիչների կյանքն ու աշխատանքը: Ահա այստեղ բոլորովին ճաղատ մի ճապոնացի շրջապատված թղթե լապտերների ու հովանոցների մի ամբողջ կույտով` մեծ հոգածությամբ նկարում է: Մի անսովոր լրջություն կա նրա դեմքին: այն բարեսիրտ ու միամիտ կենտրոնացումը, որով կատարում է նա իր աշխատանքը, քեզ ակամա երեխա է հիշեցնում: Կից խանութում մետաքս են ծախում. Պատին կախված են կտորներ քմահաճ նկարներով: Գործավար ճապոնուհիները մեկը մյուսի ետևից բաց են անում հաճախորդի առաջ մետաքսի նեղ փաթեթները, մինչ տերը, չոք նստած իր մանրիկ սեղանի առջև, բոլորովին խորասուզվել է հաշիվների մեջ: Մի քիչ դենը մոմ են պատրաստում. Խանութի մեծ մասը բռնում է կանաչ հեղուկով լիքը տաշտը, որի մեջ թաթախում են անդադար փոքր կլոր փայտեր. Չորացնում են, թաթախում նորից. և այսպես մի քանի անգամ, մինչև մոմը պատրաստ լինի: Կողքին մի աշխատանոցում պատանիները իրենց ձեռագործի վրա ծռած ասեղնագործում են ոսկեթել քմահաճ նկարներ: Ոսկերիչի խանութում շինում են գեղեցիկ գոտիներ, փոքրիկ բռոշներ, որոնք սուր են ներկայացնում, և այլ մանր զարդեր. Սրանց գլխավոր գնողները տուրիստներն են: Բայց այնտեղ բնավ չեք տեսնի թանկագին քարեր, որին ճապոնացին արժեք չի տալիս: Նրան գրավողը շինվածքի գեղարվեստական կողմն է: Հաճախ աչքիդ հանդիպում է սափրիչ խանութներ, ուր հաճախորդները բոլոր ուժով գլուխները հետ ճկած նստած են մի հուսահատ դիրքով. Քթները հանձնած սափրիչի բարեհաճ տրամադրությանը. կամ մի ճապոնուհի, որ զբաղված է իր տուալետն ավարտելով: Ապա նորից գալիս են խանութները: Հովհարները, ափսեները, զամբյուղները, բոլորն էլ, կախված առաստաղից, ծածանվում են անցորդի քթի տակ: Նրանց ետևից նկատվում է մի ամբողջ շարք հարդե ոտնամանների իրենց թավշե գեղեցիկ օղակներովը. կամ մի չաստված, որ իր ահագին փորովը բազմած է սեղանի գլխին: շատ են ժամագործները: Ժամացույցը արևելքում խիստ է հարգված: Չինացիք նկարվելու ժամանակ ժամացույցը դնում են իրենց մոտը սեղանի վրա, երբեմն նույն իսկ երկուսը, իրենց ավելի փառահեղություն տալու համար: Լուսանկարիչների ցուցանակներն էլ բավական հաճախ են աչքի ընկնում, մանավանդ եվրոպական թաղի մոտերը: Լուսանկարը շատ էժան է. 12 հատ գեղեցիկ գունավոր տեսարանը արժե 2 իեն (մոտ 2 ռուբլի): 12 փոքր նկար վիզիտ դիրքով այն էլ ամենալավ լուսանկարչի մոտ արժե նույնպես 2 ռ., իսկ աշխատանքը չափազանց մաքուր է ու սիրուն: Ուտեստի շուկան նույնպես մոտիկ է եվրոպական մասին: Խանութները շարված են իրենց տեսակի համեմատ. մի շարք միայն միս են ծախում, վերջը բանջարեղեն, պտուղ, ձուկ և այլն: Միսը դրված է ապակի զանգակների տակ, որ սաստիկ մաքուր են պահում: Ձկան խանութը ներկայացնում էվրան ծածկված մի բակ, ուր խառն թափված են ձկան կույտերը քարե հատակին: Եվ ինչ երկկենցաղ ասես, որ այդտեղ չլինի. Ահագին քանակությամբ ժժմակներ, ճիճուներ, խեչափառներ և այլն, որին եվրոպացին նայել անգամ չէր կարող: Առհասարակ ձուկը ճապոնացու գլխավոր ու նախընտիր կերակուրն է, և բրնձից հետո առաջին տեղն է բռնում: Ձուկը ուտում են մեծ մասով հում: Մեխխով տալիս են գլխին, նրա տանջանքին վերջ տալու համար, հանում են փորոտին, կտրատում են, դնում պնակի մեջ և հրամցնում: Այսպես պատրաստված ձուկը նրանց սիրելի կերակուրն է իբրև դեսսերտ: Միս ուտում են չափազանց քիչ, գերադասում են պտուղն ու բանջարը: Պտուղներից սովորական են բանան, անանաս, կոկոս և երեխի գլխի մեծությամբ ահագին նարինջները (պապելմուս), այլ և յամամո, որը մի մեծ ելակի է նման ու մի տեսակ ձյութի հոտ ունի: Շատ կան նույնպես քաղցրավաճառներ. Ճապոնացին սիրում է անուշեղեն. Խմորեղենը լինում է թե հում, թե եփած: Նրանց կարկանդակների ու շաքարեղենի տեսքը այնքան էլ գրավիչ չէ մեզ համար: Միայն խիստ համեղ է «կաստերա» ասված տորտը. այն էլ սպանական ծագում ունի:

***

Բոլոր տուրիստները, մանավանդ ռուսները, իրենց պարքն են համարում այցելել Նագասակիի հռչակը կազմող վարպետ Իեզակիի արհեստանոցը, ուր կիրայի պատյանից գեղեցիկ իրեր է պատրաստում: Իեզակին, որին ամենքը «Ժեներալ Կրիա» են անվանում սովորաբար, հաստլիկ, կարճլիկ մի մարդ է բարի դեմքով: Մեզ ընդունեց մեծ սիրով, սեղմեց ձեռքերնիս եվրոպավարի, բարևեց մեզ մի թոթով ռուսերենով. և իսկույն հրամայեց թեյ բերեն: ճապոնական թեյը հրամցնում են փոքրիկ գավաթիկներով և առանց շաքարի. բայց համեղ կաստերան լիուլի փոխարինում է շաքարի պակասը: Թեյից հետո Իեզակին մեզ առաջնորդեց վերի հարկը, ուր իրերն էին ցուցադրված: Փղոսկրի քանդակումը հիանալի է ուղղակի իր նրբությամբն ու գեղեցկությամբը: Ամենից ավելի աչքի ընկնող տեղում զետեղված էին կրիայի պատյանից շինած ճապոնական ու եվրոպական մի քանի ռազմանավեր: Կայմերը իրենց կայաններով, պարանները, ելարանները, մինչև անգամ սանուխի յուրաքանչյուր աստիճանը դուրս էր բերված զարմանալի ճշտությամբ ու մաքուր: Իեզակիի այդ մանրանկար գեղարվեստական փոքրիկ աշխարհից մենք ընկանք ուղղակի ժողովրդական ու եռուն առևտրի տաճարը, ճապոն-բազարը, որ մեր կարավանսարային համապատասխանող մի բան է: Դա մի մեծ կլոր շենք է, ուր խանութների շարքը ձգվում էճառագայթի ձևով դեպի կենտրոնը, ապա կենտրոնից դեպի շրջագիծը, կազմելով մի նեղ անընդհատ անցք, որից չես կարող դուրս գալ, մինչև որ այդ ամբողջ լաբիրինթը անց չկենաս իր բոլոր անկյուններովն ու թեքումներովը, եթե միայն, հուսահատված, կես ճամփիցդ հետ չդառնաս: Ապրանքի տեսակները շատ չեն և շարունակ կրկնվում են: Մասնավորապես շատ կան զանազան գույնի թավշյա քսակներ, զարդ հերկալներ, և անթիվ անհամար թղթե հովհարներ ամեն տեսակ ֆանտաստիկ նկարներով ծածկված: Պատերից կախված են ճապոնական տիկնիկներ, աչքերը չռած և մոնղոլական տիպիկ դեմքերով: Մեծ տեղ է բռնում գրքերի խանութը: Նրանց գրքերն էլ են իրենց տեսակի: Թուղթը ավելի հաստ է ու խորթուբորդ, տպել կարելի է միայն մի երեսի վրա, այնպես որ մեր թերթին համապատասխանում է նրանց կրկնատակ ծալած երկու երեսը: Կազմն էլ տարօրինակ է. Թղթերը կարում են մետաքսե թելով, որ դրսից մի գեղեցիկ հանգույց է կազմում: Ծախողները կին են մեծ մասամբ: Օտար անցորդներին նրանք կանչում են անգլերեն կամ ռուսերեն, բավական հաջող գուշակելով նրանց ինչ ազգից լինելը: Նագասակիում օտար լեզուներից ամենից ավելի տարածվածը ռուսերենն է. դրան նպաստում էԿամավոր ֆլոտի հաճախակի երթևեկը և ռուս ռազմանավերի այցը: Բացի դրանից մի ամբողջ ռուսական գաղութ էլ կա Ինոսա, որ գտնվում է ծոցի մյուս կողմը:

***

Նագասակիի փողոցներով իմ անցնելը ոչ ոք ուշադրություն չէր գրավում: Եվրոպացիներին ընտելացել են արդեն: Միայն երբ երկար կանգ էի առնում մի որևէ խանութի առաջ, դիտում էին ինձ ոտից գլուխ` զարմանալով երևի, թե ինչն էր ինձ այդպես հետաքրքրողը: Մի ճապոնուհի նկատելով, որ հայացքս մի մասնավոր հետաքրքրությամբ եմ շեշտում խանութի խորքը, խնդրեց, որ ներս մտնեմ նրա բնակարանը, եթե կհաճեմ: Եվ ինչ ասել կուզի, որ մեծ ուրախությամբ ընդունեցի նրա առաջարկը, և նրա հետ մի նեղ ու փոքր անցքով մտանք ետևի մասը: Դա արդեն բնակարանն էր, մի մեծ սենյակ, որ հեշտությամբ կարելի է մի քանիսի վերածել շարժական թեթև պատերի միջոցով: հատակը այդտեղ քիչ բարձր է նախասենյակից: Հետևելով տեղական քաղաքավարությանը, հանեցի կոշիկներս սանդուխի գլխին և գուլպաներով կոխեցի սենյակի մաքուր խսիրըԼ Շուրջը ամեն ինչ մաքրությունից փայլում էր: Թղթե պատերին նկարված էին արագիլներ: Անկյունում զետեղված էր սիրուն երկթև ճենապատը և մի փոքրիկ թաղար` մեջը մանրադիտական մի ծառով: Սենյակի խորքում պատի մեջ ծալքն էր, ուր ցերեկները անկողիներն են դարսում: Ճապոնացին, ինչպես հայտնի է, կահ-կարասի չի սիրում, ասելով թե դրանք փոշի հավաքելուց զատ ուրիշ բանի պետք չեն: Անկողինը փռում են գետնին խսիրի վրա. Ճաշում են չոք նստած և ամեն մեկի առաջ մի մի ցածլիկ փոքրիկ սեղան, կամ հաճախ ուղղակի գետնին: Սենյակից դուրս գալով, մտանք ցանկով շրջապատված փոքրիկ բագիկը, իր մանրիկ պարտեզիկով, ուր բանդարկված էր պտուղներով ծանրաբեռնված մանդարենի մի ծառ, կարծես վանդակի մեջ: Այդ պարտեզիկի կենտրոնում ցոլցլում էր մի ավելի փոքրիկ լճակիկ, մեջն էլ մանրադիտական մի ժայռիկ, որի վրա հպարտ վեր էր բարձրանում մի մանր-մանր գաճաճ ծառիկ: ճապոնացին շատ է սիրում բնությունը. գյուղերում նա աշխատում է շինել իր բնակարանը կարկաչուն առվակի ափին, կամ սարի սիրուն լանջին, որտեղից լայն գեղեցիկ տեսարան է բացվում: Իսկ քաղաքում հեռու այդ բոլորից նա ուզում է բնության գոնե մի նմուշի, մի փոքրիկ կտոր իր մոտը ունենա: Ճապոնացու տանը, թե ներսը, թե բակում, ամեն բանի վրա մի մասնավոր դրոշմ կա գոհունակության, չափավորության և գեղարվեստական պարզության:

ԱՂԱՎՆԻՆԵՐԸ ԿԼՍԵՆ (ճապոնական հեքիաթ)

ԱՂԱՎՆԻՆԵՐԸ ԿԼՍԵՆ (ճապոնական հեքիաթ)

Թարգ. Սերգեյ Ումառյան Մի անգամ մի գյուղացի նկատում է, որ գետի մյուս ափին իր ծանոթ ծերունին ինչ-որ բան է ցանում: Գյուղացին ձայն է տալիս նրան.

- Պապի՜կ, այդ ի՞նչ ես ցանում: Ծերուկը միանգամից չի պատասխանում և ասում է.

- Այստեղ արի` ասեմ քեզ: Գյուղացին զարմանում է, թե դա ի՞նչ գաղտնիք է: Հետաքրքրությունից նա դժվարությամբ անցնում է գետն ու մոտենում ծերունուն: Ծերունին նրա ականջին շշնջում է.

- Այս տարի ես իմ այգում սիսեռ եմ ցանում:

- Ա՞յդ էր քո ասածը: Ինչու՞ միանգամից չասեցիր, երբ ես գետի մյուս ափին էի:

- Ի՞նչ ես ասում, մի՞թե կարելի է: Աղավնիները կլսեն և իմ սիսեռը կուտեն:

ԹԻՅՈ

ԹԻՅՈ

Թարգմ. Այդին Մորիկյանի

***

Ալիքների վրա

Ճպուռն սեփական

Ստվերն է որսում:

***

Այս կեսգիշերին լիալուսին է:

Անգամ թռչուններն իրենց բների

Դուռը չեն փակել:

***

Ով պայծառ լուսին,

Ես միշտ դեպի քեզ, քեզ եմ ընթացել:

Սակայն դեռ այնքան, այնքան հեռու ես:

ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ ԿԱՎԱԲԱՏԱ (1899-1972) / Պարուհին Իձուից

ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ ԿԱՎԱԲԱՏԱ (1899-1972) / Պարուհին Իձուից

Թարգմ. Սեթ Կուրազյանի: Տպագրվել է «Նորք» հանդեսի 2005-ի 4-րդ համարում:

1

Ոլորապտույտ ճանապարհը զառիթափ լեռնալանջով ձգվում էր դեպի վեր: Երբ թվում էր, թե Ամագայի լեռնանցքն արդեն մոտիկ է, հանկարծ լեռան ստորոտում անտառը ճերմակեց, և ներքևում սկսված անձրևն արագորեն ձգվեց դեպի վեր` հետապնդելով ինձ: Ես քսան տարեկան էի: Հագիս ճամբորդական զգեստ էր. Ուսանողական գլխարկ, կիմոնո` կոնհասուրի1 , հակամա2 , ուսիս` գրքերի պայուսակ: Արդեն չորրորդ օրն էր, որ ես միայնակ ճամփորդում էի Իձուի լեռներով: Առաջին գիշերն անցկացրի Սյունէնձի տաք աղբյուրների մոտ, երկու գիշեր` Յուհասիմայում, իսկ հետո հագա բարձրակրունկ գէտաներ և սկսեցի բարձրանալ լեռնալանջով` դեպի Ամագայի լեռնանցքը: Ալիք-ալիք իրար վրա կիտված լեռները, խիտ անտառները, խոր կիրճերը թեև գերող էին` աշնանը բնորոշ գեղեցկությամբ գեղատես, բայց ես մի թաքուն հույսից մղվելով` շտապում էի առաջ: Անձրևը տեղաց խոշոր կաթիլներով: Ես, ինչքան կարող էի արագ, ոլորապտույտ ճանապարհով վազեցի զառիթափ: Վերջապես շնչահեղձ հասա լեռան հյուսիսային կողմում գտնվող թեյարան-տնակին և քարացա շեմին. Բոլորովին անսպասելի, հրաշքի պես, իրականացել էր իմ հույսը` հանգստանալու համար թեյարան էին իջևանել թափառական թատերախմբի արտիստները: Նկատելով ինձ` դեռատի պարուհին արագ վեր կացավ և բարձը, որի վրա նստած էր, հրեց դեպի ինձ:

- Հը՜մ՜մ՜մ՜,- դժկամությամբ փնթփնթացի ես և նստեցի բարձին: Ես դեռ չէի կարողանում հանգիստ շնչել, շշմած էի անսպասելի հանդիպումից, և նույնիսկ «շնորհակալություն» հասարակ բառը չէր պոկվում շուրթերիցս: Պարուհին նստեց հենց իմ դիմաց: Շփոթված պրպտելով թևքիս գրպանը` ի վերջո գլանակ գտա: Մոխրամանը, որ հարևանուհու դիմաց էր, նա մեկնեց ինձ: Բայց նաև դրանից հետո ես պապանձված էի: Պարուհին արտաքինից մոտ տասնյոթ տարեկան էր:

Նրա սև, խիտ մազափնջերով հյուսքերը` հնաոճ զարմանահրաշ մի սանրվածքում, որի նմանը ես երբևէ չէի տեսել, ձվի պես օվալաձև դեմքը, որ այնքան հմայիչ էր և շատ փոքր էր թվում, ամբողջապես համատեղված էին մի միասնական ներդաշնակ գեղեցկության մեջ և հիշեցնում էին փարթամ վարսադեզերով այն աղջիկներին, որ պատկերված են հնագույն վեպերիէջերում: Ոչ մեծ այդ թատերախմբում, բացի պարուհուց, երեք կին էին. Մեկը հասակավոր` քառասունն անց, երկուսը երիտասարդ: նաև քսանհինգին մոտ մի տղամարդ` հագին բաճկոնակ` Նագաոկա տաք աղբյուրներին մերձակա հյուրանոցի խորհրդանշանով: Արդեն երկու անգամ ինձ բախտ էր վիճակվել տեսնել այդ պարուհուն: Առաջին անգամ Յուհասիմայի կես ճանապարհին: Նրա հետ էին երկու երիտասարդ կին: Ես հասա նրանց և առաջ անցա Սյուձենձիից ոչ հեռու, Յահավայի վրա ձգված կամրջի մոտ: Պարուհին տանում էր մի մեշ թմբուկ: Ես անընդհատ շրջվում և նայում էի նրան: Այդ ժամանակ էր, որ ես իսկապես զգացի ճամբորդելու հմայքը: Երբ երեկոյան վերադառնալով հյուրանոց հանկարծ նորից տեսա նրան, արդեն երկրորդ օրն էր, որ Յուհասիմայում էի: Նա պարում էր նախասրահի տախտակե հատակին:

Ես նստեցի սանդուխքի աստիճանին և չկարողանալով հայացքս շեղել , նայում էի: «Երեկ` Սյուձենձիում, այս երեկո Յոհասիմայում,- ասացի ինքս ինձ,- իսկ վաղը հավանաբար նա կուղևորվի հարավ` Ամագայի լեռնանցքով դեպի Յուհանոյի տաք աղբյուրները: Ընդամենը յոթ ռի[4] երկարությամբ լեռնային այդ ճանապարհի որևէ հատվածում ես անպատճառ կտեսնեմ նրան...»:

Ահա թե ինչ թաքւն հույսով էի ես այդքան շտապում, երբ անձրևն ինձ քշեց թեյարան-տնակը: Համենայն դեպս այդ անակնկալ հանդիպումն ամբողջությամբ գերեց ինձ. Շփոթմունքից պապանձվել էի: բայց հենց այդ պահին տանտիրուհին ինձ հրավիրեց ուրիշ սենյակ: Ըստ երևույթին այդ սենյակից հազվադեպ էին օգտվում, բոլոր կողմերից բաց էր` ոչ դուռ, ոչ պատուհան: ներքևում փռված էր գեղատես լեռնահովիտն այնպիսի խտությամբ, որ հատակը չէր երևում:: Ցրտից պաշտպանվելու համար ծածկվել էի սագամաշկից պատրաստված բարակ ծածկոցով. Ես դողդողում էի, ատամներս կափկափում էին: Տանտիրուհին թեյ բերեց: Ես նրան ասացի, որ խիստ մրսած եմ:

-Ա՜խ, պարո'ն,այո', դուք մինջև ոսկորները թրջված եք: Գնանք այնտեղ, դուք պետք է շատ շուտ չորանաք: Եվ համարյա թևանցուկ նա ինձ տարավ դեպի իր սենյակը: Այնտեղ վառարան կար: Բաց դռնից տաքության ծանր հոտ էր փչում: Ես անվճռական կանգնեցի շեմին: վառարանի կողքին ամբողջապես ուռած և կապտած դեմքով` ինչպես ջրահեղձը, պպզել էր մի ծերունի: Նա ինձ նայեց հիվանդոտ, խամրած աչքերով: Թվաց, թե նույնիսկ բիբերը լցված էին դեղնավուն բծերով: Ծերունու շուրջը հին նամակների և ծրարների հսկա թղթակույտեր էին: կարծես նրան թաղել էին թղթերի կտորտանքների մեջ: Ոչ թե մարդ, այլ լեռնային զարմանաշարժ տեսարան էր: Այդ տեսարանի առջև ես անշարժացա` ինչպես պեղումից հայտնաբերված արձանի:

- Խնդրում եմ ներեք ինձ, որ այսպիսի սահմռկեցուցիչ բան ցույց տվեցի: Մի' քաշվեք, նա իմ ծերուկն է: Նրան նայելն անդուր է, բայց ինչ արած... նա շարժվել չի կարողանում, եղեք գթասիրտ... Եվ տանտիրուհին սկսեց պատմել, ահա արդեն երկար տարիներ է` անդամալուծությունը տկարացրել է նրան, մարմինը շարժել չի կարողանում: Իսկ այս թղթակույտերի ցանկապատը պատահական չէ: Երկրի բոլոր անկյուններից անդամալուծությունը բուժելու վերաբերյալ նամակներ են գալիս, ամեն կողմից դեղորայքով տուփեր են ուղարկում:

Ծերունին ուշադիր լսում է լեռնանցքով անցնող-դարձող ճամփորդների խորհուրդները, հետևում է լրագրերի հրապարակումներին: Մի խոսքով, որևէ վստահելի միջոց կամ դեղուդարման գտնելու իր որոնումներում նա ոչինչ բաց չի թողնում: Նամակներն ու տուփերը չի թուլյատրում թափել, հավագել է շուրջը և աչքի է անցկացնում: Նրա ողջ կյանքն այժմ դրանում է: Տարիների ընթացքում այսպես աճել են ամեն տեսակ թղթերի այդ կույտերը: Ես ասելու խոսք չգտնելով` տեղավորվեցի վառարանի մոտ: Տունը հանկարծ ցնցվեց, կողքով ավտոմեքենա անցավ: «Այստեղ նույնիսկ աշնանն են այսպիսի ցրտեր լինում, երևի շուտով լեռնանցքը կթաղվի ձյան տակ,- մտածեցի ես,- տեսնես ինչո՞ւ ծերունին չի ուզում ապրել հովտում»: Բայց վառարանից տաք օդ էր փչում: Իմ զգեստից սկսեց գոլորշի անջատվել, որը գլխացավ առաջացրեց: Տանտիրուհին գնաց հյուրասենյակ և թափառական արտիստ կանանց հետ խոսակցության բռնվեց:

-Մի՞թե սա այն աղջիկն է: Տակավին աղջնակ էիր, երբ նախորդ անգամ այստեղ էիք: Տեսեք` ինչպես է աճել: Այո, դու արդեն հասուն աղջիկ ես, հրաշալի՜, հրաշալի՜ և ի՜նչ դուրեկան: Աղջիկները... աղջիկները արագ են հասունանում:Որոշ ժամանակ անց լսեցի ճանապարհվելու պատրաստվողների աղմուկը:Հավանաբար թափառական թատերախումբն արդեն մեկնում էր... Անհրաժեշտ էր չհապաղել: Առանց այն էլ սիրտս արագ էր բաբախում, բայց ես իմ մեջ տեղիցս վեր կենալու արիություն չգտա: «Անշուշտ այդ կանայք սովոր են ճամփորդության, բայց միևնույն է, արագ քայլել չեն կարող: Թող ինձնից առաջ ընկնեն տասը թյո5 , նույնիսկ` քսան, ես արագորեն կհասնեմ նրանց»,- մտածեցի` անհամբերությունից շարժվելով վառարանի կողքին: Թափառական արտիստները պարուհու հետ միասին մեկնեցին: նույն պահին իմ երևակայությունը ազատվեց իր կապանքներից, և սլանալով նրանց ետևից, սկսեց իր չարաճճի պարը: Տանտիրուհին ճանապարհեց նրանց և վերադարձավ:

- Գիշերելու համար որտե՞ղ են կանգ առնելու այդ արտիստները,- հարցրեցի նրան: - Թափառաշրջիկի պես, ի՞նչ իմանաս: Որտեղ նրանց հրավիրեն, այնտեղ էլ կգիշերեն: Իրենք էլ նախապես չգիտեն: տանտիրուհու արհամարական խոսքերը ինձ վրա հակադարձ ներգործությունն ունեցան. Իմ մեջ հույսեր բորբոքեցին: «Եթե այդպես է,- անրջեցի ես,- հենց այսօր պարուհուն պարուհուն կհրավիրեմ գիշերն ինձ հետ անցկացնելու»: Անձրևը հանդարտվելով նվազեց, լեռնակատարներին երկինքը պարզվում էր: Տանտիրուհին ինձ առաջարկեց քիչ էլ սպասել` մինջև երկինքը լիովին մաքրվեր, բայց ես հանգիստ նստել ի վիճակի չէի:

- Հայրի'կ պահպանեք ձեզ ձմռան ցրտերից,- սրտանց ասացի ես և վեր կացա: Ծերունին դժվարությամբ ինձ վրա ուղղեց իր դեղնած աչքերը և թեթևակի գլխով արեց:

- Պարո'ն, պարո'ն,- բղավելով` իմ ետևից շտապեց տանտիրուհին: - Դուք չափազանց շատ դրամ եք շնորհել ինձ: Չե'մ վերցնի, խիղճս կտանջի: Նա կառչեց պայուսակիցս` փորձելով կանգնեցնել ինձ, սպսռնաց, որ ինձնից պոկ չի գա: Կաղալով աճապարեց իմ ետևից, բավականին ճանապարհ անցավ` անվերջ կրկնելով.

- Գոնե պատճառ լիներ: Ո'չ, ես այսքան գումար չեմ վաստակել: Բայց ես ձեզ բարի կհիշեմ: Անպայման նորից բարեհաճեք ինձ մոտ. Այն ժամանակ ես ձեզ կփոխհատուցեմ: Եղած-չեղածը մի հիսուն սէննոց6 դրամ էր: Եվ հանկարծ այդքան շնորհակալություն: Ես, արտասվելու չափ, ապշած և ցնցված էի: Հազիվհազ քայլելով նա շարունակեց ուղեկցել ինձ, և դա ինձ համար վիրավորական էր: Վերջապես մոտեցանք լեռնանցքի գետնափոր հատվածին: - Շատ շնորհակալ եմ: Այժմ գնացեք տուն, ծերունուն շատ երկար մենակ թողնելը լավ չէ,- ասացի ես: Ծեր կինը մի կերպ բաց թողեց պայուսակս: Ես մտա մութ թունելը: Վերևից կտկտոցով ջրի սառը կաթիլներ էին ցած ընկնում: Առջևում, փոքր շրջագծով, վերևում էր Իձու թերակղզու հարավային մաս դուրս բերող լուսավոր ելքը:

2

Ճերմակ պատնեշով ճանապարհը, ինչպես կայծակի զիգզագ, մխրճվում է հովտի մեջ: Սանդղավոր լեռնալանջի ստորոտում նշմարվեցին թափառական արտիստների ուրվագշերը: Ես դեռ վեց թյո չէի անցել, երբ հասա նրանց: բայց չէի կարող դիտմամբ դանդաղեցնել քայլերս, որպեսզի քայլեի նրանց հետ, և անտարբեր առաջ անցա: Երիտասարդ տղամարդը փոքր-ինչ առաջ ընկած էր քայլում: Նկատելով ինձ` կանգնեց: - Դուք շալ լավ հետիոտն եք: Եղանակն էլ բարեբախտաբար լավացավ... Ես թեթևացած շնչեցի և քայլեցի նրա կողքին: Իմ ուղեկիցն սկսեց դեսից դենից հարցեր տալ ինձ: Տեսնելով, որ մենք զրուցում ենք, կանայք մանրաքայլ վազքով շտապեցին մոտենալ մեզ: Տղամարդը շալակին կրում էր հյուսված մեծ զամբյուղ, հասակավոր կինը գրկել էր մի շան լակոտ, մյուսները տանում էին հիմնական բեռը. Ավագ աղջիկը` ծանրաշարժ նվագարանը, մյուսը` հյուսված զամբյուղ, պատանի պարուհին` թմբուկն իր տակդիրով: Հասակավոր կինը, երբեմն, մեր զրույցին չառնչվող իր խոսքերով խառնվում էր մեր խոսակցությանը:

- Նա բարձրագույն դպրոցի ուսանող է,- պարուհուն շշնջաց ավագ աղջիկը: Ես նայեցի նրան և նա ծիծաղեց:

- Ես այդպես եմ կարծում. Մեզ մոտ` կղզի, հաճախ են ուսանողները գալիս: Ուղեկիցս պատմեց ինձ, որ նրանք բոլորը բնակվում են Օսիմա կղզու Հաբու նավահանգստի մոտ: Գարնանը լքում են կղզին, ամբողջ ամառը ճամփորդում են: Բայց արդեն ցրտերի շեմին ենէ, իսկ նրանք ձմեռային տաք հագուստներ չունեն: Մոտ տասը օր կանցկացնեն հարավում` Սիմոդում, հետո Իտո նավահանգստից կուղևորվեն տուն` իրենց կղզին: Լսելով, որ պարուհին Օսիմա կղզուց է, ես առանձնահատուկ բանաստեղծական զգացողությամբ նայեցի նրա գեղեցիկ վարսերին: Իմ մեջ ցանկություն առաջացավ շատ բան իմանալ կղզու մասին` սկսեցի հարցեր տալ իմ զրուցակցին:

- Ուսանողները հաճախակի են գալիս մեզ մոտ` ծովում լողալու,- ասաց պարուհին իր կողքինին:

- Հավանաբար ամռանը,- շրջվելով դեպի նա, ասացի ես: - Ձմռանը նույնպես,- հազիվ լսելի արձագանքեց պարուհին:

- Ի՞նչ, նույնիսկ ձմռա՞նը...

Նա նայեց մյուս աղջիկներին` զսպելով ծիծաղը:

- Մի՞թե ձմռանը հնարավոր է,- կրկին հարցրեցի ես:

Պարուհին շիկնեց և շատ լուրջ տեսքով գլխով արեց:

- Խենթւոկ է նա, բոլորովին երեխա,- ծիծաղեց հասակավոր կինը:

Մինչև Յուհանո դեռ երեք ռիից ավելի կար: Ճանապարհն իջնում էր ներքև` Կավացու գետի երկայնքով: Լեռնանցքը հետևում թողնելուց հետո մենք մեզ հարավում էինք զգում. Շրջակա լեռներն այլ տեսք ունեին, նեւյնիսկ երկնքի գույնն էր փոխվել: Ես անդադար խոսում էի ուղեկցիս հետ: Մենք շատ շուտ մտերմացանք: Երբ ետևում մնացին Ահինորի և Նասիմոտո գյուղերը և հնարավոր դարձավ հովտում զանազանել Յուհանոյի ծղոտե կտորները, ես իմ նոր ընկերոջը վճռական հայտարարեցի, որ իրենց խմբի անդամների հետ կգնամ Սիմոդա: Նա անչափ ուրախացավ:

Յուհանոյում, հյուրանոցի մոտ, հասակավոր կինը նրբին վայելչությամբ ուզեց հայտնել ինձ, որ իրենք կամենում են հրաժեշտ տալ ինձ, բայց իմ ուղեկիցն ընդդիմացավ.

- Պարոն ուսանողը ցանկանում էր իր ճամփորդությունը շարունակոլ մեզ հետ:

- Շատ ուրախ եմ,- պարզասրտորեն բացականչեց կինը:- Ասում են` ճանապարհի բարի ուղեկիցը կյանքում կարեկից ընկեր է: մենք հասարակ մարդիկ ենք... Այդպես, իհարկե, կցրենք ճանապարհի ձանձրույթը: Եղե'ք բարեգութ, ներս գնանք, մեզ հետ կթոթափեք ճանապարհի հոգնությունը:

Աղջիկները լռել և ամոթխած նայում էին ինձ:

Աստիճաններով բարձրացանք հյուրասենյակ, նրանք իրերը դրեցին հատակին:

Ստվարաթղթե հավաքովի միջնապատը և հատակին փռած խսիրը քրքրվքծ և կեղտոտ էին:

Պարուհին, մեզ մոտ` վերև, թեյ բերեց: Երբ նա ծունկի իջավ իմ առջև, նրա դեմքը շիկնեց, ձեռքերը դողացին, և բաժակը սկուտեղի վրա վտանգավոր թեքվեց: պարուհին բաժակն արագորեն դրեց խսիրին, և թեյը թափվեց:

- Մի սրան տեսեք: Ա՜յ քեզ հասունացած աղջիկ: Իսկը թղթե տոպրակ է... Ի՞նչ կասեք:-Հոնքերը կիտեց վրդովված հասակավոր կինը և պարուհուն նետեց սրբիչը: Պարուհին վերցրեց այն և սկսեց ջղաձգորեն սրբել խսիրը:

Այդ անսպասելի հայտարարությունը սթափեցրեց ինձ: Իմ բոլոր թաքուն հույսերը, որ ջերմացել էին թեյարանի տիրուհու հետ անբռնազբոս զրույցի ժամանակ, մի ակնթառթում հողմացրիվ եղան:

Հասակավոր կինն սկսեց վիճաբանել մյուս կանանց հետ.

- պարոն ուսանողի կիմոնոն շատ լավն է,- նշեց նա` սևեռուն նայելով ինձ:-Խայտաբղետ նախշեր` ճիշտ այնպիսի, ինչպիսիք իմ Տամիձեի կիմոնոյինը: Այո, դա անվիճելի է, ճիշտ նույնն են, և առանձնապես ոչինչ չկա դրանում:

- Իմ որդին մնացել է տանը, նա դպրոց է հաճախում,- ասաց և սկսեց ներկայացնել որդուն:

- Նայելով ձեր զգեստին` նրան հիշեցի, նրա կիմոնոն ձերի մնան է: Այսօր նույնիսկ կոնհասուրի գործվածքն է թանկ: Դա պարզապես անտանելի է:

- Իսկ որտե՞ղ է նա սովորում: - Տարրական դպրոցի հինգերորդ դասարանում: - Արդեն հինգերո՜րդ դասարանցի է...

- Կոֆուում է դպրոց հաճախում: Արդեն վաղուց Օսիմա կղզում ենք բնակվում, բայց մեր ծննդավայրը Կաի գավառում գտնվող Կոֆուն է: Երբ մոտ մեկ ժամ հանգստացել էի, ճանապարհին մտերմացախ իմ ընկերը ինձ տարավ մեկ այլ հյուրանոց: Մինջ այդ մտածում էի, որ բոլորի հետ կմնամ նրանց այդ աղքատիկ օթևանատանը: Ներքև իջանք զառիթափի քարե աստիճաներով և անցանք հորդառատ տաք ակունքից բխող գետակի կամրջով: Կամրջի դիմաց հյուրանոցի այգին էր: Ես գնացի լողալու: Ուղեկիցս իմ ետևից մտավ ջուրը: Հետո սկսեց պատմել իր կյանքի մասին: Քսանչորս տարեկան էր: Նրա կնոջ հետ արդեն երկու անգամ դժբախտություն էր պատահել. Վիժում, հետո` անժամանակ ծննդաբերություն: Երեխան մահացել էր... Իմ նոր ծանոթը Նագաոկա հյուրանոցի խորհրդանշանով բաճկոն էր կրում. Այդ էր պտճառը, որ ես նրան տեղացի էի համարել: Դատելով արտաքինից և խոսելաձևից` նա տեղական կրթություն էր ստացել: Ես մտածեցի, որ նա իր հաճույքի համար է ճամփորդում լեռներում կամ գուցե սիրահարված է թափառական արտիստուհուն և գնում է նրա ետևից` նրանց իրերը տեղափոխելով: Լողանալուց անմիջապես հետո ճաշեցի: Մենք Յուհասիմայից դուրս էինք եկել առավոտյան ժամը ութին, իսկ այժմ արդեն երեքն էր: Երբ մտանք այգի, իմ ուղեկիցը դարձավ ինձ և ասաց. Ցտեսություն: - Սրանով որևէ բան գնեք... թեկուզ մի քիչ արմավ: Խնդրում եմ ներեք, որ այսպես անփույթ եմ հանձնում:

- Եվ նետեցի նրան ճմրթաց դրամների գունդը: Ուղեկիցս ուզեց հրաժարվել, բայց գունդը չհասավ նրան և ընկավ գետնին: Նա ետ եկավ, վերցրեց ու նետեց ինձ.

- Խնդրում եմ պետք չէ դա:

Դրամն ընկավ ծղոտե ծածկի վրա: Ես նորից նետեցի նրան, և այս անգամ նվերն ընդունվեց:

Երեկոյան ուժեղ անձրև տեղաց: Սարերը ճերմակեցին, և կորցնելով նախքին տեսքը, դարձան միօրինակ: բարձրաձայն աղմկեց գետակի պղտորված, գորշ ջուրը:

«Թափառական արտիստները և պարուհին այս տեղատարափին չեն գա այստեղ»,- մտածում էի ես: Չէի կարողանում տեղումս նստած մնալ: Մի քանի անգամ լողալու գնացի: Սենյակում մութ էր: Միակ լամպը կախված էր հավագովի միջնապատի վերին ձողից` քառակուսի անցքի վերևում և երկու սենյակ էր լուսավորում: Դըմբ-դըմբ-դըմբ. Անձրևի աղմուկի մեջ, ինչ-որ տեղից շատ թույլ լսվեց թմբուկի ձայնը: Ես այնքան ուժեղ քաշեցի լուսամուտի փեղկերը, որ քիչ մնաց կոտրեի, և գլուխս դուրս հանեցի: Դեմքիս խփեց անձրևախառն սըրնթաց քամին: Ես փակեցի աչքերս և լարեցի լսողությունս: Թմբկահարն արդյոք այստեղ չի՞ գալիս: Շուտով լսվեցին սյամիսէնի [7] ձայն, կանանց երկարաձիք բացականչություններ և աշխույժ ծիծաղ: «Թափառական արտիստներին հրավիրել են փողոցի մյուս կողմում, հենց հյուրանոցի դիմաց գտնվող ռեստորան»,- հասկացա ես: Արդեն հնարավոր էր տարբերել կանանց և տղամարդկանց ձայները: Ես շարունակում էի հուսալ, որ ընթրիքը շուտ կավարտվի, և արտիստները կգան ինձ մոտ: Բայց խնջույքը, ինչպես երևում էր, դուրս էր գալիս սովորական զվարճանքի սահմաններից և սպառնում էր վերածվել աղմկոտ գինարբուքի: Ժամանակ առ ժամանակ կանացի զրնգուն մի կանչ` ինչպես շանթ, ճեղքում էր լռությունը: Նյարդային սպասման մեջ լարված, նստած էի փակ փեղկերի առջև: Ամեն անգամ, երբ ինձ էր հասնում թմբուկի ձայնը, ակամա արտաշնչում էի, և սիրտս թեթևանում էր: «Ուրեմն` պարուհին դեռ նստած էր հյուրերի հետ: Նստել և թմբկահարում է»: Սիրտս անտանելի ճմլվում էր, երբ լռում էր թմբուկը: Անձրևի աղմուկը ծանրանում և ինձ մղում էր դեպի անհատակ անդունդ: Հանկարծ լսվեց անհամաչափ քայլերի թփթփոց. Այնտեղ իրար ետևից վազո՞ւմ էին, թե՞ պար էին բռնել: Հետո` ոչ մի ձայն: Հայացքս սևեռեցի մթությանը և կրակոտ աչքերով փորձեցի խավարի վարագույրի միջով գոնե ինչ-որ բան տեսնել:

«Ինչո՞ւ ամեն ինչ լռեց: Մի՞թե այս գիշեր որևէ մեկը կապականի պարուհուն»,- ընկղմվեցի տանջալի գուշակությունների մեջ: Ի վերջո ծածկեցի փեղկերը և անկողին մտա, բայց սիրտս մորմոքվում էր: Նորից գնացի տաք աղբյուրի ջրում լողալու: Երկար և խենթորեն ճղփացնում էի ջուրը: Անձրևը կտրվեց, լուսինը դուրս լողաց ամպերի միջից: Անձրևով լվացված երեկոյան երկինքը շողաց բյուրեղի պես պարզ: Ուզում էի դուրս թռչել լողարանից և պարուհու մոտ վազել ոտոբոբիկ: Բայց ի՞նչ կարող էի անել: Արդեն գիշերվա ժամը երեքն էր:

3

Հաջորդ օրը առավոտյան ժամը իննին իմ ուղեկիցն այցելեց ինձ: Ես նոր էի վեր կացել և նրան հրավիրեցի աղբյուր: Լողարանից ներքև, անձրևից հորդացած գետը ջերմանում էր աշնանային անամպ երկնքի արևի տակ: Այդտեղ` հարավային Իձուում եղանակը գարնան պես մեղմ էր: Անցած գիշերվա տառապանքներն արդեն ինձ երազ էին թվում, բայց և այնպես ասացի. - Ձեր աղմկոտ երեկոն ուրախ անցավ` մինջև ուշ գիշեր: - Ի՞նչ: Դուք մեզ լսո՞ւմ էիք: - Իսկ հնարավո՞ր էր չլսել:

- Ախ այդ տեղացիները: Ամեն ինչ մեծ աղմուկի են վերածում, որից ոչ մի օգուտ չունեն,- նկատեց նա, այստեղ այդ խնջույքներն իր համար սովորական բան են, և ես լռեցի:

- Տե'ս, տե'ս, այն ափին են: Եկել են լողալու: Մեզ նկատեցին, ծիծաղում են: Նա մատով ցույց տվեց գետակի մյուս ափի այն մասը, որտեղ ընդհանուր լողարանն էր: Գոլորշու քուլաների մեջ աղոտ երևում էին յոթ-ութ մերկ մարմիններ: Մշուշապատ լողարանից հանկարծ դուրս վազեց մի մերկ աղջիկ, ձեռքերը պահեց գլխավերևում և տախտակամած հարթակի եզրին անշարժացավ` պատրաստվելով ցատկի: Նա ձայն տվեց մեզ, բայց թե ինչ` չլսվեց: Պարուհին էր: Ես նայեցի նրա սլացիկ ոտքերին, նրա սպիտակ մարմնին, որ վեր էր ձգված` ինչպես մատղաշ սիրամարգածառ: Եվ հանկարծակի ջրի զուլալ շիթերն ասես ողողեցին իմ սիրտը: Ես թեթևացած շնչեցի և երջանկացած ծիծաղեցի: Այո, իրոք նա երեխա էր: Ուրախացել էր, որ տեսնում է մեզ, մերկանդամ թռել էր արևի լույսի մեջ և կանգնել ոտքի մատների վրա: տակավին երեխա: Ես թեթև սրտով ծիծաղեցի: Իմ մտքերը զուլալվեցին, ինչպես խնամքով մաքրված ապակի: մեղմ ժպիտը շարունակում էր մնալ շուրթերիս: Մինչ այդ ես կարծել էի, թե նա տասնյոթ-տասնութ տարեկան է: Եվ դա այն պատճառով, որ նա շատ բարձր սանրվածքով էր, և բացի այդ, նրան հասուն աղջկա նման էին հագցնում: Հիմարի պես սխսլվել էի:

Մենք դեռ չէինք հասցրել իմ սենյակը վերադառնալ, երբ թափառական թատերախմբի ավագ աղջիկը քրիզանթեմները դիտելու համար հայտնվեց այգում: Պարուհին նրան ուղեկցեց մինջև տախտակամածի կենտրոնը: հասակավոր կինը դուրս եկավ լողարանից և խստորեն նայեց երկուսին: պարուհին թոթովեց ուսերը և ժպտաց. իբր` «Ավելի առաջանալ չեմ համարձակվում», և ետ վազեց: հասակավոր կինը մոտեցավ կամրջին և բարձրաձայն կանչեց ինձ.

- Բարեհաճե'ք մեզ հուր գալ:

- Բարեհաճե՜ք մեզ հյուր գալ,- որպես արձագանք կրկնեց ավագ աղջիկը, և նրանք երեքով գնացին դեպի իրենց օթևանը:

Իմ ուղեկիցն ինձ մոտ մնաց մինչև մթնշաղ: Ուշ երեկոյան,երբ ես գո [8] էի խաղում թղթի մեծածավալ առևտրի գործակալի հետ, հանկարծ հյուրանոցի այգում հնչեց ծանոթ թմբուկի ձայնը: Ես ինքնաբերաբար պոկվեցի տեղիցս. - Երաժիշտներ են եկել:

- Ի՜նչ մի կարևոր բան է, ո՞ւմ են պետք այդ պնդերես մուրացիկները: Դե, ձեր քայլն է: ես խաղացի` ա'յ սա: Խաղով հրապուրված թղթավաճառը խաղաքարն ուժգին թխկացրեց տախտակին: Մինչ ես շփոթահար տառապում էի, երաժիշտներն սկսեցին պատրաստվել ետ վերադառնալու: Իմ ուղեկից բարեկամն ինձ ձայնեց այգուց.

- Բարի երեկո': Ես գնացի միջանցք և ձեռքով կանչեցի նրան: Թափառական արտիստները նախ փսփսացին իրար հետ, ապա քայլեցին դեպի հյուրանոցի շենքը: Իսկ երբ ջահել աղջիկները միասին կրկնեցին.

- Բարի երեկո': Մտնելով միջանցք` նրանք իմ առջև հանդիսաբար խոնհարվեցին մինչև գետին` ինչպես անում են պարուհիները: Ընդ որում, այդ պահին խաղատախտակի վրա բարդ վիճակ էր. Ինձ պարտություն էր սպառնում: - Ոչինչ անել հնարավոր չէ: Պարտված եմ:

- Չի կարող պատահել: Ախր ձեր համեմատ ես թույլ խաղացող եմ: Թողեք մտածեմ, այստեղ շատ նուրբ վիճակ է: Նա նույնիսկ չնայելով երաժիշտներին, վերահաշվեց տախտակին մնացած բոլոր խաղաքարերը և առավել խորասուզվեց խաղի մեջ: Աղջիկները թմբուկը և սյամիսէնը տեղավորեցին սենյակի անկյունում, ապա սկսեցին գոբանգ9 խաղալ, իսկ ես այդ ընթացքում բաց թողեցի աներկբա հաղթանակի հնարավորությունը:

- Դե', եկ` ևս մեկ անգամ, վերջինը,- իր հորդորներով սկսեց ինձ նեղել իմ խաղնկերը: Ես խոնարհաբար ժպտում էի: Վերջապես նա նահանջեց և վեր կացավ: Աղջիկները մոտեցան խաղատախտակին:

- Այս երեկո նորի՞ց եք աշխատանք որոնելու...

- Ընդհանրապես պետք է որ գնանք...- ասաց թափառական արտիստը և նայեց աղջիկներին:

- Ահա թե ինչ. Ոչ մի տեղ մի' գնացեք, մնացեք այստեղ` որպես իմ հյուր:

- Օ՜, մեզ համար դա շատ ուրախալի է:

- Իսկ դրա համար մեզ չի՞ պատժի,- հարցրին միմիանց:

- Բայց չէ՞ որ ոչ ոք մեզ չվարձեց: Աղջիկները գոբանգ խաղալով զվարճացան համարյա մինչև գիշերվա մեկը: Վերջապես գնացին, բայց հետո ես քնել չէի կարողանում, հոգնություն չէի զգում, միտքս թարմ էր մնացել:

- Եվ ես գնացի միջանցք ու ձայնեցի.

- Հա՜, լսում եմ:

- Եվ ծերունին, որ ուր որ է վաթսունն էր բոլորելու, դուրս նետվեց իր սենյակից` միանգամայն մարտականորեն տրամադրված:

- Ուրեմն խաղա'նք: Դե ինչ` խաղանք ողջ գիշերը, մինչև լուսաբաց: Ես նույնպես տրվեցի խաղին:

4

Պայմանավորվել էինք Յուհանոյից դուրս գալ առավոտյան ութին: Ես գլխիս դրեցի ընդհանուր լողարանի կողքի կրպակից նախորդ օրը գնած որսորդական գլխարկը, իսկ իմ ուսանողականը խցկեցի պայուսակիս մեջ և գնացի օթևանատուն, ուր հանգրվանել էին իմ ուղեկիցները: Երկրորդ հարկի շարժական միջնորմապատը ամբողջ լայնությամբ բացված էր: Առանց երկար-բարակ մտածելու, աստիճաններով բարձրացա և շփոթված քարացա: Թափառական արտիստները դեռ չէին վեր կացել:

Հենց իմ ոտքերի մոտ պառկած պարուհին, կարմրելով ամոթից, ձեռքերով դեմքը ծածկեց: Նա կրտսեր աղջկա հետ նույն անկողնում էր տեղավորվել: Պարուհու դեմքին նախորդ օրվասպիտակ շպարից դեռ հետքեր կային: Շուրթերին և աչքերի անկյուններին վառ կարմիր ներկ էր քսված: Պառկած աղջկա գեղեցկությունը դյութեց ինձ: Հանկարծ նա արագորեն շրջվեց և շարունակելով դեմքը ձեռքերով ծածկած պահել, դուրս սողաց վերմակի տակից և հանդիսավոր դիրքով նստեց հատակին:

- Շնորհակալություն երեկվա երեկոյի համար,- ասաց և վայելչագեղ խոնարհվեց իմ առջև:

Դա ինձ ծայրաստիճան անհարմար դրության մեջ գցեց: Թափառական արտիստը պառկած էր ավագ աղջկա կողքին: Մինչ մտքովս բոլորովին չէր անցել որ նրանք ամուսիններ են:

- Ներեցեք մեզ, ամոթ է, որ...- սկսեց ներողություն խնդրել հասակավոր կինը` նստելով անկողնում: - Մենք պայմանավորվել էինք այսօր առավոտյան ճանապարհվել, բայց ասում են, որ վաղը հրավերքով ընթրիք է կայանալու, և ահա, որոշեցինք մնալ ևս մեկ օր: Եթե չեք կարող սպասել մեզ, կհանդիպենք Սիմոդում: Մենք միշտ կանգ ենք առնում Կոսյույա հյուրանոցում, այն հեշտությամբ կարելի է գտնել:

Ես ինձ լքված զգացի:

- Բայց գուցե կսպասե՞ք մինչև վաղը: Մենք մեկ օրից ավել չենք ուշանա, մայրիկը թույլ չի տա: Ընկերներով ճանապարհ գնալը լավ է: Վաղը, առավոտյան բոլորս միասին կուղևորվենք,- առաջարկեց թափառական արտիստը, և հասակավոր կինը միացավ նրա առաջարկին:

- Ինչ արած, ներողամիտ եղեք: Մեզ համար պատիվ է, որ Դուք կամեցաք մեր խմբի հետ ճամփորդել, և մենք շատ ենք ամաչում, որ Ձեր հանդեպ ճշտապահ չեղանք: Վաղն անպայման ճանապարհ կնկնենք, նույնիսկ եթե երկնքից նիզակներ տեղան: Վաղը չէ մյուս օրը քառասունիններորդ օրն է, որ մահացել է մեր մանկիկը: Մենք ավելի վաղ էինք որոշել այդ օրը Սիմոդում հիշատակի համեստ արարողություն կատարել. Եւահա շտապում ենք այդ օրն այնտեղ լինել: Ներեցեք համարձակությանս համար, բայց ինձ թվում է, որ ճակատագիրն անտեղի չի մտերմացրել մեզ: Հնարավո՞ր է, որ վաղը չէ մյուս օրը աղոթեք մեզ հետ միասին:

Ես խոստացա ուղևորվել իրենց հետ և իջա ներքև: Մինչ սպասում էի, որ կանայք հագնվեն ու դուրս գան, հյուրանոցի կեղտոտ գրասենյակում զրուցեցի կառավարչի հետ: Եկավ իմ ուղեկից ընկերը և ինձ հրավիրեց զբոսնելու: Ընդհարձակ ճանապարհով մի քիչ անցնելուց հետո հասանք մի գեղեցիկ կամրջի: Հենվելով նրա բազրիքին` թափառական արտիստը պատմեց.

Երկար ժամանակ եղել է Տոկիոյի նորարարական դպրոցի թատրոնի արտիստներից: Այժմ մասնակցում է Օսիմա կղզում բեմականացվող ներկայացումներին: Երբեմն էլ հանդես է գալիս որևէ հյուրասրահում: Իր զամբյուղը բերնեբերան լցված է զգեստներով և սպասքներով` տարբեր բաժակներ, ամանեղեն...

- Ես կործանեցի ինձ: ԻՄ ավագ եղբայրն այժմ Կոֆուում մեր ընտանիքի ղեկավարն է և տնտեսությունը լավ է վարում: Իսկ ես այնտեղ ավելորդ եմ...

- Կարծում էի, թե դուք տեղացի եք` Նագաոկայից:

- Ոչ: Երիտասարդ աղջիկներից ավագն իմ կինն է: Նա մի տարով փոքր է ձեզնից, տասնինը տարեկան է: Մեր թափառումների երկար ու ձիք ճանապարհներին արդեն երկրորդ անգամ ծննդաբերեց ժամանակից շուտ: Մանկիկը այս լույս աշխարհում ապրեց ընդամենը մեկ շաբաթ: Կինս մինչև հիմա դեռ լրիվ ուշքի չի եկել: Դե, իսկ հասակավոր կինը նրա հարազատ մայրն է: Պարուհին` իմ քույրիկը:

- Այո, հիշեցի, դուք ասել եք, որ տասնչորս տարեկան քույր ունեք:

- Նա հենց ինքն է: Ես անհնդատ մտածում եմ, թե ինչպես անեմ, որ քույրիկիս քարշ չտամ հետս, բայց, ինչ արած, ոչ մի կերպ չի ստացվում...

Նա ասաց, որ իր անունը Էյիկիտի է, կնոջը` Թիյոկո, իսկ պարուհու անունն է Կաորու: Իրենց թափառումներին մասնակցող սպասուհիՅուրիկոն տասնյոթ տարեկան է, իրենց հարազատներից չէ, ծնվել է Օսիմա կղզում: Էյիկիտին շատ հուզվեց, գետի ջրին այնպես էր նայում, որ կարծես ուր որ է արտասվելու էր:

Վերադարձի ճանապարհին տեսանք պարուհուն: Նա դեմքի շպարն արդեն լվացել էր և պպզած շոյում էր շնիկին: Ես նրան ասացի, որ գնում եմ հյուրանոց` իմ սենյակը:

- Այցելեք ինձ,- ավելացրի:

- Շատ կուզեի, բայց մենակ չի կարելի:

- Իսկ դուք եկեք ձեր եղբոր հետ:

- Հարմար պահի կգանք:

Սակայն Էյիկիտին ինձ մոտ եկավ մենակ:

- Ո՞ւր են մյուսները:

- Մայրիկը չթողեց:

Բայց երբ նստեցինք գոբանգ խաղալու, կանայք արագ անցան կամրջակն ու վազեցին վերև: Հարգալից խոնարհումից հետո նրանք անվճռական նստեցին նախասրահի հատակին:

Առաջինը ոտքի ելավ Թիյոկոն:

- Առանց ամաչելու մտեք ներս, սա իմ սենյակն է,- հրավիրեցի ես:

Մոտ մեկ ժամ ինձ մոտ լինելուց հետո թափառական արտիստները գնացին հյուրանոցին կից լողարանը: Նրանք ինձ առաջարկեցին գնալ իրենց հետ, բայց ես վերջին պահին տատամսեցի, քանի որ այնտեղ էին լինելու երեք երիտասարդ կին: Շուտով պարուհին ետ եկավ, բարձրացավ վերև և Թիյոկոյի անունից հրավիրեց.

- Քույրիկս ասում է որ ձեր մեջքը կլվանա:

Բայց եց չգնացի, և առաջարկեցի գոբանգ խաղալ: Անսպասելի պարզվեց, որ նա ուժեղ հակառակորդ է: Առանց դժվարության հաղթում էր Էիյկիտիին և իր ընկերուհիներին: Ես լավ խաղացող էի, և քչերն էին կարողանում ինձ հետ մրցել: Բայց նա ուրիշ էր: Հաճելի էր, որ նրա հետ խաղալիս պետք չէր դիտմամբ թույլ քայլ անել: Սկզբում պարուհին պատշաճ կարգով էր ձեռքը մեկնում հեռվից խաղաքար վերցնելու, բայց մենք մենակ էինք, և նա շուտով մոռանալով աշխարհում գոյություն ունեցող ամեն բանի մասին, շատ ցածր կռացավ տախտակին: Նրա խիտ վարսերի անբնականորեն գեղեցիկ հյուսքերը համարյա քսվեցին կրծքիս: Հանկարծ նա շիկնեց:

- Ներեցեք: Ինձ կնախատեն,- և ընդհատելով խաղը` սենյակից հապճեպ դուրս նետվեց:

Մայրը կանգնած էր ընդհանուր լողարանի առջև` գետակի մյուս ափին: Թիյոկոն և Յուրիկոն շտապով դուրս թռան հյուրանոցին կից լողարանից, և նույնիսկ առանց հրաժեշտ տալու ինձ, դեպի այնտեղ վազեցին:

Այդ օրը, առավոտից մինչև ուշ երեկո, Էիյկիտին անցկացրեց ինձ հետ: Հյուրանոցի պարզամիտ տիրուհին չզլացավ բարեհոգաբար ինձ ասել, թե` այդպիսի չնչին մարդկանց ընտիր սնունդով կերակրելն իզուր է, ավելորդ բան:

Երեկոյան ես գնացի օթևանատուն: Պարուհին հասակավոր կնոջ ղեկավարությամբ սյամիսէն նվագել էր սովորում: Տեսնելով ինձ` նա սյամիսէնը դրեց հատակին, բայց մոր հրահանգով նորից ձեռքն առավ:

Երբ սկսեց ինքն իր նվագին ցածրաձայն ձայնակցել, մայրը դիտողություն արեց.

- Քե'զ են ասում, մի` երգիր:

Էիյկիտիին կանչեցին փողոցի մյուս կողմում գտնվող ռեստորան: Մեր մոտից ամեն ինչ երևում էր, և մեզ էր հասնում նրա ձայնը: Նա երկարացնելով ինչ-որ բան էր արտասանում:

- Ի՞նչ է նա կատարում:

- Ի՞նչ: Հա՜, դա ուտաի [10] է:

- Ուտաի՞: Չէի սպասում:

- Նա մեր բազմաշնորհ վարպետն է. Նախօրոք չես էլ իմանա, թե ինչ կսկսի անել: Նրանց հարևանը` քառասունին մոտ մի մարդ, որ ինչպես լսել էի, թռչնավաճառ էր, այդ պահին շարժական միջնորմապատը մի կողմ հրեց, նայեց մեզ և աղջիկներին հյուրասիրելու հրավիրեց: Պարուհին վերցնելով պատառաքաղ-ձողիկներ` Յուրիկոյի հետ գնաց հարևան սենյակ: Այնտեղ նրանք սկսեցին թավայի մեջ հավի մսի համեղ կտորներ որոնել: Բայց ըստ էության թռչնավաճառը թավան արդեն կարգին դատարկել էր:

Երբ վերադառնալիս թռչնավաճառը թեթևակի թփթփացրեց պարուհու թիկունքին, մոր դեմքը ահավոր դարձավ:

- Էյ', չհամարձակվեք նրան կպչել: Նա իմ աղջիկն է: Պարուհին սկսեց առևտրականին թախանձել, որ բարձրաձայն կարդա «Միտո Կոմոնի ճամբորդությունը» [11] գիրքը:

- Հորեղբա'յր, հորեղբա'յր,- սիրալիր կրկնում էր նա:

Սակայն թռչնավաճառը շուտով գնաց: Պարուհին չհամարձակվեց ուղղակի դիմել ինձ, որ ես շարունակեմ, և սկսեց ինձ համոզել, թե մայրիկը սարսափելի նյարդայնանում է, երբ ինքն ուզում է ընթերցանություն լսել: Ես թաքուն հույսով վերցրի գիրքը: Իսկ պարուհին սկսեց քիչ-քիչ ավելի ու ավելի ձգվել դեպի ինձ. Գլուխը գրեթե հպեց ուսիս և շատ լուրջ արտահայտությամբ, իր կրակոտ, անթարթ աչքերը հառեց ինձ վրա: Ըստ երևույթին ընթերցանություն լսելիս նա միշտ այդպես էր անում: Երբ թռչնավաճառն էր նրա համար կարդում, նա իր դեմքը համարյա հպել էր նրա դեմքին:

Պարուհու խոշոր սև աչքերը, որ փայլում էին զարմանալի ցոլքով, արտասովոր հմայք էին հաղորդում նրա արտաքինին: Կոպագծերն աննկարագրելի գեղատես էին: Ծիծաղում էր` ինչպես ծաղիկ: Սա ճշմարտություն է:

Քիչ անց ռեստորանի սպասուհին եկավ պարուհուն կանչելու: Նա հագավ իր ամենահանդիսավոր զգեստն ու ինձ ասաց.

- Ես շուտ կվերադառնամ: Խնդրում եմ սպսեք ինձ: Ես շատ եմ ուզում մինչև վերջ լսել: Պարուհին գնաց նախասրահ և ծունկի իջնելով` շատ ցածր խոնարհվեց.

- Թույլ տվեք կարճատեև բացակայել:

- Միայն թե խելքիտ չփչի երգել,- հրահանգեց մայրը:

Աղջիկը թեթևակի գլխով արեց և վերցրեց թմբուկը:

Մայրը շրջվեց դեպի ինձ.

- Հիմա նրա ձայնը փոխվելու շրջանն է:

Ռեստորանի սրահում պարուհին նստեց պատշաճ դիրքով և սկսեց նվագել: Ես նրան տեսնում էի մեջքի կողմից` այնքան մոտ, որ կարծես հարևան սենյակում լիներ: Թմբուկի ձայնն ստիպեց, որ սիրտս արագ բաբախի:

- Թմբուկը միշտ աշխուժացնում է խնջույքի մասնակիցներին,- ասաց մայրը և հայացք նետեց դիմացի տանը` տեսնելու, թե ինչ է կատարվում այնտեղ:

Թիյոկոն և Յուրիկոն նույնպես գնացին ռեստորան: Որոշ ժամանակ անց երեքով վերադարձան:

- Ահա', սա է միայն:- Պարուհին բացեց բուռը և մոր ափի մեջ գցեց մի հիսունոց սէն: Ես շարունակեցի բարձրաձայն կարդալ «Միտո Կոմոնոյի ճամփորդությունը»:

Հետո նրանք սկսեցին պատմել ճանապարհին մահացած մանկան մասին: Նորածինը ծնվել էր` ինչպես զուլալ ջուր: Նույնիսկ ուժ չէր ունեցել լաց լինելու և մեկ շաբաթ անց դադարել էր շնչել:

Նրանք սովորական թափառական արտիստներ էին, հասարակության կողմից ստորադասվածներ, բայց ես այդ մասին մտածել բնավ չէի ուզում: Ինձ թվում էի` նրանք խորապես, ողջ հոգով հասկացել և զգում էին, որ իմ մեջ իրենց հանդեպ արհամարական ոչինչ չկար , և ոչ էլ` մակերեսային հետաքրքրասիրություն, այլ` անկեղծ բարեկամական զգացում:

Ես խոստացա, որ անպայման կայցելեմ նրանց կղզում:

- Հարկավոր է նրան տեղափոխել պապի տանը, այնտեղ ընդհարձակ է: Իսկ պապը ժամանակավոր թող տեղափոխվի որևէ այլ տեղ , որպեսզի հյուրի համար հանգիստ լինի: Նա այնտեղ կկարողանա ուզած ժամանակ պարապել:-Նրանք քննարկում էին իրար մեջ, իսկ ինձ ասացին.- Մենք երկու տնակ ունենք. Լեռներում գտնվող տնակը շատ լուսավոր է: Պայմանավորվեցինք, որ ես կոգնեմ իրենց, երբ Նոր տարվա տոներն նրանք ներկայացմամբ հանդես գան Օսիմայի ծովափնյա Հաբու բնակավայրում:

Թափառական արտիստների աստանդական կյանքն այնքան ծանր չէր, ինչպես ես կարծել էի: Ավելի շուտ անհոգ էր, այն իր հետ տանում էր մարգագետինների բույրը: Այդ փոքրիկ թատերախմբում բոլորն իրար հետ ամուր կապված էին հարազատի սիրով:Միայն սպասուհի Յուրիկոն էր իրեն օտարոտի և զուսպ պահում. հնարավոր է` դա ամաչկոտությունից էր: Ես նրանց մոտից դուրս եկա կեսգիշերն անց : Աղջիկներն ուղեկցեցին ինձ մինջև դուռը: Պարուհին իմ գէտաները թաթերի կողմով շրջեց դեպի շեմը, որպեսզի հագնելիս ինձ հարմար լինի: Նա դռնից նայեց պարզ երկնքին և բացականչեց.

- Ա-ա՜, լուսինն ինչ պայծառ է՜: Վաղը կլինենք Սիմոդում, ի՜նչ լավ է: Կաղոթենք մահացած մանկան համար, իսկ մայրիկն ինձ սանր կգնի, և շատ ուրիշ հետաքրքիր բաներ կլինեն: Դուք ինձ կինո կտանեք:

Իձու և Սագամի լեռներում թափառող արտիստների համար նավահանգստային Սիմոդա քաղաքը ցանկալի հանգրվան էր, նրանից ասես հայրենիքի հոտ էին առնում:

5

Թափառական արտիստներից յուրաքանչյուրը բեռնավորվեց նույն այն իրերով, ինչ կրում էր Ամագայի լեռնանցքն անցնելիս:Մոր գրկում, փորձված ճամփոդի տեսքով` թաթերը կախած, շնիկն էր:

Հեռանալով Յուհանոյից` մենք նորից խորացանք լեռների մեջ: Առավոտվա արևը բարձրացել էր ծովի վրա և ջերմացնում էր հովիտները: Մենք նայեցինք արևելք: Կավաձուի գետաբերանի մոտ շողշողում էր լայնարձակ ծովակը:

- Ա'յ, այնտեղ է մեր Օսիմա կղզին: Որ նայում ես` այնքա՜ն մեծ է: Կգաք մեզ մոտ, լա՞վ,- խնդրեց պարուհին:

Աշնանային երկինքն անսովոր պարզ էր: Արդյոք դրանի՞ց էր, որ ծովի մակերեսին` այնտեղ, որտեղից արևն էր բարձրացել, ինչպես վաղ գարնանը, թեթևակի մշուշ էր սփռվել: Մինչև Սիմոդա մնացել էր ևս հինգ ռի: Որոշ ժամանակ ծովը թաքնվեց լեռների հետևը: Թիյոկոն քթի տակ ինչ որ երգ էր երգում:

Ահա և ճանապարհը ճյուղավորվեց երկու մասի: Ինձ հարցրին` որո՞վ գնանք: Մեկը նեղ արահետ էր. Ձգվում էր ստվերախիտ ծառերի տակով, վախեցնում էր իր թեքությամբ, բայց միանգամից հանում էր լեռնալանջից այն կողմ: Մյուսը զառիվայր, ոլորապտույտ, երկար էր, բայց հեշտ: Ես ընտրեցի կարճ չանապարհը: Ստիպված եղանք համարյա մագլցելով բարձրանալ գրեթե ուղղաձիք արահետով, երբեմն էլ քայլելով ամենուրեք սփռված արմավների վտանգավոր, սայթաքուն տերևների վրայով: Շունչս կտրվում էր, բայց համառորեն շտապում էի առաջ` ամեն քայլափոխի ձեռքս հենելով ծնկիս: Մյուսները շատ հեռու էին մնացել ինձնից: Միայն պարուհին էր, որ կիմոնոյի փեշերը բարձրացրած հասնում էր իմ ետևից` առանց մոտենալու, բայց և չհեռանալով:

Երբեմն ես խոսում էի նրա հետ: Նա կանգնում էր և վախվորած ժպտալով պատասխանում ինձ: Ես սպասում էի, որ կարողանար հասնել ինձ, բայց նա տեղում քարանում և ճանապարհը ծարունակում էր միայն այն ժամանակ, երբ ես տեղիցս շարժվում էի: Արահետը թեքվեց և ավելի զառիվեր դարձավ, ես քայլերս ավելի արագացրի, բայց պարուհին իմ ետևից համառորեն բարձրանում էր լեռը` մեր միջև պահպանելով նույն տարածությունը: Լեռնալանջին անդորր էր: Մեր ուղեկիցները շատ հեռու էին մնացել.

Նույնիսկ նրանց ձայներն այլևս չէին հասնում մեզ:

- Տոկիոյում որտե՞ղ է ձեր տունը:

- Օ՜, ես ապրում եմ ուսանողական հանրակացարանում:

- Ես եղել եմ Տոկիոյում: Մենք եկել էինք` պարերով հանդես գալու բալենու ծաղկման տոնակատարությանը: Ափսոս, շատ փոքր էի, ոչինչ չեմ հիշում:

- Պարուհին մեկը մյուսի ետևից ինձ հարցեր էր տալիս:

- Իսկ հայր ունե՞ք դուք: Եղե՞լ եք Կոֆուում:

Հարցնում էր, թե ես իրեն կհրավիրե՞մ կինո, կամ հանկարծ սկսում էր պատմել մահացած մանկան մասին:

Հասանք լեռան գագաթը: Պարուհին թմբուկը դրեց չորացած խոտերի մեջ գտնվող նստարանին և թաշկինակով սրբեց դեմքի քրտինքը: Հետո սրբեց ոտքերի փոշին և հանկարծ պպզելով իմ առջև, սկսեց թափ տալ իմ երկար հակամայի փոշին: Ես կտրուկ ետ քաշվեցի, և նա ակամա ծնկեց: Նա կռացած պտտվեց իմ շուրջը` շարունակելով մաքրել իմ զգեստը: Վերջապես իջեցնելով վեր ծալած փեշը, կանգնեց և խորը շնչեց:

- Նստեք, հանգստանանք,- ասաց նա:

Մոտիկից թռչունների երամ անցավ: Երբ նրանք իջնում էին ծառերի ճյուղերին, լսվում էր չոր տերևների շրշյունը:

Հետո այնպիսի՜ անդորր էր մեր շուրջը:

- Ինչո՞ւի էիք այդքան արագ քայլում,- ասաց:

Ակներև էր, որ շատ էր շոգել: Ես մատներով թեթևակի թխկացրի թմբուկին, և թռչունները վախեցած վեր ճախրեցին:

- Ա՜խ, այնպես ծարավ եմ,- ասացի:

- Սպասեք գնամ ջուր փնտրեմ: Բայց շատ չանցած, պարուհին դեղնած ծառերի ետևից վերադարձավ դատարկ:

- Իսկ ինչո՞վ եք զբաղվում, երբ Օսիմայում եք լինում:

Այդ հարցիս ի պատասխան, նա ոչ թե կղզու որևէ գյուղի կամ քաղաքի, այլ երկու-երեք կանանց անուններ տվեց և սկսեց նրանց մասին ինձ բոլորովին անհասկանալի ինչ-որ բան թոթովել: Թվաց, թե դա տեղի էր ունեցել Կոֆուում և ոչ թե Օսիմա կղզում: Հավանաբար պատմում էր իր ընկերուհիների մասին. Նա երկու տարի սովորել էր տարրական դպրոցում: Խոսում էր անկապ, ասում էր` ինձ միտքն էր գալիս:

Մենք բավական երկար սպասեցինք, մինչև մեր երիտասարդ ուղեկիցները հասան գագաթին: Մայրը մեզ հասավ շատ ավելի ուշ:

Երբ իջնում էինք, ես դիտմամբ ետ ընկա մյուսներից և Էյիկիտիի հետ անշտապ զրույց սկսեցի:

Բայց դեռ չէինք հասցրել երկու թյո անցնել, երբ պարուհին վազելով արահետով բարձրացավ վեր և մոտեցավ մեզ:

- Այնտեղ` ներքևում աղբյուր կա, շտապե'ք: Ծարավից մեռնում ենք, բայց սպասում ենք ձեզ:

Ջուր...Ես անմիջապես շտապեցի ներքև: Ծառերի ստվերում ժայռից զուլալ աղբյուր էր բխում: Կանայք, ճանապարհ տալով ինձ, ետ քաշվեցին:

- Խնդրում ենք առաջինը դուք խմեք: Որ ձեռք կպչի ջուրը կպխտորվի: մանավանդ մեզնից` կանանցից հետո աղբյուրը մաքուր չի մնա,- ասաց մայրը:

Սառնորակ ջուրը ես բռով խմեցի: Կանայք չէին ուզում հեռանալ այդտեղից: Պինդ քամելով սրբիչները` նրանք իրենց վրայից մաքրեցին առվի պես ծորացող քրտինքի կաթիլները: Իջնելով սարից` հասանք Սիմոդա տանող լայնահուն ճանապարհին: Երևացին ածխագործների վառարաններից վեր բարձրացող ծխի քուլաները: Հանգստանալու համար նստեցինք ճամփեզրով ձգված փայտե հեծաններին: Պարուհին պպզելով ճանապարհի մեջտեղում, իր վարդագույն սանրով սկսեց սանրել շնիկի գզգզված մազերը:

- Ատամները կկոտրես,- դիտողություն արեց մայրը:

- Ոչինչ Սիմոդոյում նորը կգնենք:

Դեռ Յուհանոյում ես որոշել էի այդ սանրը նրանից խնդրել որպես հիշատակ: Պարուհին սանրը սովորաբար սանրվածքի առջևն էր խրում, և հանկարծ դրանով շանն սկսեց սանրել...«Էլ ո՞ւմ է պետք»,- վրդովվեցի ես: Ճանապարհի մյուս եզրին ցածրահասակ բամբուկի խուրձ էր դրված:

- Որպես ձեռնափայտ դրանք շատ հարմար են,- ասացի ես, երբ Էյիկիտիի հետ առաջինը վեր կացանք ճանապարհվելու:

Քիչ անց պարուհին վազելով հասավ մեզ: Նրա ձեռքին իր հասակից երկար բամբուկի մի ձող կար:

- Դա՞ ինչի համար է,- հարցրեց Էյիկիտին:

Աղջիկը, փոքր-ինչ շփոթված, ինձ մեկնեց բամբուկը:

- Դե', դա բոլորովին իզուր է: Եթե նկատեն` վատ կլինի: Հենց հիմա ետ տար:

Պարուհին վերադարձավ այնտեղ, ուր բամբուկի կապոցն էր և ակնթարթորեն ետ սլսցավ մեզ մոտ: Այս անգամ նա ինձ տվեց մատից բարակ բամբուկի մի ձող, հետո մեջքի վրա մեկնվեց ճամփեզրի խոտերին և դժվարությամբ շնչելով սպասեց մյուսներին:

Ես և Էյիկիտին առանց կանգ առնելու անցանք հինգ-վեց կէն [12]:

Ի՜նչ մի երանելի բան է...

Կարելի է հանել տալ և տեղը ոսկյա գցել,- հանկարծ մեզ հասավ պարուհու ձայնը: Ես շրջվեցի: Նա քայլում էր Թիյոկոյի կողքից, իսկ մայրը Յուրիկոյի հետ` մի փոքր հետ ընկած: Չնկատելով, որ նայում էի և լսում, Թիյոկոն պաշտպանեց նրան.

- Ճիշտէ, ճիշտէ, հարկավոր է նրան ասել...

Պարզ էր, խոսակցությունն իմ մասին էր: Թիյոկոն ասել էր, թե իմ ատամները հավասարաչափ չեն, իսկ պարուհին առարկել էր, որ կարելի է փոխել ոսկե ատամներով: Քննարկում էին իմ արտաքինը, բայց դրանից ես չվիրավորվեցի, և դա չստիպեց ինձ զգուշանալ նրանցից, ընդհակառակը` ինձ պարուրեց մտերմության զգացումով:

Որոշ ժամանակ նրանք խոսեցին ցածրաձայն: Բայց մի պահ տարբերեցի պարուհու ձայնը.

- Նա լա՜վն է:

- Դե ինչ, թող այդպես լինի: Լավի նման է:

Ձայնն այնքա՜ն անկեղծ հնչեց... Բառերից հորդում էր նրա մանկական անկեղծ, սրտաբուխ զգացումը: Նա ստիպեց ինձ, որ ինքս էլ իսկապես հավատայի, որ ես լավ մարդ եմ: Ուրախությամբ նայեցի արևի լույսով ողողված սարերին: Կոպերիս տակ ինչ-որ բան ծակծկում էր:

Իմ քսան տարիները ենթարկելով անխնա վերլուծության, եկա եզրակացության, որ ողբերգությունն ի վերջո հոգեպես խեղել էր ինձ, և անզոր լինելով հաղթահարելու հուսահատության թախիծը` ուղևորվել էի ճամփորդելու Իձուով: Ահա թե ինչու էի այդպես անասելի երջանիկ: Նշանակում էր, որ ես սովորական մարդկանց աչքում լավ մարդ էի: Իսկ լեռներն այնպե՜ս հիանալի էին երևում, կարծես հայտնում էին Սիմոդայի ծովածոցի մոտիկության մասին:

Թափահարելով բամբուկե ձեռնափայտը` ես թռցրի աշնանային ծաղիկների գլխիկները: Ճանապարհին, ինչ-որ գյուղի մոտ, երբեմն աչքի էր զարնում մի ցուցատախտակ` վրան գրված. «Մուրացկանների և թափառական երաժիշտների գյուղ մտնելը խստիվ արգելվում է»:

6

«Կոսյույա» հյուրանոցը գտնվում էր Սիմոդայի հյուսիսային ծայրամասում: Ես իմ ուղեկիցների ետևից բարձրացա երկրորդ հարկի այն սենյակը, որ խցկված էր անմիջապես կտուրի տակ:

- Ուսերդ չե՞ն հոգնել,- մայրը հոգատարությամբ մի քանի անգամ հարցրեց պարուհուն:

Ոչ, թերևս չեն ցավում: Պարուհին ձեռքերով մի քանի գեղեցիկ շարժում արեց. Ասես հարվածում էր թմբուկին:

- Չեն ցավում: Կարող եմ նվագել, աշկարո'ղ եմ: Ես բարձրացրի թմբուկը:

- Օ՜, ինչ ծանր է:

- Այո, ավելի ծանր է քան դուք կարծում եք: Ձեր պայուսակից ծանր է,- ծիծաղեց պարուհին:

Ուղեկիցներս աշխուժորեն ողջագուրվեցին հյուրանոցի կենվորների հետ: Նրանք իրենց մտերիմներն էին` թափառական արտիստներ և զավեշտախաղի ծաղրածուներ: Ըստ էության` Սիմոդա քաղաքն այդ չվող թռչուններին որպես բույն էր ծառայում: Ինչ-որ մեկի երեխան թփթփացնելով վազեց սենյակ: Պարուհին նրան պղնձադրամ տվեց:

Երբ դուրս էի գալու «Կոսյույա» հյուրանոցից, պարուհին ինձնից առաջ մտավ նախասենյակ և շեմի մոտ թողած իմ գէտաները թաթերի ուղղությամբ շրջեց դեպի ելքը:

- Ինձ կինո տարեք,- շշնջաց նա` ասես ինքն իր հետ խոսելով:

Կողոպուտով զբաղվողի տեսքով ինչ-որ մեկը ինձ և Էյիկիտիին ուղեկցեց մինչև ճանապարհի կեսը: Մենք գնացինք մի հյուրանոց, որի տերը նախկինում քաղաքի կառավարիչն էր եղել: Ես լողացա և Էյիկիտիի հետ թարմ ձուկ ճաշակեցինք:

- Վաղը մանկան հիշատակի ծիսակատարման սեղանին դնելու համար ծաղիկներ գնեք, թող դա լինի իմ կողմից,- հրաժեշտի պահին ասացի Էյիկիտիին և մի քիչ փող տվեցի նրան: Հաջորդ առավոտյան շոգենավով մեկնելու համար ես դեռ պետք է վճարեի: Ինձ մոտ եղած դրամն արդեն սպսռվում էր, մինջդեռ հարկավոր էր Տոկիո հասնել: Թափառական արտիստներին ասացի, թե իբր ակամա ստիպված եմ ընդհատել ճամփորդությունս, քանի որ դասերից ուշանալ չի կարելի:

Երեք ժամ անց , ընթրիքից հետո, անցնելով կամրջով, գնացի քաղաքի հյուսիսային արվարձանը: Այնտեղ բարձրացա Սիմոդա-Ֆուձի լեռան գագաթը և հիացա նավահանգստի տեսարանով, իսկ վերադառնալիս ճանապարհս փոխեցի և քայլեցի դեպի «Կոսյույա» հյուրանոց:

Թափառական արտիստները հենց նոր էին ընթրիքի նստել: Նրանց առջև հավի մսով թավա էր դրված:

- Ճաշակեցեք, թեկուզ մի քիչ: Ճիշտ է, մենք` կանայքս արդեն ձեռք ենք տվել, մեզանից հետո ուտելիքը մաքուր չէ, բայց ոչինչ, զվարճանալու համար կարելի է: Մայրը զամբյուղից բաժակ, պատառաքաղ- ձողիկներ հանեց և Յուրիկոյին հանձնարարեց տանել լվանալու:

Մանկան մահանալու քառասունիններորդ օրվա նախօրեն էր, և բոլորը խմբով սկսեցին աղաչել ինձ` հետաձգել ուղևորությունս գոնե մեկ օրով, բայց ես պատճառաբանեցի, թե շտապում եմ անպայման պարապմունքների սկզբին հասնելու:

- Դե, որ այդպես է,- ասաց մայրը,- մեզ մոտ եկեք ձմեռային արձակուրդներին:Մենք բոլորս կգանք շոգենավը դիմավորելու: Բայց անպայման մեզ նախօրոք տեղեկացրեք: Մենք կվիրավորվենք, եթե հանկարծ Դուք հյուրանոցում տեղավորվեք: Մենք Ձեզ կդիմավորենք: Երբ սենյակում միայն Թիյոկոն և Յուրիկոն էին մնացել, ես նրանց կինո հրավիրեցի: Թիյոկոն ձեռքը դրեց որովայնին.

- Վատ եմ զգում: Երկարաձիք ճանապարհը բոլորովին թուլացրել է ինձ:

Նրա գունատ, գրեթե կապտավուն դեմքին մահվան աստիճան հոգնություն էր դաջված: Յուրիկոն քարացած դեմքով հայացքն հարել էր հատակին:

Պարուհին խաղում էր երեխայի հետ: Նայելով ինձէ նա կախվեց մոր վզից և սկսեց ինձ հետ կինո գնալու թույլտվություն աղերսել, բայց քիչ անց ապարդյուն և մոլորված եկավ ու իմ գէտաները շրջեց դեպի ելքը:

- Ի՞նչ է եղել: ինչո՞ւ նրան մենակ չի կարելի թողնել նրա հետ,- փորձեց մեր օգտին բարեխոսել Էյիկիտին, բայց մայրիկն անդրդվելի էր:

«Ինչո՞ւ նրան չի կարելի գալ ինձ հետ»,- մտածում էի ես տարակուսած: Նախասրահից դուրս ելնելիս ես տեսա, որ պարուհին շնիկի գլուխն էր շոյում: Նա իրեն օտարոտի պահեց և նույնիսկ իմ կողմը չնայեց: Եվ այդպես էլ ես չհամարձակվեցի նրան որևէ բառ ասել:

Կինո գնացի մենակ: Կին մեկնաբանը [13] լապտերի լույսի տակ բացատրում էր բովանդակությունը: Շուտով ձանձրացա դիտելուց և վերադարձա հյուրանոց: Արմունկներս լուսամուտի գոգին հենած` երկար դիտում էի գիշերային քաղաքը: Փողոցը մութ էր: Ինձ թվաց, թե հեռվից թմբուկի թույլ ձայն է լսվում: Եվ հանկարծ ակամա աչքերիցս արցունքներ կաթեցին:

7

Երբ հաջորդ օրը առավոտյան մեկնելուց առաջ նախաճաշում էի, ճամը յոթին Էյիկիտին փողոցից ինձ ձայն տվեց: Հագին խորհրդանշաններով սև հաորի[14] էր: Վայելչագեղ էր հագնվել, որպեսզի ինձ ճանապարհեր: Նրա հետ ոչ ոք չկար: Մենակության թախիծը պարուրեց ինձ:

Էյիկիտին բարձրացավ վերև` ինձ մոտ:

Մերոնք բոլորն ուզում են ճանապարհել Ձեզ, բայց երեկ շատ ուշ պառկեցին քնելու, պարզապես անուժ էին` չափազանց հոգնած: Ինչ արած, ներեցեք: Խնդրեցին հաղորդել, որ ձմռանը անպայման կսպասեն Ձեզ:

Փողոցում աշնանային առավոտվա սառը քամի էր փչում: Ճանապարհին Էյիկիտին ինձ համար չորս տուփ «Սիկսիմա» ծխախոտ, մի քիչ արմավ և զովացուցիչ «Կաորու [15] » գնեց:

- ԻՄ քրոջ անունը Կաորու է,- ասաց նա ժպտալով:- Նավի վրա մանդարինը վնասակար է, արմավը ծովային հիվանդության դեմ օգտակար է:

- Իսկ այսպիսի նվերը պետք կգա՞:

Ես հանեցի որսորդական գլխարկս և դրեցի Էյիկիտիի գլխին, ապա պայուսակիցս դուրս քաշեցի ուսանողական գլխարկս և սկսեցի հարդարել: Երկուսս էլ ծիծաղեցինք: Հասանք նավամատույցին: Ափին, շատ ցածր կռացած, նստած էր պարուհին: Նրա պատկերն ասես ճախրեց, մտավ իմ սիրտը: Մինչև իմ մոտենալը նա անշարժ էր: Երբ մոտեցա, լուռ խոնարհեց գլուխը: Նրա դեմքին նախօրդ օրվա շպարի հետքեր էին երևում: Աչքերի անկյունների կարմիր բծերը` իբրև զայրույթի արտացոլանքներ, նրա դեմքին պատանեկան արժանապատվություն էին հաղորդում:

Էյիկիտին հարցրեց.

- Իսկ մյուսները գալո՞ւ են:

Պարուհին գլուխը բացասաբար շարժեց:

- Ինչ է` դեռ քնա՞ծ են:

Նա գլխով արեց:

Երբ Էյիկիտին գնաց ինձ համար նավի և մինչև նավ տեղափոխող նավակի տոմս գնելու, ես փորձեցի խոսակցություն սկսել, սակայն պարուհին համառորեն նայում էր ներքև` այնտեղ, ուր ջրանցքը լցվում էր ծոց, և ոչ մի բառ չասաց:

Նույնիսկ մինչև վեևջ չլսելով ինձ, նա սկսեց ինքնաբերաբար` ինչպես քնի մեջ, գլուխը թափահարել:

Բայց հենց այդ պահին կողքիցս լսեցի.

- Տատի'կ, արտաքինից նա բարի է:

Ինձ մոտեցավ հանքափորի տեսքով մի մարդ:

- Պարո'ն ուսանող, դուք Տոկիո՞ եք մեկնում: Եղե'ք բարեգութ, ճանապարհին հոգացե'ք այս ծեր կնոջ կարիքները, մեղք է: Նրա որդին ածխատում էր Ռէնդայձիի արծաթի հանքում, այս համաճարակից մահացան և' որդին, և' հարսը: Մնացել են երեք թոռնիկները: Մենք քննարկեցինք վիճակը և որոշեցինք ողջ ընտանիքին ուղարկել իրենց ծննդավայրը` Միտո: Տատիկը գրեթե անգիտակից է: Երբ շոգենավը խարիսխ գցի Ռէիյգանսիմում, նրանց նստեցրեք Ուէնո կայարան տանող տրամվայ: Դա Ձեզ հոգս կպատճառի, բայց մենք խնդրում ենք Ձեզ, շա'տ ենք խնդրում: Օգնեք նրան, թե չէ` խիղճը կտանջի Ձեզ:

Ծեր կինը կանգնած էր ցրված տեսքով: Մեջքին կրծքի երեխա էր կապած: Ձախ ձեռքից երկու աղջնակ էին կառչել, մեծը հինք տարեկան էր, փոքրը` երեք: Կեղտոտ կապոցի մեջ երևում էր բրնձահաց և թթու դրած սալորներ:

Հանքագործների ողջ խումբը եկել էր ծեր կնոջը ճանապարհելու: Ես հոժարակամ հանձն առա օգնել նրանց:

-Շատ երախտապարտ ենք: Ինքներս պետք է մինչև Միտո Ուղեկցեինք նրանց, սակայն ոչ մի կերպ հնարավոր չէ:

Հանքագործներից յուրաքանչյուրն ինձ իր երախտագիտությունը հայտնեց: Նավակն ուժեղ օրորվեց ալիքների վրա: Պարուհին առաջվա պես շուրթերն ամուր սեղմած մի կողմ էր նայում: Ճոպանե աստիճաններից կառչած` ես ետ նայեցի: Նա կարծես թե ուզում էր ասել` «Գնաք բարով», սակայն միայն գլուխն ավելի ցած խոնարհեց: Էիյիկիտին փութաջանորեն թափահարում էր իմ նվիրած որսորդական գլխակը: Երբ արդեն բավականին հեռվում էր, պարուհին նույնպես ինչ-որ սպիտակ բան թափահարեց:

Շոգենավը հեռացավ Սիմոդա ծովածոցից: Քանի դեռ Իձու թերակղզու հարավային ափը չէր թաքնվել նավախելի ետևտ, ես, հոնաձողին կառչած, քաղցածի պես նայում էի բաց ծովին, ուր դեռ երևում էր Օսիմա կղզին: Այնպիսի զգացում ունեի, որ կարծես դեռահաս պարուհին մնացել էր ինչ-որ հեռավոր անցյալում:

Մտա հարևան նավասենյակը` ծեր կնոջը տեսնելու, բայց նրան արդեն շատ մարդ էր շրջապատել, և ամեն կերպ մխիթարում էին: Անհանգստությունս փարատվեց, գնացի իմ սենյակը:

Սագամի ծովում ուժեղ ալեկոծություն սկսվեց: Հատակին նստած` մեկ աջ, մեկ ձախ էի թեքվում: Ծովայիններից մեկը ուղևորներին փոքրիկ թասեր բաժանեց: Ես մեկնվեցի հատակին` բարձի փոխարեն գլխիս տակ դնելով պայուսակս: Գլխումս դատարկություն էր, չէր գիտակցվում, թե ժամանակն ինչպես է անցնում: Արցունքներս հոսում էին անզսպորեն: Այտիս տակ սառնություն զգացի, պայուսակս շրջեցի:

Իմ կողքին մի պատանի էր պառկած: Նա ձեռնարկատիրոջ զավակ էր, մեկնում էր Տոկիո բարձրագույն դպրոցի ընդունելությանը պատրաստվելու և, տեսնելով ուսանողական գլխարկս, իմ հանդեպ համակրանքով էր լցվել: Մենք զրուցեցինք:

-Ի՞ նչ է պատահել Ձեզ հետ, ինչ-որ դժբախտությու՞ն,-հարցրեց նա:

-Ոչ, ես հենց նոր բաժանվեցի մի աղջկանից,-պատասխանեցի պարզ և միանգամայն անկեղծորեն:

Ես չէի ամաչում իմ արցունքներից: Ոչ մի բանի մասին չէի մտածում: Հանգիստ սուզվել էի ինքնամոռացության մեջ, որ բերնեբերան լի էր թարմացնող սփոփանքով: Ես չնկատեցի, թե մթնշաղն ինչպես իջավ ծովի վրա: Եվ ահա Աձիրոյում և Ատամիում լույսերը վառվեցին: Սկսեցի մրսել, քաղցած էի: Պատանին բացեց բամբուկի կեղևով փաթեթը: Կարծես մոռանալով, որ դա ոըրիշի է, ես կերա ծովակաղամբի թփով փաթաթված ձկան և բրնձահացի կտորներ և ծածկվեցի նրա դպրոցական թիկնոցով: Ես այնպիսի ջերմ բարեկամական հոգատարության մեջ էի, երբ ամեն բան թվում է հասարակ ու բնական:

«Վաղ առավոտյան ծեր կնոջը կուղեկցեմ մինչև Ուէնո կայարան և տոմս կգնեմ Միտո հասնելու համար»: Դա իմ պարտավորությունն էր: Ես զգում էի, որ ամեն ինչ ընթանում էր իր հունով:

Նավասենյակում լույսը հանգավ: Նավի վրա բարձված կենդանի ձկան և ծովի հոտն ավելի ուժեղացավ:

Անթափանց մթան մեջ, ես, կողքիս քնած պատանու ջերմությամբ տաքացած, արցունքներիս ազատություն տվեցի: Գլոիխս ասես զուլալ ջուր էր, կաթիլ առ կաթիլ թափվում էր: Հետո ոչինչ չմնաց – միայն քաղցած հանգստություն:

1926 թ.

1. Թղթի և բամբակի հումքից պատրաստվող կապույտ, սլաքաձև սպիտակ նախշազարդերով կիմոնո:

2. Լայն ծալքերով երկար տաբատ` նման երկտակ կիսաշրջազգեստի:

3. Նկատի ունի 17-18-րդ դարերի` Տակահավայի ժամանակաշրջանի պատկերազարդումներով վեպերը:

4. 1 ռին հավասար է 4 կմ:

5. 1 թյոն հավասար է մոտ 110 մ:

6. Մանրադրամ, 1 իենի 100-րդ մասը:

7. Մանդոլինի նման երաժշտական գործիք:

8.Տամայի նման Ճապոնական հինավուրց խաղ, որ խաղում են բազմավանդակ տախտակի վրա:

9. Հինգ խաղաքարով խաղ` բազմավանդակ տախտակի վրա:

10.Հատվածներ հնագույն թատրոնի պիեսներից, որ կատարում են առանձնահատուկ երգեցիկ արտասանությամբ:

11.Կոնֆուցիական ուսմունքի հետևորդ և պատմիչ (1628-1700): Վիպակում խոսվում է նրա ճամփորդությունների վերաբերյալ բանասացների պատմություններից կազմված և մեծ տարածում ունեցող գրքի մասին:

12. 1 կէնը հավասար է 1,8 մ:

13. Համր կինոյի ժամանակներում Ճապոնիայում կինոնկարի ցուցադրումն ուղեկցվում էր բովանդակության բացատրությամբ:

14. Շքեղ, հանդիսավր կիմոնո:

15. Նշանակում է բուրմունք. համընկնում է վիպակի պարուհու հետ:

ՌԱՆՍԷՑՈւ

ՌԱՆՍԷՑՈւ

Թարգմ. Այդին Մորիկյանի

***

Տարվա առաջին օրն է:

Վառ արևի տակ

Ճնճղուկների անվերջ զրույցն է:

ՋԱՀԵԼՈՒԹՅԱՆ ԱՂԲՅՈՒՐԸ (ճապոնական հեքիաթ)

ՋԱՀԵԼՈՒԹՅԱՆ ԱՂԲՅՈՒՐԸ (ճապոնական հեքիաթ)

Թարգ. Սերգեյ Ումառյանի Հին ժամանակներում, Մինո գավառում ապրում էր մի ծերունի և իր պառավ կինը: Երկուսն էլ արդեն բոլորել էին յոթանասուն տարին: Ծերունին անտառ էր գնում փայտի, իսկ պառավը տան գործերով էր զբաղվում: Եվ այդպես անցնում էր նրանց կյանքի օրերը:

Ծերունին միշտ տուն էր վերադառնում ուշ երեկոյան: Բայց մի անգամ այնպես է պատահում, որ արևը վաղուց արդեն մայր էր մտել իսկ նա դեռ չկար ու չկար: Պառավն անհանգստանում է: Վազում է դարպասի մոտ, նայում չի՞ գալիս արդյոք: Բայց ծերունին չի երևում: Միայն կեսգիշերին ինչ-որ մեկը գալիս է: Ծերունին է, ծերունին չի, իսկ մեջքին էլ ահագին ցախի կապոց է լինում: Կարծես թե նա է: Պառավը վառած մոմը մոտեցնում է նրա դեմքին և ախ քաշում. Նրա առջև կանգնել էր ամուսինը, բայց ոչ թե ծերունի, այլ քսան տարեկան մի պատանի: Նրա սև մազերը փայլում էին ձյութի պես, իսկ թշերը` կարմրին էին տալիս: Զարմանքից պառավի բերանը բաց է մնում:

- Օ՜, ի՞նչ է պատահել քեզ ծերուկ...

Իսկ ծերունին նրան պատասխանում է.

- Ինձ հետ մի հրաշք պատահեց: Ա'յ, լսիր: Այսօր ես ցախ էի կտրատում անտառում և հանկարծ զգացի` ինչ-որ տեղից սառը քամի փչեց: Վեր նայեցի, տեսնեմ իմ գլխավերևում մի թռչուն է թևերը թափահարում: Ես դեռ այդպիսի գեղեցիկ թռչուն չէի տեսել: Հազվագյուտ թռչուն էր: Մտածեցի, արի սրան բռնեմ ու վազեցի նրա հետևից: Գնացի՜, գնացի՜ հանկարծ ընկա մի ինչ-որ հովիտ: Չորս կողմս վայրի ծաղիկներ էին ու կարկաչուն մի աղբյուր, որի ջուրը շատ պարզ էր ու քչքչան: Լեռներով վազելիս կոկորդս բոլորովին չորացել էր և հանկարծ աղբյուրը տեսա, մոռացա թռչունին: Իջա դեպի աղբյուրն ու սկսեցի խմել: Դա ոչ թե ջուր էր այլ գինի ու այնքան համեղ, որ շրթունքներդ կլիզես: Փառավորվեցի, ամբողջապես արբեցի, իսկ հետո գլուխս պտտվեց ու ընկա խոտերի վրա, աղբյուրի մոտ: Երբ արթնացա` լուսինը հազիվ էր լուսավորում, գիշերային թռչունները տխուր կանչում էին: Եվ վախից շտապեցի տուն: Ահա և եկա: Պառավն աչքերը չռած լսում է ծերունու երկար պատմությունը: Իսկ երբ նա իր պատմությունն ավարտում է պառավն ասում է.

- Ծերո'ւկ, այ ծերո'ւկ ես էլ եմ ուզում գնալ խմել այդ հրաշալի ջրից:

-Դե, իհա'րկե, գնա: Ինչի նման կլինի, որ միայն ես երիտասարդ լինեմ:

Ծերունին մանրամասն պատմում է նրան, թե ինչպես պետք է գնա ու գտնի այդ հրաշալի աղբյուրը տանող ճանապարհը: Հետևյալ օրը, վաղ առավոտյան պառավը ճանապարհ է ընկնում, ջահելության աղբյուրը գտնելու, իսկ ծերունուն թողնում է տունը պահելու համար:

Ամբողջ օրը ծերունին տունը նստած անգործությունից նեղվում է: Ամեն ժամ նա դուրս է գալիս դարպասի մոտ, մտածում, թե ուր որ է պառավը կգա, բայց նա չկար ու չկար: Վրա է հասնում երեկոն, հետո գիշերը, բայց պառավն այդպես էլ չի վերադառնում: Մինջև լուսաբաց մի կերպ սպասելով, ծերունին գնում է որոնելու:

Առավոտյան թանձր մշուշի միջով, մեծ դժվարությամբ վերջապես հասնում է այնտեղ, որտեղ այդ աղբյուրն էր: Նա նայում է չորս կողմ, ոչ ոք չի լինում: «Երևի իմ պառավին արջերը կամ գայլերը կերել են, մտածում է նա»: Ծերունին նստում է գետնին և չի իմանում, թե ինչ անի:

Հանկարծ աղբյուրի ակունքից նրան է հասնում երեխայի լացի ձայն` ուա՜, ուա՜, ուա՜... «Օ՜, այդ ո՞վ է երեխային այդպիսի խոր տեղ գցել» մտածում է ծերունին և շտապում է դեպի երեխայի ձայնը: Մոտենում է ու տեսնում, որ խիտ խոտերի մեջ ինչ-որ մի բան է փայլում: Նա նորից է նայում ու ինչ-որ մի հագուստ է տեսնում, որը կարծես ծանոթ է լինում:

- Դե, իհարկե, սա հենց իմ պառավի խալաթն է: Երեկ հենց սրանով դուրս եկավ տնից: Ծերունին կռանում է ու տեսնում, որ խալաթի մեջ կրծքի երեխա է թպրտում և ամբողջ կոկորթով ճչում է ուա՜, ուա՜... Ա'յ քեզ բա՜ն, արդյոք սա իմ պառավը չէ ՞ ... բարձրաձայն մտածում է ծերունին: Այդ պահին երեխան երեսը կնճռոտելով գլխով նշան է անում` թե հենց ես եմ, որ կամ, վերցրու ինձ...

-Ա'յ, քեզ դժբախտությո՜ւն: Երևում է որ պառավն ագահություն է արել ու աղբյուրից ավել ջուր է խմել և այս օրին հասել: Բայց ի՞նչ կարող էր անել, ծերունին գրկում է երեխային ու տուն տանում: Պառավի խալաթն էլ է հետը տանում, չէ՞ որ նրան բարուրի շոր էր պետք:

ԵՍԱՆՈ ԱԿԻԿՈ (1878-1942)

ԵՍԱՆՈ ԱԿԻԿՈ (1878-1942)

Առաջաբանը և Եսանո Ակիկոյի թանկաների թարգմանությունը` Հրանտ Ալեքսանյանի: Տպագրվել է «Գեղarm» հանդեսի 2004-ի սեպտեմբերի համարում:

19-20-րդ դարերի սահմանաբաժանը ճապոնական մշակույթում ուշագրավ մի շրջան է: Այսպես կոչված Մեյձիի վերականգնումը 1868թ. Երկիրը բացել էր երեքհարյուրամյա մեկուսացումից հետո, երբ եվրոպական վաները մուտք ունեին միայն հարավային երկու նավահանգիստ, իսկ երկիրը լքած ճապոնացիներին սպառնում էր մահապատիժը: 19-րդ դարավերջին Արևմուտքի ազդեցությունը ուղղակի ներխուժել էր Ճապոնիա: Այդ ալիքի վրա, նաև` ավանդույթների բարեփոխման գիտակցությամբ` ծագել են բանաստեղծական, ընդհանրապես` գրական տարբեր հոսանքներ, միավորումներ ու ամսագրեր: «Ռոմատիզմի ոսկե կայծակները» (Ն. Գումիլյով) շանթահարել են ճապոնացի շատ գրողների, որոնք հավաքվել էին ռոմանտիկական «Առավոտյան աստղի դպրոցում»: Այդ դպրոցի ոգին էր Եսանո Ակիկոն: Նրա առաջին թանկաները տպագրվել են «Առավոտյան աստղ» ամսագրի էջերում, որի գլխավոր խմբագիրն էր հայտնի բանաստեղծ Եսանո Թեկկանը: Նա էլ դարձել է Ակիկոյի քնարերգության հերոսը... Բանաստեղծուհու ետևից գնացել են ուրիշ հեղինակներ. Նրանք, յուրացնելով Ակիկոյի նվաճումները, ստեղծել են աշխարհի մի նոր պատկեր, պահպանելով հնգատողյա բանաստեղծության և նախկին ձևը, և ժանրային սկզբունքները: Այդ վերափոխման ապշեցուցիչ օրգանականությունը ճապոնական մշակույթի առեղծվածներից է: Ճապոնական մշակույթը ունակ է ներընկալել ու վերամշակել ամենատարատեսակ ազդեցություններ` հինչինականը, 19-20-րդ դարերի եվրոպականը,- միաժամանակ մնալով ինքնատիպ, պահպանելով ավանդական կանոնիկ ձևերը Կաբուկի թատրոնի, հագակու երաժշտության, երեքտողյա հոքու կամ թանկա բանաստեղծության նմանությամբ, առանց տեսանելի հակասությունների ներառելով արևմտյան սիմֆոնիկ երաժշտությունը, դասական բալետը կամ ազատ բանաստեղծությունը...

***

Ընդամենը կեսը սիրո

- Անպատասխան սեր,

- Բայց մի՞թե ավելի շողուն չէ,

Քան կուրացնող արևը

Երկնքի սառը անհունում...

***

Կիթառի թախծոտ նվագը

Խառնվեց զանգերի խուլ ղողանջին:

Անբարեհունչ էր միաձուլումն այդ, բայց

- Ինքս եմ զարմանում-

Արձագանքեց սիրտս ուրախությամբ:

***

Օ Մեդուզա աստվածուհի, աղաչում եմ`

Քարացրու ինձ քո հայացքով,

Որ երազի մեջ անգամ

Անշարժ մնամ,

Մինչև կգա Նա:

***

Ճերմակին են տալիս իմ ուսերը

-Լողանում եմ գյուղական տաշտի մեջ,

-Ինչ-որ մեկը տեսնելով` մտածում է

- Ճերմակ շուշանի կոկոններն են

Այնտեղ ցողվում ջրով ամառային:

***

Սոսկ մի հյուր, որ

Ձեռքն իր հպել է

Իմ տան դռանը, և

Տունն իմ տաճար դարձավ:

- Գարնանային տեսիլք:

***

Երազում եմ, որ

Այտերդ կարմրեն սպասումից,

Երբ լեռնային հյուղակի մեջ

Ես տենդագին խառնեմ

Կրակը փոքրիկ օջախի:

***

Ահա այսպես`

Խոնարհված գրասեղանի վրա,

Սիրուց արցունքաքամ եմ լինում`

Կրճատելով մինչև մահն ընկած

Ժամանակն ու ճամփան:

***

Սինանո գետի արծաթի վրա

Անմահ ճայերը

Օդը գծագրում են առանց հոգնության

- Ընդգրկում թևերով

Հեռաստաններն անծայրածիր:

***

Ինչպես օրերն անցյալ,

Երբ աշխարհի վշտերը

Սիրով եմ կոչել,

Այդպես ներկայիս ուրախությունները

Կանվանեմ մահվամբ:

***

Անձրև պատուհանից այն կողմ:

Աշնան ամպամած օրն այս

Ու՞մ հետ ես մի խոսք փոխանակեմ:

Ուրախ կլինեմ, եթե կարողանամ

Խոսել քո լռած սրտի հետ:

ԻՍՅՈ

ԻՍՅՈ

Թարգմ. Այդին Մորիկյանի ***

Աչքերս տեսան ամեն-ամեն ինչ

Բայց էլի դեպի Ձեզ են դառնում,

Ճերմակ քրիզանթեմներ:

ԽԵԼՔԻՑ ՊԱԿԱՍ ՓԵՍԱՆ (ճապոնական հեքիաթ)

ԽԵԼՔԻՑ ՊԱԿԱՍ ՓԵՍԱՆ (ճապոնական հեքիաթ)

Թարգմ. Սերգեյ Ումառյանի Մի անգամ փեսան հյուր է գնում իր կնոջ բարեկամների մոտ: Նրանք փեսային հյուրասիրում են ամեն բանով, իսկ նախընթրիքին բրնձի բլիթներ մատուցում: Այդ բլիթներն այնքան համով են լինում, որ մատներդ էլ հետը կուտեիր: Փեսան ուտում է և մատները լպստելով մտածում. «Կյանքում սրա համը չէի տեսել»:

- Էս ի՞նչ հրաշալի ուտելիք է,- հարցնում է նա:

Զոքանչը ծիծաղում է և ասում.

- Ախր սա դանգո[1] է, մի ՞ թե չգիտես:

- Ա՜խ, դանգո՜...- զարմանում է փեսան,- գիտեմ, իհարկե գիտեմ:

Բայց ինքն իրեն մտածում է. «Հենց որ տուն գնամ, կնոջս իսկույն կստիպեմ, որ այսպիսի դանգոներ թխի»:

Փեսան զոքանչին շնորհակալություն է հայտնում հյուրասիրության համար և ճանապարհվում դեպի տուն: Եվ որպեսզի ճանապարհին չմոռանա, նա գնում է ու շարունակ կրկնում. «Դանգո', դանգո'...»:

Նա ճանապարհին պատահում է մի մեծ պառավի, վազում է ու «Հո'պ» ասելով առուն թռնում: Եվ այսպես այնքան է հո'պ, հո'պ կրկնում, որ դանգո բառը մոռանում է: Նա տուն է գալիս և դեռ շեմքից ներս չմտած, իսկույն հրամայում է կնոջը:

- Ինձ համար հո'պ պատրաստիր, հասկանում ես՞. հո'պ:

Կինը վախենում է. «Չլինի մի բան է պատահել ամուսնուս»:

- Ինչպե՞ս ընդունեցին քեզ, լավ դիմավորեցի՞ն,- հարցնում է կինը:

Իսկ ամուսինը լսել անգամ չի ուզում.

- Դու նախ և առաջ շտապ կերպով հո'պ պատրաստիր:

- Ի՞նչ ես ասում, ի՞նչ հոպ, ես այդպիսի բան չգիտեմ:

- Ինչպե՞ս թե չգիտես, թող այդ կատակներդ և շտապ գործի անցիր:

- Դե ախր դու հիմար բաներ ես ասում:

- Հիմա՞ր, քո կարծիքով հոպը հիմար բա՞ն է:

- Եվ այս անգամ արդեն ամուսինն իրենից դուրս է գալիս ու հարձակվում է կնոջ վրա, սկսում է բռունցքով հարվածել նրան: Կինը չի դիմանում և լաց է լինում

- Ինչի՞ համար ես դու ինձ ծեծում, նայիր, թե ինչ ուռուցք դուրս եկավ գլխիս, հիմա դանգոյի չափ կդառնա:

-Ըհը՜, ես էլ հենց դանգո եմ ասում էլի, հասկանո՞ւմ ես, դանգո: Ախր ինձ շատ դուր եկավ,- ուրախ-ուրախ ասում է ամուսինը:

1. Դանգո – բրնձի բլիթ:

ՊԱՌԱՎ ՁԻՆ (ճապոնական հեքիաթ)

ՊԱՌԱՎ ՁԻՆ (ճապոնական հեքիաթ)

Թարգ. Սերգեյ Ումառյանի

Մի անգամ մի գյուղացի իր պառավ ձիու սանձից բռնած մոտենում է քուսպ վաճառող կրպակին:

- Ի՞նչ է , դու ուզու՞մ ես միանգամից տասներկու սալիկ տանել: Շատ չի՞ լինի: Մի անգամ էլ կարող ես գալ: Միևնույն է ձիդ ութից ավել չի տանի, - ասում է գործակատարը:

- Այո', թերևս դու ճիշտ ես, - համաձայնում է գյուղացին, - իմ ձին պառավել է նրա համար ութ սալիկն էլ շատ է: Ես նրա վրա կդնեմ միայն վեցը:

Նա վեց սալիկ կապում է ձիու թամբին, իսկ մնացած վեցն էլ ինքն է շալակում: Նա տնքում է մի քիչ մտածում և ինքն էլ է նստում ձիու վրա:

-Դե', գնացինք, - գոչում է նա:

Այսպիսի ծանրության տակ խեղճ ձին հազիվ է ոտքերը շարժում: Ձին մի քայլ գցում է ու կանգնում, նորից էլի մի քայլ գցում, էլի կանգնում: Բա մարդ այսպես կարո՞ղ է տեղ հասնել,- ջղայնանում է գյուղացին:

- Ա՜խ, դու', սատկա'ծ, չէ՞ որ ես քեզ վրա ընդամենը վեց սալիկ եմ դրել, մնացածն էլ իմ շալակին է իսկ դու տեղից չես շարժվում:

ՏԱԿԱՌԱԳՈՐԾԸ ԵՐԿՆՔՈՒՄ (ճապոնական հեքիաթ)

ՏԱԿԱՌԱԳՈՐԾԸ ԵՐԿՆՔՈՒՄ (ճապոնական հեքիաթ)

Թարգ. Սեգեյ Ումառյանի

Մի գյուղում ապրում է մի տակառագործ: Մի անգամ նա մի մեծ տակառ է պատրաստում: Հենց նոր է սկսում օղակապերը ամուր-ամուր պնդացնել, որ մի օղակապ հանկարծ դուրս է թռչում և տակառագործին թռցնում երկինք: Նա գնում է, գնու՜մ երկնքով ու մտնում այն ապարանքը, որտեղ ապրում էին ամպրոպները: Ամպրոպները զարմանում են.

- Որտեղի՞ց հայտնվեց մարդը:

- Ես Ճապոնիայից եմ, - պատասխանում է տակառագործը:

- Ա'յ, ժամանակին ես եկել, մենք պատրաստվում էինք երկինքն անձրևով ջրել, բայց ոչ ոք չկար, որ մեր ետևից ջրի պարկեր բերի: Օգնիր մեզ:

- Լա'վ, ես կծառայեմ ձեզ, - համաձայնում է տակառագործը:

Ամպրոպներն սկսում են խփել իրենց հսկա թմբուկները, իսկ տակառագործը նրանց հետ քարշ գալով պարկերից երկրի վրա է թափում անձրևի շիթեր: Մեծ տեղատարափ է սկսվում:

Իսկ ներքևում, երկրի վրա այնպիսի մի խառնաշփոթություն է սկսվում, որ մի տեղ տատիկը հավաքում է իր փռած սպիտակեղենը, մի այլ տեղ գյուղացիները շտապ վազում են դաշտ, վախենալով, որ բրնձի դաշտի հողաթմբերը ջրերը չողողեն: Տակառագործն այդ բոլորը այնպես պարզ է տեսնում ինչպես իր ափի մեջ: Հրապուրվելով այդ տեսարանով, նա իրեն կորցրած վազում է ամպերի վրայով, մոռանալով, որ պետք է զգույշ լինել, սայթաքում է ու գլուխկոնձի տալով ամպերի արանքից ընկնում ներքև` գետնի վրա: Նա ընկնում է ու կախվում մեծ տաճարի մոտ աճած բարձր ճյուղից: Տեսնելով, որ ծառից չի կարող իջնել, սկսում է բղավել, «Ազատեցե՜ք, օգնեցե՜ք»: Տաճարից դուրս է գալիս վանահայրն ու նայում ծառի կատարին: Տաճարից դուրս են գալիս և ուրիշ վանահայրեր և ասում են.

- Սա ի՞նչ բան է: Ամպրոպի ժամանակ երկնքից մարդ է ընկել: Վազում են բոլոր սպասավորները, հավաքվում է ժողովրդի մի հոծ բազմություն և ծառը բոլոր կողմից շրջապատում և այնպիսի մի աղմուկ, աղաղակ է բարձրանում: Իսկ ծառի վրայից լսվում է. «Ազատեցե՜ք, օգնեցե՜ք»: Մարդիկ ներքևում խորհրդակցում են.

- Պետք է մի բան անել: Նրանք ցանցը բերում են գցում ծառի վրա, մտածելով` տակառագործին ցանցով բռնել, ինչպես թռչուն են բռնում, բայց ոչինչ չի ստացվում:

- Դ'ե, հիմա այ թե ինչ պետք է անենք, - որոշում են մարդիկ: Տաճարից բերում են մի մեծ շոր և ծայրերից բռնելով ձգում են ու պահում:

- Է'յ, է'յ, ծառի վրայի մարդ, թռիր այստեղ, թռի'ր այստեղ: «Ինչ լինում է, թող լինի» - մտածում է տակառագործն ու թրմփով շորի վրա: Նրա ծանրությունից շորի մեջ փոս է ընկնում և ծայրերը բռնող մարդկանց ճակատներն այնպես են իրար կպչում, որ միայն ճայթյուն է լսվում: Հարվածից կայծեր են առաջանում ու ընկնում ծառի վրա և ծառն այրվում է: Այդ ժամանակից էլ այդ ծառն սկսեցին անվանել «Հրածառ» - Հինոկի [1]:

1. Հինոկի` կիպարիսի մի տեսակը:

ՕԿՈՒՍԱ ԿԱՏՈՄԻՏԻ

ՕԿՈՒՍԱ ԿԱՏՈՄԻՏԻ

Թարգմ. Այդին Մորիկյանի

ԾԵՐՈՒՆԻՆ

Ծերուկն հարյուրամյա

Ջահելներից լսելով,

Որ աշխարհում էլի

Ինչ-որ բան է կատարվել,

Լոկ ծիծաղում է ի պատասխան:

ԴԱՐՊԱՍՆԵՐԸ

Ահա այսօր էլ

Մի կերպ տուն հասա:

Շուտով երևի դուրս կգամ դարձյալ

Այս դարպասներից...

Որ էլ ետ չգամ:

ՈՒՌԵՆՈՒ ՇԻՎ (Ճապոնական հեքիաթ)

ՈՒՌԵՆՈՒ ՇԻՎ (Ճապոնական հեքիաթ)

Թարգ. Սերգեյ Ումառյանի

Մի կուսակրոն, ինչ-որ մի տեղից ուռենու մի շիվ է գտնում և տնկում է իր այգում:

-Լա'վ նայիր, որ երեխաները չմտնեն և չկոտրեն,-հրամայում է նա սպասավորին:

Սպասավորն իր սեղանը դնում է պատշգամբում և այդ օրվանից սկսում է զբաղվել գեղագրությամբ: Նա գրում է և ծառերին հսկում: Այսպես անցնում է յոթ օր: Մի անգամ կուսակրոնը նորից այգի է գալիս և տեսնում է, որ ուռենու շիվը տեղում է, սպասավորին գովում է.

-Ապրե'ս, լավ ես հսկում: Սպասավորը բավականությունից ժպտում է: Իսկ կուսակրոնը շարունակում է.

-Ես միայն վախենում եմ, չլինի՞ թե գիշերը որևէ մեկը այգի մտնի: Հիմա գիշերները խավար են...

-Այդ մասին ես արդեն մտածել եմ,-ինքնավստահ պատասխանում է սպասավորը:-Ին՞չ օգուտ գիշերը հսկելուց. Միևնույն է ոչինչ չես տեսնում: Այնպես որ ամեն իրիկուն հենց որ մութն ընկնում է, հողից հանում եմ ձեր շիվը և փակում սնդուկում:

ԻԳՈՐ ՄՈԺԵՅԿՈ / Թոդայձի (փայտ, բրոնզ և քար)

ԻԳՈՐ ՄՈԺԵՅԿՈ / Թոդայձի (փայտ, բրոնզ և քար)

Հատվածը վերցված է Իգոր Մոժեյկոյի "7 և 37 հրաշալիք" գրքից (Երևան, 1984):

Թարգմ. Ա. Ա. Ասլանյան:

Ժողովուրդների մշակույթներն անխուսափելիորեն հանդիպում են միմիանց, «փորձ են փոխանակում», ձուլվում իրար: Ճարտարապետությունն ու արվեստը աշխարհով մեկ տարածել են վաճառականներն ու ուխտավորները, գիտնական վարդապետները և փախստական զինվորները...

Նվաճողներն իրենց հետ հետ գեղեցկության նոր չափանիշներ են բերել և պարտվածներին ստիպել են հրապարակներում մեհյաններ բարձրացնել ի փառս իրենց աստվածների:

Պատերազմական արշավանքներից տուն վերադառնալով թագավորները ստրուկներ են բերել, որոնց մեջ, դարեր ի վեր, ամենից արժեքավոր են համարվել գիտնականներն ու նկարիչները: Ստրկության մեջ նկարիչները շարունակել են աշխատել և ճտար քաղաքում կառուցած մեհյանը կամ պալատը ձեռք են բերել նոր գծեր:

Ազդեցությունը փոխադարձ է, և դրսից բերածը ժամանակի ընթացքում լուծվում է ժողովրդի փորձի մեջ, հարստացնելով նրա մշակույթը, բայց երբեք չփոխարինելով նրան:

Ժամանակի բուդդայականության հետ միասին Չինաստան և Ճապոնիա են թափանցել բուդդայական մեհենական շենքերի կառուցվածքի մասին շատ հասկացություններ: Չինացի ուխտավորներն այցելել են Հնդկաստան, իսկ հնդիկ վաճառականները հասել են մինջև Երկնային կայսրության արևելյան ծայրամասերը:

Բայց ճարտարապետության և արվեստի վերաբերյալ բուդդայական դոկտրինաները, արմատավորվելով չինական և ճապոնական հողում, կորցնում են իրենց զուտ հնդկական գծերից շատերը, որոնք այստեղ անհասկանալի էին և հոսում էին ճապոնական մշակույթի հունով, մի մշակույթ, որը ծնունդ էր առել բուդդայականության լույս աշխարհ գալուց շատ ու շատ առաջ: Հնդկաստանի ստուպան, դագոբան, որ առաջացել էին գերեզմանաբլուրներից, տեղաշարժվելով դեպի հարավ և արևելք` Լանկայում կիսագնդի ձևի վերձգտումից, Բիրմայում վերածվեց կոնի, Թաիլանդում «կեգլիի», Չինաստանում և Ճապոնիայում բազմահարկ աշտարակ-պագոդաների: Հետագայում նա Չինաստանից պետք է վերադառնար Բիրմա և գոյակցեր Հնդկաստանից փոխառնված պագոդայի հետ, լոկ փոքր ինչ փոփոխելով իր տեսքն ու իր ֆունկցիաները. Քարի փոխարեն նա պետք է դառնար փայտ, և նրա ներսում, ծածկույթի տակ` ինչպես մեհյանում, պետք է դրվեին Բուդդայի արձաններ: Փա՜յտ: Ահա թե որն է հիմանական տարբերությունը Հարավային ու Հարավարևելյան Ասիայի և հեռավոր Արևելքի ճարտարապետությունների միջև:

Թե Չինաստանում և թե Ճապոնիայում, անշուշտ, կան բավական թվով քարե շենքեր, մեհյաններ ու ամրոցներ, բայց, այնուամենայնիվ, երբ մտածում ենք ճապոնական մեհյանի մասին, ապա երևակայության մեջ պատկերանում է վաղուց ձևավորված տիպարը` փայտե սյուներ, բարակ պատեր և մեծ, դեպի վեր ծռված եզրերով կղմինդրե տանիք, գուցե նույնիսկ մի շարք տանիքներ` մեկը մյուսի վրա` հետզետե փոքրացող չափերով: Պատկերացումը հուշում է նաև պարտադիր այգու մասին` կանոնավոր խնամված, մեծ ու փոքր քարերով /որոնք թվում են անկանոն ցրված, բայց իրականում դասավորված են պլանով/, մամուռներով և ցածրահասակ կորաբուն սոճիներով:

Եթե Հնդկաստանի ճարտարապետությունը ծնվել է ժայռերից ու քարանձավներից և նրանց հետքերը պահպանվել են շատ դարեր, ապա Ճապոնիայի ճարտարապետությունը անտառին մոտիկ ապրող, անտառապահ հովիտների բնությունը և ծովային հողմերն սովոր ժողովրդի ճարտարապետությունն է:

Հնդկական մեհյանը մարդուն անջատում է բնությունից, նրան պարփակում իր մեջ: Մեհյանի պատերը հուսալի պատնեշ են և նրա դռները հրակնատների նման նեղ:

Ճապոնացի ճարտարապետները խնդիր են դրել շենքը դարձնել բնության մի մասը: Ճապոնական մեհյանը անտառ է. Նրա յուները նուրբ ու թեթև ծառերի բներ են, ընդհարձակ ու ճոխ. Տանիքը ծառի սաղարթապսակն է, իսկ ներսը ընդհարձակ է, լուսավոր ու մաքուր: Այգին կամ պուրակը, որ ամեն մի շինության անկապտելի մասն է, այնպես է գցված, որ թվա ոչ թե մարդու ձեռքի գործ, այլ բնության մի մասը: Այդ տեսակետից հետաքրքրքկան և բնորոշ է ճապոնական ճարտարապետության մեջ մշակված ուսմունքը քարերի մասին: Նրանում քարը դիտվում է իբրև կենդանի էակ, բայց այնքան ժամանակ, քանի դեռ տաշված չէ: Մշակված քարը մեռած է: Ճապոնիայի պուրակային ճարտարապետության մեջ հայտնի են քարերի տասնյակ տիպաբանական անուններ, ինչպես օրինակ` Կրիայի գլխի քար, Լուսնային ստվերի քար, Խայտացող ձկների ստվերի քար, Մռախուղի ծածկույթի քար,, Վագրերի կիրճի քար...

Գոյություն ունի այգու մի տիպ, որը կոչվում է «Գետի ծանծաղուտով անցնող ջահել վագրերի այգ»: Քարերից մեկը մյուսից մեծ է` դա մայր վագրն է, մնացածը շարքով հետևում են նրան: Այդ քարերը «ծանխաղուտն» ավազածածկ մի հարթության վրայով: Այգում քարերն այնքան մեծ դեր են խաղում, որ 15-րդ դարի ճապոնական ճարտարապետներից մեկը իր աշխատության մեջ տալիս է օրինակելի այգու տիպարը, և նրա նկարագրության մեջ քարերից ու ավազից բացի ոչինչ չկա: Ավազապատ հարթակների վրայով անց են կացվում շավիղներ, որտեղ ամեն մի քայլի վրա դրված է մի գլաքար: Հարթակների եզրին կան ծառեր, լճակներ, փոքրիկ շինություններ, և այդ բոլորը մեհյանի կամ պալատի հետ կազմում են մի կոմպլեքս:

Երկար կարելի է պատմել Ճապոնիայի ճարտարտարապետության, նրա արվեստի մասին, բայց այստեղ խոսքը աշխարհի հրաշալիքների մասին է: Հատկապես նրանցից մեկի` Նարայում գտնվող Թոդայձիի մեհյանի մասին, Բուդդայի մեհյանի մասին, որի համար և կառուցվել է այդ մեհյանը: Այն ամենը, ինչ ասվեց վերևում, վերաբերում է այս մեհյանին, ինչպես նաև ճապոնական մյուս մեհյաններին, որոնցից սա տարբերվում է միայն նրանով, որ աշխարհի ամենախոշոր փայտե շինությունն է և որ նրա մեջ գտնվում է աշխարհի խոշորագույն բրոնզաձույլ արձանը: ...Բուդդայականությունը Ճապոնիա է եկել Չինաստանից և Կորեայից, 5-րդ դարում: Նրա հանդես գալն ու հաստատվելը հարթ ու խաղաղ չանցավ: Բուդդայականության բարդ փիլիսոփայությունը ոչ միայն հետևորդներ է ունեցել, այլև կատաղի հակառակորդներ, հատկապես այն քրմերից, որոնց երկրպագում էին հին, սովորական աստվածներին:

Սակայն շուտով վեճը լուծվեց հօգուտ բուդդայականության: 8-րդ դարում, այսինքն` Ճապոնիայում երևան գալուց երկու հարյուր տարի հետո բուդդայականությունը այնտեղ իր ծաղկմանը հասավ: Եվ այդ ծաղկումը կապված էր Նարա քաղաքի հետ: Յոթանասունչորս տարի շարունակ Նարան Ճապոնիայի մայրաքաղաքն էր: Այդ ժամանակամիջոցում արքայական գահի վրա միմիանց հաջորդեցին յոթ կայսրեր, որոնցից մեկը, Շոմուն, 700-ական թվականների կեսերին բուդդայականությունը հռչակեց պետական կրոն: Այն ժամանակ Ճապոնիան բավական սերտ կապերի մեջ էր Չինաստանի հետ, որտեղից բուդդայականությունը «օգնական ուժեր» էր ստանում: Նոր կրոնը հաստատելու համար կայսրը չէր խնայում ոչ' միջոցներ, ոչ' ջանքեր: Նա որոշեց իր մայրաքաղաքում այնպիսի հուշարձան ստեղծել, որի հավասարը աշխարհում չլիներ (կայսրերին այդպես մտածելը հատուկ է): Տեմպիոյի դարաշրջանի տասնհինգերորդ տարվա (743 թ) հոկտեմբերին Շոմու կայսրը շնորհագիր հրատարակեց, որում կարգադրություն էր արվում ստեղծել Բուդդայի հսկայական բրոնզաձույլ արձանը: Ընտրվեց մայրաքաղաքից ոչ հեռու մի տեղ, որտեղ վարպետները սկսեցին կառուցել արձանի փայտյա մոդելը, իսկ չորս տարվա անհընդատ աշխատանքից հետո տասնվեց մետր բարձրությամբ արձանն արդեն պատրաստ էր: Այն մաս առ մաս փոխադրեցին մայրաքաղաք:

Արձանն այնքան մեծ էր, որ Նարայի բնակիչներն մինջև այժմ էլ ասում են. «Արձանի քթանցքով կարելի է երթևեկել առանց հովանոցը ծալելու»: Արձանի կաղապարումը տևեց ևս երկու տարի: Կայսրության բոլոր ծայրերից պղնձահանքերը մետաղ էին ուղարկում և պատմում են, որ ինքը` կայսրը նույնպես մասնակցում էր աշխատանքներին և իր կիմոնոյի լայն թևքերով հող էր կրում կաղապարկղերի համար: Վերջապես Տեմպիո-Շոհո դարաշրջանի առաջին տարվա (այսինքն` 749թ) հոկտեմբերին աշխատանքներն ավարտվեցին, և ձուլող վարպետները կաղապարեցին, իսկ քանդակագործները վերջացրին արձանի հղկումը, անհարթությունների վերացումը, համարյա աննշմարելի դարձնելով արանքները, սերտագուցելով օղակաշերտերը, որոնցից բաղկացած էր բրոնզե հսկան:

Բուդդայի պատրաստման համար օգտագործվեց հինգ հարյուր տոննա բրոնզ, իսկ աշխատանքը տևեց ուղիղ վեց տարի: Նորաձույլ փայլուն Բուդդան նստած էր բլրի գագաթին, ոտքերը խաչաձևած. Ձախ ձեռքը դրած էր ծնկին, ափը դեպի վերև բացած, որ նշանակում է, թե պետք է աղոթել: Աջ ձեռքը բարձրացրել էր և ափը պարզել դեպի առաջ: Այդ շարժումը նշանակում էր` փրկություն սին հոգսերից և հոգու խռովքից: Նրա աչքերը, կկոցված լայն կոպերի ներքո, թվում էր`ուղղված էին դեպի հեռուն, իսկ հստակ գծագրված բերանը, թեթևակի վերև ծռված շուրթերի անկյուններով` ժպիտի տպավորություն էին ստեղծում:

Բուդդան հանելուկային էր և անվրդով: Նրա տասնվեց մետրանոց զանգվածը հինգ հարկանի շենքից բարձր էր և երևում էր Նարայի բոլոր կողմերից: Բայց ինչպե՞ս պաշտպանել նրան վատ եղանակից, փրկել փչացումից: Եվ կայսեր հրամանով շուտով սկսեցին կառուցել մեհյան, որպեսզի Բուդդան կարողանր թաքնվել: Նարայում Թոդաձիի «Բրոնզե աստծո տան» կառուցումը տևեց ևս վեց տարի: Երբ վերջապես ավարտվեց, նրա բարձրությունը հասավ քառասունվեց մետրի, երկարությունն ու լայնությունը` հիսունական: Իր բարձրությամբ նա հավասար էր ներկայիս տասնվեց հարկանի տանը: Նրա մակերեսն էր երկու հազար հինգ հարյուր քառակուսի մետր: Եվ այդպիսի շինարարության համար ոչ մի քար չպահանջվեց

Կայսրը համոզված էր, որ մեհյանն ու նրա մեջ ամփոփված արձանը կհանդիսանան նոր կրոնի վեհության խորհրդանիշը և նրա ու իր դինաստիայի համար կապահովեն հավիտենական թագավորություն Նարայում: Սակայն այդպիսի բան տեղի չունեցավ: մեհյանը և ինքը` արձանը երկար չդիմացան: Մեհյանին զարմանալի ու դրամատիկ ճակատագիր էր սպասվում: Նրան վիճակված էր երկու անգամ ոչնչանալ և երկու անգամ մոխիրներից հարություն առնել: 8-րդ դարի վերջին ճապոնական ֆեոդալների դիրքերն ամրապնդվեցին:

Նրանք սկսեցին ավելի ու ավելի շատ սահմանափակել կայսեր իշխանությունը, մինջև որ վերջապես այն լիկվիդացրին: Դինաստիայի վերջին կայսրերը պատվավոր գերիներ էին դարձել Ֆուձիվարայի ֆեոդալական հզոր տոհմի ձեռքին, իսկ մայրաքաղաքը Նարայից տեղափոխվեց Կիոտո քաղաքը (այն ժամանակ կոչվում էր Հեյան-կե): Այնտեղ նույնպես մեհյաններ և արձաններ էին ստեղծվում և պատմում են. Թե Կիոտոյի Բուդդան, որը սակայն չի պահպանվել, իր չափերով գերազանցում էր Նարայի կուռքին: Նրան, որը շարունակում էր մնալ իբրև խոշոր քաղաք, համեղ պատառ էր ֆեոդալական խմբավորումների համար: Երկպառակիչ պատերազմում կրոնական նկատառումները հաճախ ետին պլան էին նահանջում. Թե' վանքերը, թե' մեհյանները ֆեոդալներին ավելի շատ հետաքրքրում էին իբրև օգուտ ձեռք բերելու համար:

1180 թ. Դեկտեմբերի 28-ին, երբ Թայրայի տոհմը իր բանակով գրոհում էր Նարայի վրա, քաղաքում բռնկվեց հսկայական հրդեհ: Այրվում էր աշխարհի ամենախոշոր փայտե շինությունը: Հարյուրամյակներով չորացած ընտիր գերանները լուցկիների նման բոցավառվում էին: հեծանները խորտակվում էին և, խփվելով Բուդդայի բրոնզե գանգին, կայծերի հրավառություն են առաջացնում. Կրակի լեզվակներից աստվածության անվրդով ու ինքնամփոփ դեմքն աշխուժանում և կարծես կծկվում ու ծամածռվում էր: Հրդեհը պատահականություն չէր: Թայրայի գործակալները մատնել էին, որ Թոդայձիի մեհյանի քրմերը գաղտնի դաշնակցում են Մինամոտո տոհմի հետ, որը Թայրայի թշնամին էր:

Հսկայակն մեհյանի կորշանման համար Թայրան ուղարկեց քառասուն հազար զինվորից բաղկացած մի ջոկատ: Նրանք հրամանը կատարեցին: Մեհյանից մնաց մոխրակույտ, որը զինվորները խնամքով հողին հավասարեցրին: Զինվորները և նրանք, ովքեր հրաման էին տվել` բուդդայականներ էին: Բայց դա ոչ մի դեր չխաղաց: Մոխրի ու ածուխների միջից ցցված էր մնացել ծխից սևացած բրոնզե մի վիթխարի զանգված` գլխատված ու այլանդակված արձանը: Թոդայձիի մեհյանի ոչնչացումը Թայրայի բանակի վերջին սխրագործությունն էր: Շուտով Մինամոտոյի զորքերը նրանց ջախջախեցին և այդ տոհմի գլխավորը` Յուրիտոմո Մինամոտոն, փաստորեն գործից հեռացնելով կայսրին, ինքն սկսեց կառավարել երկիրը, մայրաքաղաքը տեղափոխելով Կամակուրա: Կամակուրան կամ Ուռենու մայրաքաղաքը սամուրայների քաղաք էր, որոնք հռչակված էին իրենց բարքերի պարզությամբ և օրենքների խստությամբ: Այստեղ Բուդդայի նոր արձան կանգնեցրին. Այն պահպանվել է մինջև օրս և նույնիսկ ավելի է հռչակված, քան Նարայի արձանը, որովհետև գտնվում է բաց երկնքի տակ և Ճապոնիա այցելող շատ զբոսաշրջիկներ տուն են վերադառնում Ուռենու քաղաքի Բուդդայի բազմաթիվ լուսանկարներով բեռնավորված:

Սակայն Մինամոտոները չսահմանափակվեցին իրենց մայրաքաղաքում բուդդայականությունը ծաղկեցնելով: Թերևս Թոդայձիի քրմերի օգնության դիմաց վարձահատույց լինելու համար, կամ գուցե առհասարակ կրոնի նկատմամբ հոգատարոիթյուն ցուցաբերելով, սյոգունը` երկրի կառավարողը, հրամայեց Նարայի մեհյանը վերականգնել: Եվ այդպիսով մեհյանը վերստին կառուցվեց: Ճիշտ է, այն շատ ավելի փոքր էր, քն առաջ, քանի որ բուդդայի գլուխը հալվել էր, իսկ նոր գլուխ նրան չդրեցին. Բրոնզը ծախսվել էր նրա մրցակցի` Կամակուրյան Բուդդայի համար: Մեհյանը նորից դարձավ Ճապոնիայի բուդդայականության կարևոր կենտրոներից մեկը, աստիճանաբար վերականգնվեցին նաև շրջապատի շենքերը: Վանքերն ու մեհյանները հարստացան և ընդհարձակեցին իրենց տիրույթները...

Մեհյանի վրա անսպասելիորեն նոր դժբախտություններ թափվեցին, թեպեդ այդ անսպասելիությունը սովորական կարգի էր: Նորից նարայի շրջակայքում Ֆեոդալների միջև ճակատամարտ էր բորբոքվել և զինվորները տեղից տեղ էին վազում, թաքնվելով մեհյանի այգու ծառերի ետևում: Նետերից մեկի այրվող ծայրը մխրճվեց մեհյանի փայտամածի տակ: Քրմերը, որոնք պատրաստի կանգնած էին ջրով լի տակառների մոտ, նույնիսկ չհասցրին բարձրանալ տանիք. Մեհյանը բռնկվեց: Թոդայձիի երկրորդ ծննդյան օրից արդեն երեք հարյուր տարի էր անցել և գերանները հիանալի չորացել էին... Այդ պատահեց 1567թ.: Մեհյանը նորից այրվեց մինջև վերջ: Եվ նորից Բուդդան անգլուխ, ճակատամարտերից ու հրդեհներից քրքրված, միայնակ մնաց հրդեհավայրում: Այս անգամ մեհյանը երկար ժամանակով չէին կարողանում վերականգնել. Երկրում չկար ուժեղ կենտրոնական իշխանություն, որն ընդհունակ լիներ այդպիսի ծախսեր կատարելու: Հարյուր հիսուն տարի քրմերը իրենց արարողությունները կարարում էին մոտակայքի փոքր մեհյաններում, որոնք փրկվել էին կրակից, իսկ խեղանդամված Բուդդան չորս կողմից շրջապատվել էր թփերով ու բարձր ծառերով, որոնք ծածկել էին հսկայի ձեռքերն ու իրանը:

Փյունիկ մեհյանի երկրորդ և վերջին վերականգնումը տեղի ունեցավ 1907թ.: Մեհյանի առաջին ծնունդից հետո անցած հազար տարում քիչ բան էր փոխվել: 1907թ. Ճապոնիան մնացել էր նույն ինքնամփոփ, արտաքին աշխարհից կտրված պետությունը: Պետք է անցներ ևս հարյուր հիսուն տարի, մինչև որ 1868թ. Հեղափոխությունը ջնջեր ֆեոդալական հնոտին և Ճապոնիան, արթնանալով, առաջ նետվեր` հասնելու մնացած աշխարհին: Մեհյանը կառուցվեց ճիշտ նույն տեսքով, ինչ անցյալ և նախանցյալ անգամները: Եվ ոչ միայն այդ պատճառով, որ ճարտարապետները ցանկացել էին վերականգնել հինավուրց սրբավայրը: 18-րդ դարում ևս ամբողջ Ճապոնիայում կառուցված մեհյանները Թոդայձիի նման էին: 1709թ. Բուդդայի խանձված մարմնին զոդեցին-կպցրեցին նոր գլուխ: բայց չենք սխալվի, եթե ասենք, թե Թոդայձիի մեհյանը, այն, որ գտնվում է Նարայի ծայրամասում, կառուցվել է ոչ թե 18-րդ, այլ 17-րդ դարում: Ճիշտ է, ուշադիր աչքը կնկատի, որ արձանի գլուխն ավելի «թարմ» է, քանն իրանն ու ձեռքերը, իսկ այն մի քանի փոքրիկ մեհյաններն ու շինությունները, որոնք գտնվում էին Թոդայձիի շրջապատում, շատ ավելի հին են քան մեծ մեհյանը:

Նարայում, բացի արձանով մեհյանից, քիչ չեն նաև ուրիշ հիասքանչ հուշարձանները: մեհյանին պատկանող երեսունվեց հեկտար տարածությամբ պուրակում գտնվում են հարյուրից ավելի ճարտարապետական և քանդակագործական հուշարձաններ, որոնք հայտարարված են Ճապոնիայի ազգային սեփականություն: Այդտեղ գտնվում են և' հինավուրց գանձատունը, և' Նանդայմոնը` համակառույցի մեծ դարպասը, ինչպես նաև բուդդիստավանների, աստվածային պահապանների և բուդդայական դիցարանի այլ անդամների չափազանց հետաքրքրական արձանները:

Այդ արձանների մասին Իլյա Էրենբուրգը գրել է. «Նարայի թանգարանում Բուդդիստավայրի սքանչելի գլխի կողքին գտնվում են նաև նրա աշակերտների արձանները. Յուրաքանչյուր արձան մի կենսագրություն է, և բնավորության և ճակատագրի բացահայտում: Ես չգիտեմ, արդյոք, յոթերորդ դարում «ռեալիզմ» բառը գոյություն ունեցել է թե ոչ, բայց ռեալիզմը գոյություն ունեցել է. Բավական է միայն նայել Նարայի քանդակագործությանը»: ... Եթե այսօր մտնենք Բուդդայի մեհյանը շրջապատող այգին, անցնենք փայտե բարձր դարպասով, որի տանիքը մեհյանների տանիքների կրկնությունն է, անցնենք հում աղյուսից շարված պարսպի մոտով, ապա դուրս կգանք գլխավոր մեհյանի առջև: Նրա տանիքը երկհարկանի է, եզրերը պսակված ոսկեզօծ զարդաձիերով, սակայն այդ զարդաձիերից բացի, մեհյանի ոչ տանիքի և ոչ պատերի վրա ոչ մի գրամ ներկ չի օգտագործված:

Ի տարբերություն Չինաստանի, ճապոնական ճարտաչապետները չէին սիրում նյութի մշակվածքը` լինի դա փայտ, գործվածք, թե քար, պճնազարդել վառ գույնի ներկաշերտերով: Ճապոնացիները վաղուց են սովորել իրերի իսկական թովչանքը տեսնել նրանց բնականության մեջ և շատ թանկ են գնահատում այն:

Հարևան փոքր շենքերից մեկում դուք կարող եք դիտել հին արձանիկները: Երկնքի պահապանները կրում են ճապոնական միջնադարյան ֆեոդալներին հատուկ զրահներ, նրանք չարադեմ են, մարտաշունչ և անդրդվելի: Թերևս նկարիչը այստեղ հատուկ պատվեր է կատարել. Հավատացյալը, զգալով երկնքի պահապանների և երկրի վրա իր բախտը տնօրինողների միջև եղած կապը, պետք է ավելի հնազանդ դառնար: Երկնային պահապանները, շուրթերի անկյունները ցած կորացնելով, վերևից են նայում մարդկանց: Զբոսաշրջիկներին նրանք չեն սիրում:

Մեհյանի մոտ դուք կհանդիպեք եղջերուների: Նարայի որոշ երկրպագուներ հավատացնում են, որ քաղաքն ու մեհյանները իրենց հրապույրի կեսը կկորցնեին, եթե նրանց մոտ եղջերուներ չլինեին: Եղջերուները թափառում են պուրակում, վազում մեհյանների ներսը և փողոցներում հանգիստ առաջկտրուկ են անում ավտոմեքենաներին: Եղջերուները գիտեն, որ քաղաքում տերն իրենք են, և ոչ թե մունիցիպալիտետը, բազմաթիվ զբոսաշրջիկները կամ քրմերը: Եղջերուները Նարա են եկել մեծն Բուդդայի հետ միաժամանակ և նրա հետ միասին առաջին տեղն են գրավում քաղաքի տեսարժանությունների մեջ:

Թոդայձիի մոտ կառուցված է Կասուգա ոչ մեծ մեհյանը: Դա Ֆուձիվարա տոհմի սրբավայրն էր: Եթե հավատանք հին առասպելին, Կասուգա մեհյանի հովանավոր աստվածությունը Նարա է ժամանել հեռավոր երկրներից, եղջերուի վրա հեծած: Այդ պատճառով այդ ֆեոդալական մեծազոր տոհմի անդամները եղջերուներին համարեցին սրբազան կենդանիներ և մի քանի կենդանի բռնելով բնակեցրին մեհյանի շրջակայքում: Եղջերուները բնակիչներին դուր եկան, վարժվեցին նրանց, և ազատ ապրում էին քաղաքում, մոտավորապես նույն իրավունքներով ինչ որ կովերը` Հնդկաստանում: Միջին դարերում եղջերուներին նույնիսկ ավելի լավ էին վերաբերվում, քան մարդկանց: Հայտնի է, որ մի քանի հարյուր տարի առաջ Նարայի բնակիչներից մեկը գլխատվեց այն բանի համար, որ եղջերու էր սպանել... Նույնիսկ բարձրաստիճան պաշտոնյաները, կենդանիներին հանդիպելով, պատգարակներից իջնում էին, որպեսզի խոնարհվեն նրանց առջև:

Նարայում հիշում են նաև մի հեքիաթ կամ առասպել, որը շատ ճշմարտանման է և ավելի շուտ տխուր է, քան ծիծաղելի: պատմում են, որ նարայի բնակիչները քնից արթնանում էին շատ ավելի վաղ, քան Ճապոնիայի մյուս քաղաքացիները: բայց ոչ թե աշխատասիրությունից մղված: Պարզապես ամեն մեկը ցանկանում էր լուսաբացին տեսնել, թե արդյոք իր տան մոտ չկա՞ սատկած, կամ որևէ մեկի կողմից սպանված եղջերու: Մեռնելն այն բանի համար, որ իր տան մոտ սատկած եղջերու է գտնվել, ոչ ոք չէր ցանկանում... Իսկ եթե պատահում էր, որ, իսկապես, դռան առջև եղջերու էր ընկած, ապա տան տերը շտապում էր նրան տանել և թողնել ամենակատաղի թշնամու դռան մոտ: Եղջերուները հանգիստ ապրեցին ավելի քան հազար տարի, բայց վերջին հարյուր տարվա մեջ նրանք երկու անգամ համարյա բնաջնջվեցին:

Առաջին անգամ նրանց գոյության վրա վտանգ կախվեց 1868թ., Մեյձիի հեղափոխությաքն տարում: Ֆեոդալական իշխողների անկումից հետո նրանց նեցուկ հանդիսացած կրոնի հեղինակությունն արագ անկում ապրեց: Նարայի բնակիչներն սկսեցին վրեժ լուծել անմեղ կենդանիներից, նրանց հետ կապելով իրենց անցյալի ձախորդությունները: Եղջերուներին սպանել սկսեցին բոլորը, մանավանդ որ կենդանիները ձեռնասում էին և սովոր էին մարդկանց բարեկամ համարել: Հեղափոխությունից տասը տարի անց հազար կենդանուց մնացել էր միայն երեսունութը: Այն ժամանակ նահանգապետը հատուկ դեկրետ հրատարակեց եղջերուների պահպանության մասին: Հոտի մնացորդները փրկվեցին:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբին նրանց թիվը նորից հասավ մի քանի հարյուրի: Սակայն պատերազմի ժամանակ արգելքի մասին մոռացան, մարդիկ սովի էին մատնվել և որսագողություն էին անում պուրակներում: Չնայած դրան, մի քանի եղջերուներ փրկվեցին. Նրանք վայրենացել էին և մարդկանց մոտիկ չէին թողնում:

Պատերազմից հետո ստեղծվեց Նարայաի եղջերուների պահպանման ընկերություն և այժմ կենդանիների գլխաքանակը նորից հասել է հազարի: Որքան էլ տարօրինակ է, բայց եղջերուների ճակատագիրը ինչ-որ չափով նման է Թոդայձիի մեհյանի ճակատագրին: Թե եղջերուները և թե մեհյանը Նարայում հայտնվեցին հազար երկու հարյուր տարի առաջ: Նրանց երկու անգամ ոչնչացրել են, և նրանք երկու անգամ վերադարձել են քաղաք:

Թոդայձիի մեհյանը հինավուրց քաղաքից վեր է բարձրանում պարզ ու գեղեցիկ: Այն սքանչելի է թե' ցերեկը, թե' երեկոյան թե' լուսաբացին: Բայց Նարան առավել գեղեցիկ է հունվարի 15-ին, երբ այստեղ անց է կացվում Վակակուսա լեռան հրկիզման փառատոնը: Այդ լեռը, ավելի ճիշտ բլուրը, կես , կես կիլոմետրից մի քիչ պակաս բարձրությամբ, սապատի նման բարձրացվել է քաղաք ծայրամասին: Նրա վրա ծառեր չկան, լանջերը ծածկված են միայն խիտ, փարթամ խոտով: Եվ ահա մի քանի հարյուր տարի է, այդ գիշեր քրմերը բարձրանում են լեռը և կրակ տալիս չորացած խոտը: Այդ ժամանակ լեռը նարնջի գույն է ստանում, որի ֆոնին բարձրանում են մեհյանների սիլուետները և հրթիռների նման երկինք սլացող կայծերի հեղեղն առաջացնում է հեքիաթային հրավառություն:

ՌՅՈՔԱՆ / Կտակ

ՌՅՈՔԱՆ / Կտակ

Թարգմ. Այդին Մորիկյանի

Ինձանից հետո

Ինչ եմ թողնելու աշխարհի վրա:

Գարնանը` ծաղիկներ:

Ամառվա համար` երգը կկուի:

Աշնանը` կարմիր այս թխկիները:

ՎԱՆԱՀՈՐ ԵՎ ՄՈՆԹԻ ՄԱՍԻՆ (ճապոնական հեքիաթ)

ՎԱՆԱՀՈՐ ԵՎ ՄՈՆԹԻ ՄԱՍԻՆ (ճապոնական հեքիաթ)

Թարգմ. Սերգեյ Ումառյանի Լեռնային մի փոքրիկ տաճարի վանահայր մի անգամ գործով տեղ է գնում և տաճարի խնամքը թողնում է իր մոնթին:

Հանկարծ հորդ անձրև է տեղում: Մինչև ոսկորները թրջված մի ծխական վազում է դեպի տաճարը և խնդրում.

-Բարի եղեք ինձ մի անձրևանոց տալու, ճանապարհին անձրև բռնեց:

- Ի՞նչ կա որ, խնդրեմ, - պատասխանում է մոնթը և բոլորովին նոր անձրևանոցը տալիս է ծխականին:

Վանահայրը անձրևանոցը նոր էր գնել և ոչ մի անգամ չէր օգտագործել: Հետևյալ օրը վանահորը նորից կանչում են հանգուցյալի վրա աղոթք կարդալու: Հակառակի պես երկինքը նորից այնպես է մռայլվում, որ ուր որ է անձրևը նորից պիտի կաթի: Վանահայրը նայում է ամպամած երկնքին ու ասում.

- Մո'նթ, բեր ինձ անձրևանոցը: Մոնթն ստիպված էր խոստովանել, որ անձրևանոցը տվել է մի ծխականի:

-Ո՞վ է այդպիսի բան անում: Մի՞թե կարելի է տանը եղած միակ անձրևանոցը տալ ուրիշի: Մյուս անգամ հրաժարվիր, ասա, որ դրել էի արևի տակ չորոնալու և հենց այդ ժամանակ չգիտես որտեղից այնպիսի մի փոթորիկ բարձրացավ, որ ջարդեց նրա բոլոր ձողերը, քրքրեց թղթերը և այժմ այնտեղ մառանի մի անկյունում ընկած է ու բանի պետք չի:

Վանահայրը մրթմրթալով ու նախատելով, ձեռագործ գլխարկը կապյուշոնի վրա հագնելով հին թիկնոցը վրան է գցում ու ճանապարհ ընկնում: Անցնում է մի քանի ժամանակ, մի պարզ օր տաճար է մտնում մի գյուղացի ու ասում.

- Այսօր օրն արևոտ է, ես էլ պատրաստվել եմ աղջկաս մոտ գնալու: Վաղուց նրան չեմ տեսել: Բայց ցավն այն է, որ հեռու եմ գնալու, սարերից այն կողմը: Ողորմած եղեք, ձեր ձին ինձ տալու:

Այդ ժամանակ մոնթը հիշում է, թե ինչ խրատ է տվել վանահայրը և պատասխանում է.

- Ների'ր ինձ բարեկամս, մեր ձիուն քիչ առաջ բաց թողինք արևի տակ արածելու, իսկ այդ պահին հանկարծ փոթորիկ բարձրացավ, ջարդեց ձիու կողերը, պատառոտեց ամբողջ կաշին և այժմ  նա իբրև մի անպետք իր ընկած է մառանի հեռավոր անկյունում:

Գյուղացին աչքերը չռում է:

-Հ՜ա, - ասում է, - ա՜յ քեզ չտեսնված պատահա՜ր...

Եվ հեռանում է գլուխն օրորելով: Վանահայրն իմանալով այդ մասին, առաջվանից ավելի շատ է նախատում մոնթին:

- Իսկ ո՞վ է այդպես ասում: Մի՞թե կարելի է ձին անձրևանոցի հետ համեմատել: Պետք է ասեիր, որ մեր ձին մոտ օրերս բանգի [1] էր կերել և կատաղել: Այնպես է քացի տվել, այնպես է փնչացրել ու գետին թավալվել, որ ոտքն ու գլուխը ջարդել է և այժմ ընկած է գոմում ու վեր չի կենում...

Երեք օրից հետո տաճար է գալիս մի հարուստ տան ծառա և ասում.

- Տերս խնդրում է, որ վանահայրը տոնի կապակցությամբ շնորհ անի իր տունը:

Իսկ հնարամիտ մոնթը նրան պատասխանում է.

-Մեր վանահայրը օրերս բանգի է կերել և բոլորովին կատաղել: Այնպես քացի տվեց, այնպես փնչացրեց, որ ջարդեց իր ոտքն ու մեջքը: Հիմա պառկած է անկողնում և չի շարժվում:

Լսում է վանահայրն այդ խոսքերն ու ապշում: Նա տեղից այնպես է վեր թռչում, կարծես վրան եռացած ջուր լցրած լինեին և մոնթի գլխին սկսում է հարվածել.

- Մյուս անգամ վանահորը էլ չես հավասարեցնի քնձռոտ ձիու հետ, որ այցելուներին ծիծաղեցնես:

1. Թունավոր բույս:

ՍԻԿԻՍԻ-ՆԱՅՍԻՆՆՈ

ՍԻԿԻՍԻ-ՆԱՅՍԻՆՆՈ

Թարգմ. Այդին Մորիկյանի

***

Ծաղկաթափվել են բալենիները:

Հայացքս տարտամ զուր է թափառում:

Շուրջս ամեն ինչ գունաթափվել է:

Լոկ գարնանային անձրևն է հորդում Դատարկ երկնքում:

ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ ՌՅՈՒՆՈՍԿԵ / ԳԱՃԱՃԻ ԽՈՍՔԵՐԻՑ

ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ ՌՅՈՒՆՈՍԿԵ / ԳԱՃԱՃԻ ԽՈՍՔԵՐԻՑ

Հայերեն տպագրվել է «Արտասահմանյան գրականություն» հանդեսի 2001-ի 1-ին համարում` Աշոտ Խաչատրյանի թարգմանությամբ: Ստորև բերված է այդ թարգմանությունը:

ՆԱԽԱԲԱՆ

«Գաճաճի խոսքերը» միշտ չէ, որ արտահայտում են մտքերս: Դրանք սոսկ հնարավորություն են ստեղծում պատկերացում կազմելու, թե մտքերն իմ ինչպես են օր-օրի փոփոխվում: Լինում է, որ ցողունը մի քանի շիվ է տալիս. Ով իմանա` քանիսը:

ՔԻԹԸ

Հանրահայտ է Պասկալի այն ասույթը, որ` եթե Կլեոպատրայի քիթը ծուռ լիներ, պատմությունն այլ ընթացք կարող էր ունենալ: Սակայն սիրահարը հազվադեպ է տեսնում իր սիրո առարկայի իրական դիմագծերը: Երբ սերը բռնում է մեզ` ի՜նչ եզակի հմտությամբ ենք ինքներս մեզ խաբում: Անտոնիոսը բացառություն չէ. թող Կլեոպատրայի քիթը իսկապես ծուռ լիներ` Անտոնիոսը հազիվ թե նկատեր: Իսկ եթե նույնիսկ և տեսներ` ապա այդ թերությունը լրացնող ինչ-որ բարեմասնություն էր հայտնաբերելու: Ամբողջ աշխարհում չես գտնի սիրեցյալիդ չափ արժանավոր ուրիշ մի կին: Անտոնիոսը, ինչպես որ մենք ենք անում, Կլեոպատրայի աչք-ունքի կամ շուրթերի մեջ կգտներ մի այնպիսի բան, որ պակասը կլրացներ վերադրով: Ավելացնենք` սովորական դարձած «իսկ նրա հոգին՜ն»: Եվ իրոք որ` մեր սիրեցյալը բոլոր ժամանակներում անսահմանորեն գեղեցիկ հոգու տեր է եղել: Ընդսմին` հագուստը, կարողությունը կամ հասարակական դիրքը նույնպես արժանիքների թվին են դասվում: Ի վերջո, դեպքեր են եղել նույնիսկ, երբ արժանավորություն է համարվել այն իրողությունը (կամ ասեկոսը), թե երբևէ «մեր գեղեցկուհուն» սիրել է մեծանուն մեկը: Եվ եթե Կլեոպատրան Եգիպտոսի պերճաշուք ու հանելուկային թագուհիներից վերջինը չէր: Իսկ երբ անուշահոտության ամպերին բազմած շողշողացել է յուր մեծարժեք թագով, լոտոսի ծաղիկը ձեռքին (կամ էլ մեկ այլ ծաղիկ), արդյո՞ք ինչ-որ մեկը կտեսներ թագուհու քթի թեթև կորը: Առավել ևս` Անտոնիոսը: Նման ինքնախաբեությունը ընդհանրական է ոչ սոսկ սիրահարության դեպքում: Հազվադեպ է լինում, երբ մենք իրականությունը չենք ներկում մեզ համար ցանկալի գույներով: Օրինակ բերենք թեկուզ ատամնաբուժարանի ցուցանակը. Մենք ոչ այնքան հենց ցուցանակն ենք տեսնում, որքան որ ցանկանում ենք տեսնել, քանզի ցավ ենք զգում: Պարզ է, որ մեր ատամնացավը համաշխարհային պատմության հետ որևէ կապ չունի: Սակայն նման ինքնախաբեությամբ են զբաղվում թե' քաղաքական այրերը, որոնք ցանկանում են ժողովրդի տրամադրվածությունն իմանալ, թե' զինվորականները, որոնք ցանկանում են ճշտել հակառակորդի դիրքը, և թե' գործարար մարդիկ, ովքեր ցանկանում են տեղյակ լինել դրամական գործերին: Ես ընդունում եմ, որ բանականությունը պետք է որոշ սրբագրումներ անի, բայց միաժամանակ ընդունում եմ նաև մարդու գործերն ուղղորդող «դիպվածի» գոյությունը: Եվ ինքնախաբեությունը թերևս այն հավերժական ուժն է, որն ուղղորդում է աշխարհի պատմության ընթացքը: Մի խոսքով` երկհազարամյա պատմությունը կախված չի եղել իր ընթացքի մեջ հազիվ նշմարված Կլեոպատրայի քթի ծուռ կամ ուղիղ լինելու հանգամանքին: Այն ավելի շուտ կախված է եղել երկրաբնակների հավիտենական հիմարությունից: Այո, ծաղրանքի արժան, բայց և` մեր մեծագույն հիմարությունից:

ԷԹԻԿԱ

Մեզ իշխող բարոյախոսությունը` կապիտալիզմով թունավորված ֆեոդալիզմի բարոյախոսությունն է, որը միմիայն չարիք է բերում, և ոչ մի բարիք:

***

Բարոյախոսությունը հարմարվողականության մեկ այլ անվանումն է. «ձախ շարժման» նման մի բան:

***

Բարոյախոսության բարիքը ժամանակի և գործի տնտեսումն է: Բարոյախոսության չարիքը` խղճի ամբողջական կաթվածը:

***

Անմտություն է հերքել բարոյախոսությունը. Դա նշանակում է քիչ հասկանալ տնտեսությունից: Անմտություն է ենթարկվել բարոյախոսությանը. Դա նշանակում է վախկոտ լինել, կամ` ծույլ:

***

Ուժեղը ոտնահարում է բարոյախոսությունը: Թույլին բարոյախոսությունը փաղաքշում է: Նա, ում բարոյախոսությունը հետապնդում է, միշտ կանգնած է թույլի և ուժեղի արանքում:

***

Խիղճը, ինչպես և ցանկացած գեղեցիկ արվեստ, իր մոլեռանդ հետևորդներն ունի, տասից ինը` կրթյալ ազնվականներ են կամ հարուստներ:

***

Խիղճը չի հայտնվում տարիքի հետ, ինչպես, ասենք, բեղն ու մորուսը: Խիղճ ունենալու համար որոշակի փորձ է պահանջվում:

***

Մարդկանց իննսուն տոկոսն ի ծնե զուրկ է խղճից: Մեր վիճակի ողբերգությունն այն է, որ ջահելության մեղքով թե անբավարար փորձի, նախքան խիղճ կունենանք` մեզ անխիղճ սրիկաներ են համարում: Մեր վիճակի զավեշտությունն այն է, որ` ջահելության մեղքով թե անբավարար փորձի, մեզ անխիղճ սրիկաներ համարելուց հետո միայն, մենք, ի վերջո, խիղճ կունենանք:

***

Խիղճը խստապահանջ արվեստ է:

Հնարավոր է, որ բարոյախոսության ակունքը խիղճն է: Սակայն դեռ երբեք բարոյախոսությունից սկիզբ չի առել այն, ինչը` խղճի մտոք, համարում ենք բարին:1

ԱԶԱՏ ԿԱՄՔ ԵՎ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ

Եթե հավատանք ճակատագրին` գոյություն չունի հանցանք, և ուրեմն նշանակում է, որ պատիժը կորցնում է իմաստը. հետևաբար, մեր վերաբերմունքը հանցագործի հանդեպ պետք է որ մեծահոգի լինի: Միևնույն ժամանակ, եթե հավատանք կամքի ազատությանը` հարկ է նաև պատկերացում ունենալ պատասխանատվության մասին, և որպեսզի խուսափենք խղճի կաթվածից, նախևառաջ խիստ պիտի լինենք հենց մեր անձի հանդեպ: Ինչի՞ն հավատանք: Պատասխանեմ սառնասրտորեն. Պետք է հավատանք թե' կամքի ազատությանը, և թե' ճակատագրին: Կամ թե` կասկածենք և' ճակատագրին, և' կամքի ազատությանը: Արդյոք գերիշխող ճակատագրի կամո՞ք չենք ամուսնացել մեր ուզած կնոջ հետ: Եվ արդյո՞ք մեր կամքը չի եղել, երբ կնոջ կամքով զգեստ ու զարդ ենք գնել: Ոչ միայն կամքի ազատությունն ու ճակատագիրը, այլևս` աստված սատանան, գեղեցիկն ու տգեղը, քաջությունն ու թուլամորթությունը, բանականությունն ու հավատը... մեր վերաբերմունքն այս ամենի նկատմամբ պետք է հավասարաբերվի, կշեռքի թաթերի պես: Հնում դա կոչվել է ոսկե միջին` «տյույո»: Անգլերեն թարգմանելիս դառնում է good sense` ուղղամտություն: Ես վստահ եմ, որ առանց ողջամտության անհնար է երջանկության հասնել: Իսկ եթե նույնիսկ հասնես` նման երջանկությունը չարիք կբերի, ինչպես` եթե շոգ օրով փայտ դնես կրակին, կամ թե` սառնամանիքին հովհար բանացնես:

ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

Հնարավոր է, որ արվեստագետը իր գործերը միշտ էլ գիտակցված է ստեղծում: Բայց եթե քննելու լինենք ստեղծագործությունն առանձին, ապա նրա գեղեցկության կամ տգեղության որոշ մասը գտնվում է միստիկ ոլորտում, որն արվեստագետի գիտակցությունից վեր է: Որոշ մա՞սը: Չսպասելով հարցին` անմիջապես պատասխանեմ. Անհնար է, որ ոգին չդրսեվորվի ստեղծագործության մեջ: Մի՞թե «մեկ հարվածի և երեք խոնարհման2 » հին սովորույթը չի խոսում անգիտակցական շեմին ունեցած մեր վախի մասին: Ստեղծագործելը միշտ էլ խիզախում է: Երբ մարդկային ողջ ուժերն սպառվում են` մնում է միայն ապավինել երկնային կամքին: «Երբ ես երիտասարդ էի և սովորում էի գրել` տանջվում էի, որ անհարթ էր ստացվում: Կասեմ միայն, որ ջանադրությունը սոսկ գործի կեսն է, և ինչքն էլ ճգնես, կատարելության չես հասնի: Երբ որ ծերանամ, այնժամ միայն կհասկանամ, որ զոռով չի լինում. Երեք մասը` մարդու գործն է, յոթ մասը` երկնային շնորհ»: «Լունշի»-ի3 հեղինակի այս բանատողերը նույն բանի մասին են: Արվեստում անսահման սարսափ կա թաքնված: Եթե մենք փող չսիրեինք, եթե չձգտեինք փառքի, և, վերջապես, մեզ չկեղեքեր գրելու համարյա հիվանդագին ծարավը, դժվար թե համարձակություն ունենային կռվի բռնվել այս սոսկալի արվեստի դեմ:

ԴԱՍԱԿԱՆՆԵՐԸ

Գրող-դասականները բախտավոր են. Նրանք այսպես թե այնպես, մեռած են:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Մենք կամ դուք նույնպես բախտավոր ենք, քանի որ նրանք, այսպես թե այնպես, մեռած են:

ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ոչ ոք չի կարող ամեն ինչ մինջև վերջ խոստովանել: Միևնույն ժամանակ` առանց խոստովանության ոչ մի կերպ քեզ չես արտահայտի: Ռուսսոն սիրում էր խոստովանությունը: Բայց չես ասի, թե իր «խոստովանության» մեջ նա մերկանում է ամբողջովին: Մերիմեն չեր սիրում խոստովանություններ. Իսկ մի՞թե «Կոլոմբան»` թող որ գաղտնորեն, բայց ի'ր մասին չէ: Անհնար է սահմանազատել խոստովանական գրականությունը ցանկացած մեկ այլ գրականությունից:

ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ ԿՅԱՆՔ

Եթե լողալ չիմացողին հրամայես` լողալ', ամեն ոք դա անմտություն կհամարի: Եթե վազքի մեջ անվարժ մեկին հրամայես, վազի'ր, նույնպես խելամիտ չի լինի: Բայց բոլորս էլ ծնված օրից նման անհեթեթ հրամաններ ենք լսում: Մենք` ի ՞նչ է, ապրել ենք սովորել դեռ մոր արգանդո՞ւմ: Բայց չենք հասցնում ծնվել` արդեն պարտավոր ենք մտնել կյանք, որը չափազանց նման է կռվադաշտի: Իհարկե, ով լողալ չի սովորել, չի կարող լավ լողորդ լինել, և ով վատ է վազում` միշտ էլ ետ կընկնի: Այդպես էլ մենք` չենք կարող դուրս գալ կյանքի ասպարեզից` առանց վերքեր ստանալու: Հնարավոր է կյանք տեսած մեկը ասի. «Ավագները` քեզ օրինակ, պետք է նրանցից սովորես»: Բայց կարելի է հարյուրներով լողորդ ու վազորդ տեսնել, ու ոչ լողալ սովորել, ոչ` վազել: Փոխարենը` խեղդվել ջրի կամ փոշու մեջ: Լա'վ նայեք, մի՞թե աշխարհիս առաջինները հաղթական ժպիտի տակ ոչինչ չեն թաքցնում: Մարդկային կյանքը նման է ցնորված կազմակերպչի սարքած օլիմպիական խաղերի: Մենք կյանքը հաղթահարելով` սովորում ենք հաղթահարել կյանքը: Նրանք, ովքեր չեն կարող անվրդով նայել այս անհեթեթ խաղին` լավ է անհապաղ հեռու կենան: Ինքնասպանությունն, անկասկած, նույնպես արժանի ելք է: Բայց ով ուզում է մնալ կյանքի ասպարեզում` պետք է մարտնչի` չվախենալով, որ կարող է խոցվել:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Մարդկային կյանքը նման է լուցկու տուփի. Լուրջ վերաբերվես` ծիծաղելի է, անլուրջ վերաբերվես` վտանգավոր:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Մարդկային կյանքը նման է մի գրքի, որում շատ էջեր պակաս են: Չես ասի, թե անբողջական օրինակ է: Բայց, այնուհանդերձ, ինչ էլ որ լինի, եղած միակ ամբողջական օրինակն է:

ՍԵՐԸ ԶՈՐԵՂ Է ՄԱՀԻՑ

«Սերը զորեղ է մահից»`4 Մոպասանի վեպի վերնագիրն է: Սակայն ո'վ ասաց, թե միայն սերն է զորեղ մահից: Օրինակ` որովայնային տիֆով հիվանդը բիսկվիթ է ուտում` քաջ գիտենալով, որ հաստատ կմեռնի: Սա չի՞ ապացուցում արդյոք, որ քաղցր բան ուտելու ցանկությունը կարող է մահից զորեղ լինել: Կարելի է ուրիշ շատ օրինակներ բերել, ասենք` հայրենասիրություն, կրոնական էքստազ, մարդկայնություն, շահամոլություն, սնափառություն, հանցավոր բնազդներ... անկասկած, շատ բան կա մահից զորեղ /բացառությամբ, իհարկե, մահվան ծարավից/: Բայց թե որքանոց է սերն ավելի զորեղ /մահից/, քան` մյուս բաները, դժվարանում են ասել: Նույնիսկ այն դեպքերում, երբ իսկապես թվում է, թե սերը զորեղ է մահից, մեզ գերիշխում է ֆրանսիացիների ասած բովարիզմը. Բովարի ժամանակներից գոյություն ունեցող սենտիմենտալիզմ, երբ ինքներս մեզ սիրային վեպերի հերոս ենք երևակայում:

ՍԿԱՆԴԱԼ

Հանդիսատես ամբոխը խայտառակ պատմություններ է սիրում: Սպիտակ Լոտոսի5 կամ Արիսիմայի6 հետ կատարված միջադեպերը անսահման բավարարություն պատճառեցին հասարակությանը: Սակայն ինչու՞ է հասարակությունը խայտառակ պատմություններ սիրում, մանավանդ, եթե հանրահայտ մարդկանց անուններ կան արանքում: Ռեմի դե Գուրմոնն այս հարցին պատասխանում է. «Որովհետև նրանց խայտառակ պատմություններն մեզ մեր պատմություններն են հիշեցնում»: Գուրմոնը ճիշտ է պատասխանել: Եվ ոչ միայն` ճիշտ: Այն հասարակ մարդիկ, ովքեր ընդունակ չեն նման արարքների, հանրահայտ մարդկանց սկանդալային պատմություններում իրենց թուլասրտության գերագույն արդարացումն են գտնում: Միևնույն ժամանակ` գերազանց պատվանդան, որի վրա կարող են իրենց գոյություն չունեցող գերազանցությունն ամբարձել: «Ես այնքան գեղեցիկ չեմ, որքան Սպիտակ Լոտոսը, բայց փոխարենը ես առաքինի եմ»: «Ես այնքան տաղանդավոր չեմ, որքան Արիսիման, բայց փոխարենը ես լավ եմ ճանաչում կյանքը»: «Ես այնքան... չեմ, բայց փոխարենը...». Այսպես ասելով` քաղքենիները խոզերի պես երջանիկ քնում են:

ՈՒՏՈՊԻԱ

Կատարյալ ուտոպիայի բացառման պատճառը, կարծում եմ, հետևյալն է. Եթե համեմատենք, որ մարդն` ինչպես որ կա, չի փոխվելու, ապա կատարյալ ուտոպիա չի կարող լինել: Եթե համարենք, թեկուզև կատարյալ, անմիջապես դառնում է թերի:

***

Բռնակալին ասել թե` բռնակալ է, միշտ էլ վտանգավոր է եղել: Իսկ մեր օրերում նույնքան վտանգավոր է ստրուկներին ասել, թե` ստրուկ են:

ՈՒԺԵՂԸ ԵՎ ԹՈՒՅԼԸ

Ուժեղ մարդը չի վախենում թշնամիներից, սակայն վախենում է բարեկամներից: Մեկ հարվածով թշնամուն` նա ամենևին չի դառնանում: Բայց քրոջ պես վախենում է ակամա խոցել բարեկամներին: Թուլամորթը չի վախենում բարեկամներից, սակայն վախենում թշնամուց: Ահա թե ինչու յուրաքանչյուրի մեջ թշնամի է տեսնում :

ՄԱՆՐՈՒՔՆԵՐ

Կյանքը երջանիկ դարձնելու համար պետք է սիրել առօրյա մանրուքները: Ամպերի փայլը, հնդկեղեգի շնկշնկոցը, ճնճղուկների ծլվլոցը, անցորդների դեմքերը... առորյա ամեն մի մանրուքի մեջ հարկավոր է գոհություն գտնել: Կյանքը երջանիկ դարձնելու համա՞ր: Բայց սիրել մանրուքները` նշանակում է տանջվել ամեն մի մանրուքի վրա: գորտը, որ թռավ` այգու լճակն ընկավ, փշրեց համարյա թախիծը7 : Բայց լճակից դուրս ցատկող գորտին գուցե բաժին ընկավ հազարամյա թախիծը: բասյոյի կյանքն անցել է բերկրության մեջ, բայց` ոնց էլ նայես, նաև անսահման տառապանքի:Որպեսզի ժպտալիս գոհանաս, պետք է որ`ժպտալիս տառապես: Կյանքը երջանիկ դարձնելու համար` պետք է տանջվել հօգուտ առօրյա մանրուքների: Ամպերի փայլը, հնդկեղեգի շնկշնկոցը, ճնճղուկների ծլվլոցը, անցորդների դեմքերը... առօրյա ամեն մի մանրուքի մեջ պետք է տեսնել դժոխքն ընկածի չարչարանքը:

ԱՍՏՎԱԾՆԵՐ

Այն ամենից, ինչ բնորոշ է աստվածներին, հատկապես խղճահարության է արժանի այն, որ նրանք չեն կարող ինքնասպան լինել:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Մենք աստծուն անարգելու անթիվ պատճառներ ենք գտնում: Բայց դժբախտաբար, Աստծուն` այնքան զորեղ, որ արժե անարգել, մենք` ճապոնացիներս, չենք հավատում:

ԺՈՂՈՎՈՒՐԴ

Հասարակ մարդիկ առողջ պահպանողականներ են: Հասարակական կարգը, գաղափարները, արվեստը, կրոնը... մի խոսքով` որպեսզի այս ամենը ժողովրդի սիրույն արժանանա, պետք է վաղեմության կնիքը կրի: Եվ, եթե այսպես կոչված արվեստագետներին ժողովուրդը չի սիրում, միշտ չէ, որ մեղավորը հեբց իրենք` արվեստագետներն են:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Ժողովրդի հիմարությունը հայտնաբերելով` չարժե այսօր պարծենալ: բայց հասկանալով, որ ինքներս հենց ժաղավուրդն ենք, արժե հպարտանալ:

ԿԱԻԲԱՐԱ ԷԿԿԵՆ8

Ե'ս էլ դպրոցական ժամանակ պատմություններ եմ սերտել Կաիբարա Էկկենի մասին: Մի անգամ Կաիբարա Էկկենին նավի վրա մի ուսանող է հանդիպել: Ուսանողը, երևի պարծենալով իր իմացությամբ, երկարաբանել է գիտության և արվեստի մասին: Էկկենը, որևէ կերպ չնդնիջելով, պարզապես լսել է նրան: Այդ րնթազքում նավը մոտեցել է ափին: Ուղևորները պարտավոր էին նավից դուրս գալուց առաջ իրենց անուններն ասել: Եվ, ուրեմն, այդ պահին ուսանողը իմացել է նրա ով լինելը և, շվարած, մեծն կոնֆուցիոնականի ներողամտությունն է հայցել իր քիչ առաջվա անպարկեշտության համար: Ահա այսպիսի դիպված էի ես սերտում: Այն ժամանակ ես այս դրվագի մեջ տեսնում էի համեստության գեղեցկությունը: համենայնդեպսէ ջանում էի տեսնել: Բայց, դժբախտաբար, այժմ արդեն չեմ կարող այս պատմությունից որևէ ուսանելի բան քաղել: Այդ միջադեպն հիմա ինձ որոշ չափով հետաքրքրում է սոսկ հետևյալ նպատակներով. Որքա՜ն թունոտ է եղել Էկկենի արհամարանքը, երբ` առանվ որևէ բառ աելու, լսել է նրան: Որքա՜ն գռեհիկ են եղել ուսանողի անպատվությունը տեսնող ուղևորների խրախճատռուզ ծափահարությունները: Որքա՜ն կենսունակ է թռթռացել ուսանողների մեծախոսություններում նոր ժամանակների ոգին` Էկկենին անծանոթ:

ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Տաղանդը նույնպես խիստ սահմանափակ է: Այդ սահմանների զգացողությունը փոքր ինչ տխրեցնում է: Միևնույն ժամանակ, մի տեսակ ինքնքբերաբար, գորովանք է ներշնչում: Ինչպես` ասենք, եթե հասկանա, որ հնդկեղեգը` հնդկեղեգ է, իսկ վայրի խաղողը` վայրի խաղող:

ՄԻՋԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Միջակ ստեղծագործությունը` նույնիսկ մեծածավալ, միշտ էլ նման է պատուհան չունեցող սենյակի: Այն չի կարող մարդկային կյանքը տեսանելի դարձնող հայեցակետ բացել:

ՀՆԱՐԱՄՏՈՒԹՅՈՒՆ

Հնարամտության հանդեպ նողկանքն արմատավորված է մարդկանց հոգնության մեջ:

ՔԱՂԱՔԱԳԵՏՆԵՐ

Քաղաքական իրազեկությունը, ինչով քաղաքագետները հպարտանում են մեզ պես անգետներից ավելին, այլևայլ փաստերի իմացությունն է: Վերջին հաշվով` այդ իրազեկությունը հաճախ սահմանափակվում է տեղեկությամբ` թե ինչ գլխարկ է դնում այսինչ կուսակցության այսինչ առաջնորդը:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Այսպես կոչված «պանդոկային քաղաքագետները» նման բաներից անտեղյակ են: Ինչ վերաբերվում է նրանց հայացքներին, ապա նրանք իսկական քաղաքագետներին չեն զիջում: Իսկ իրենց անշահախնդիր խանդավառության համար միշտ էլ առավել հարգանքի են արժանանում, քան իսկական քաղաքագետները:

ԴՈՍՏՈՅԵՎՍԿԻ

Դոստոևսկու վեպերը հեղեղված են զավեշտական կերպարներով: Ինչ խոսք` նրանց մեծ մասն իրոք որ թևաթափ կանի հենց սատանային:

ՖԼՈԲԵՐ

Այն, ինչ ուսուցանել է ինձ Ֆլոբերը` գեղեցիկ ձանձրույթն է:

ՄՈՊԱՍԱՆ

Մոպասանը նման է սառույցի: Իսկ երբեմն` սառցաքաղաքի:

ՊՈ

Նախքան կկերտեր սֆինքսին`Պոն մարդակազմություն է ուսումնասիրել: Խորհուրդը, որ սոսկումի հասցրեց հետագա սերունդներին, այդ ուսումնասիրության մեջ է թաքնված:

ԴՐԱՄԱՏԵՐԵՐԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

«Որևէ էական տարբերություն չկա, թե ով ինչ կվաճառի, արվեստագետն` իր ստեղծագործությունները, թե ես` ծովախեցգետնի պահածոներ: Բայց նրանք կարծում են, թե արվեստն աշխարհի մեշագույն գանձն է: Եթե արվեստագետներին նմանվեմ` ես էլ պիտի պարծենամ հատը վաթսուն սէն արժեցող իմ պահածոներով: Սակայն վաթսուն հաշված տարիների ընթացքում ես ոչ մի անգամ չեմ տառապել այդ տխմար ինքնապարծությամբ, ինչպես որ արվեստագետները»:

ԾՆՈՂՆԵՐՆ ՈՒ ԶԱՎԱԿՆԵՐԸ

Համապատասխանո՞ւմ են արդյոք ծնողները զավակ կրթողի իրենց դերին, թե` ոչ, հարց է: Իհարկե, ձիերին ու ցուլերին դաստիրակում են ծնողները, բայց պաշտպանել այս սովորույթը սոսկ բնությունը վկայակոչելով` ծնողական անհիմն քմահաճությունն է: Եթե բնությունը վկայաբերելով պաշտպանենք ցանկացած սովորույթ, ուրեմն հարկ է նախևառաջ պաշտպանել վայրենուն բնորոշ բռնությամբ կին առնելու սովորությունը:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Ծնողի սերն ամենաանշահախնդիր սերն է: Բայց անշահախնդիր սերն այնքան էլ պիտանի չէ երեխաների դաստիարակաման համար: Այդ սիրո հետևանքով, համենայնդեպս` գլխավորապես այդ սիրո հետևանքով, երեխան կամ բռնակալ է դառնում, կամ` թուլակամ:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Հնուց ի վեր, ծնողների մեծ մասը նույն բանն է ասում « ես, ի վերջո, ձախողվեցի, բայց իմ երեխան, անշուշտ կհասնի հաջողության»:

ՄԵԾԱԾԱՎԱԼ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

Մեծածավալ ստեղծագործությունը գլուխգործոց համարել` նշանակում է արժեվորում տալ այլ նյութական չափանիշներով: Երբ ասում են, թե սա, ահա, մեծ ստեղծագործություն է, ապա նկատի են ունենում միայն վարձատրության չափը: Միքելանջելոյի «Ահեղ դատաստանը» որմնանկարից առավել ես սիրում եմ ծերուկ Ռեմբրանդտի «Ինքնանկարը»:

ԻՄ ՍԻՐԱԾ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Իմ սիրած ստեղծագործությունները, ես նկատի ունեմ` գրական, այն ստեղծագործություններն են, որոնց հեղինակը, զգացվում է, որ մարդ է: Մարդ է խելքով, սրտով և ճշմարիտ ապրումներով: Սակայն, դժբախտաբար, գրողները մեծ մասամբ խեղված են ու արատավոր: /Ինչ խոսք` երբեմն չես կարող չխոնարհվել մեծ արատավորի առաջ/:

ՓՈՐՁ

Կարևորել միայն փորձը, նշանակոիմ է կարևորել միայն կերակուրը, և շմտածել մարսողության մասին: Միևնույն ժամանակ` զառանցել փորձը և կարևորել միմիայն ունակությունը, նույնն է թե` չմտածելով կերակուրի մասին, հույսը դնել միայն մարսողության վրա:

ԱՔԻԼԼԵՍ

Ասում են, թե հույն հերոս Աքիլլեսի միակ խոցելի տեղը կրունկն է եղել: Չի՞ նշանակում արդյոք, թե Աքիլլեսին չանաչելու համար պետք է ճանաչել նաև նրա կրունկը:

ԼԵՆԻՆ

Ինձ ամենից շատ հիացրել է, որ Լենինը` լինելով այնքան մեծ, միևնույն ժամանակ այնքան հասարակ մարդ էր:

ԱՐՎԵՍՏԱԳԵՏԻ ԵՐՋԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ամենաերջանիկ արվեստագետը նա է, ով փառքի է հասնում տարեց հասակում: Սակայն Կունիկիդա Դօպպօն,9 եթե մտածենք, ամենևին էլ դժբախտ արվեստագետ չէ:

ԼԱՎ ՄԱՐԴ

Կինը հազվադեպ է ուզում ամուսնանալ լավ մարդու հետ: Բայց տղամարդը միշտ էլ ուզում է լավ մարդու հետ ընկերանալ:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Լավ մարդը նույնն է թե` աստված երկնքում:Նախ` նրա հետ լավ է ուրախություն կիսելը: Ապա` գանգատվելը սեփական անհոգությունից: Եվ վերջապես... նա կա, թե` չէ, միևնույն է, ամեն ինչ լավ է:

ՀԱՆՑԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

«Ատել հանցագործությունը, բայց չատել հանցագործին»` ամենևին էլ բարդ գործ չէ: նման մոտեցումը հատուկ է գրեթե բոլոր երեխաներին, եթե նկատի առնենք նրանց վերաբերմունքը ծնողների հանդեպ:

ՎԵՀՈՒԹՅՈՒՆ

Ժողովուրդը սիրում է մարդու և նրա գործի վեհության մասին ճառեր լսել: Բայց որ ծարավի լինեն վեհությանը դեմ առ դեմ ելնելու` պատմության մեջ նման բան դեռ չի պատահել:

ԱՐՎԵՍՏ

Նկարի ներգործությունը տևում է երեք հարյուր տարի, գրի ներգործությունը` հինգ հարյուր տարի, գրական երկի ներգործությունը հավիտենական. - այսպես է ասել Վան Շան-չժենը10 : Սակայն Դունխուանի պեղումներից դատելով, գրի և նկարի ներգործությունն ավելի տևական է, քան հինգ հարյուր տարին: բայց այդ, հարց է` արդյո՞ք հավիտենական է գրական երկի ներգործությունը, թե` ոչ: Գաղափարը չի կարող դուրս սպրդել ժամանակի ազդեցության ոլորտից: Մեր նախնիք «աստված» բառը լսելիս իկա'ն և սոկո'ւտայ11 հագած մարդ են պատկերացրել: Իսկ մենք, նույն բառը լսելիս, պատկերացնում ենք երկարամորուս եվրեպացու: Եվ պետք է ենթադրել, որ ոչ միայն աստծո` նաև այլ գաղափարների հետ նույնը կպատահի:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Ես հիշեցի Տո'յսու Սյարա'կուի12 փորագիր դիմանկարը, փորագրում պատկերված մարդը կրծքին էր սեղմել բացված հովհարը, որի վրա Կորինիի13 ոճով կանաչ ալիքներ էին նկարված: Դա էլ ավելի հմայիչ էր դարձնում ամբողջ փորագրանկարի գունագեղությունը: Սակայն խոշորացույցով ես տեսա, որ այն` ինչ ինձ թվում էր կնաչ, սարդոստայնով պատված ոսկի է: Որ Սյարակուի այդ փորագրանկարում ես տեսա' գեղեցիկը` փաստ է, բայց ոչ այն` ինչ պատկերել էր Սյարակուն: Դա նույնպես փաստ է: Նման փոփոխություն հնարավոր է և գրական երկի դեպքում:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Արվեստը նման է կնոջ: Որպեսզի ըստ կարելվույն գեղեցիկ երևա` պետք է տոգորվի ժամանակի հոգևոր մթնոլորտով, կամ նորաձև զգեստ հագնի:

ՏԱՂԱՆԴ

Տաղանդի հասնելու համար մեզ մնացել է ընդհամենը մեկ քայլ: Բայց հասկանալու համար, թե դա ինչ քայլ է, պետք է բարձրագույն թվաբանություն գիտենալ, ըստ որի` հարյուրի կեսը հիսունինն է:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Տաղանդի հասնելու համար մեզ մնացել է ընդհամենը մեկ քայլ: Ժամանակակիցները երբևէ չեն հասկանում, որ այդ քայլի երևակայությունը հազարի է: գալիք սերունդները կույր են և, ուրեմն, նույնպես չեն հասկանում: Ժամանակակիցներն, այդ պատճառով, սպանում են տաղանդը: Գալիք սերունդներն, այդ պատճառով, տաղանդի դեմ խունկ են ծխում:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Տաղանդի ողբերգությունն այն է, որ նրան «փափուկ ու բարեհարմար փառք» են բաժին հասնում:

ԽԱՂԱՄՈԼՈՒԹՅՈՒՆ

Պատահականության դեմ պայքարը /այսինքն` Աստծո դեմ/ միշտ էլ առեղծվածորեն փառահեղ է: Խաղամոլները բացառություն չեն:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Խաղամոլների մեջ հնուց ի վեր հոռետեսներ չեն եղել. Սա նշանակում է, թե խաղամոլությունը որքան նման է մարդկային կյանքին:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Օրենքն արգելում է վատթար խաղերը ոչ այն պատճառով, որ դատապարտում է հարստության բախշման այդ եղանակը, այլ` որ դատապարտում է այդ եղանակի տնտեսագիտական տկարամտությունը:

ՀԱՄԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

Համբերությունը երազկոտ թուլամորթությունն է:

ՄՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

Իրագործելը ոչ միշտ է դժվար: Դժվարը ցանկանալն է: համենայնդեպս` ցանկանալ արժեցող բան իրագորշելը:

ՃԱՊՈՆԱՑԻՆԵՐԸ

Համարել, թե մենք` ճապոնացիներս, ահա արդեն երկու հազար տարի է հավատարիմ են` միապետին և մեծարում ենք ծնողներին, նույնն է, թե ասենք, իբր Սա'րուտախիկոն-նո միկո'տոն [14] շրթներկ ու դիմափոշի է օգտագործել: Չսկսե՞նքարդյոք վերանայել պատմական բոլոր փաստերն ինչպես որ կան, մեկ առ մեկ:

ՃԱՊՈՆԱՑԻ ԾՈՎԱՀԵՆՆԵՐԸ

Ճապոնացի ծովահենները [15] ցույց տվեցին, որ մենք` ճապոնացիներս, հզոր տերություններին հավասար լինելու բավարար ուժ ունենք: Թալանի, սպանդի, այլասերության մեջ մենք թերևս չզիջենք «Ոսկու կղզին» [16] փնտրելու ելած իսպանացիներին, հոլանդացիներին և անգլիացիներին:

ՆԱԽԱՆՇԱՆ

Սիրո նախանշաններից մեկն այն մտավախությունն է, թե «նա» ժամանակին սիրել է ուրիշ մեկին, հետոէ իմանալու ցանկությունը, թե ո՞ւմ է սիրել կամ թե դա ո՞վ է եղել, և, ի վերջո, երևակայած «հերոսի» հանդեպ ունեցած խանդի աղոտ զգացումը:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Սիրո մի նախանշան ևս. դա «նրա» նման մեկին գտնելու հիվանդագին մղումն է: ՍԵՐՆ ՈՒ ՄԱՀԸ

Որ սերը մտածել է տալիս մահվան մասին` գուցեև հաստատում է բնաշրջության տեսությունը: Էգ սարդերն ու մեղուները բեղմնավորումից անմիջապես հետո խայթում-սպանում են որձերին: Երբ հյուրախաղերի եկած իտալական թատերախումբը ներկայացնում էր «Կարմեն» օպերան, Կարմենի յուրաքանչյուր ժեստի մեջ ես զգում էի այդ մեղվի խայթը:

ԱՄՈՒՍՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ամուսնությունը հանգստարար է միմիայն ցանկասիրության դեպքում, սակայն ոչ` սիրո:

ԶԲԱՂՄՈՒՆՔ

Սիրուց մեզ փրկում է ոչ այնքան խելամտությունը, որքան` զբաղմունքը: Սերը...կատարյալ սիրո համար նախևառաջ պետք է ժամանակ ունենալ: Հիշենք անցիալի սիրեկաներին` Վերթեր, Ռոմեո, Տրիստան...նրանք բոլորն էլ պարապ մարդիկ էին:

ՏՂԱՄԱՐԴԸ

Տղամարդն, ի սկզբանե, սիրուց առավել գործն է գնահատում: Եթե որևէ մեկը կասկածի տակ առնի այս իրողությունը, թող Բալզակի նամակները կարդա: բալզակը գրում էր կոմսուհի Գանսկայային «Եթե հնար լիներ այս նամակը երկի վերածել` քանի՜ ֆրանկ կարժենար»:

ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

Ազատություն, ազատություն, ազատ սեր, ազատ առևտուր... դժբախտաբար, յուրաքանչյուր «ազատության գավաթի մեջ չափից դուրս ջուր է լցված, ընդ որում` ցեխաջուր»:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Եթե կողքից նայենք` բոլորն էլ ազատություն են ուզում: Սակայն հոգու խորքում ոչ ոք ամենևին չի մղվում ազատության: Ահա և ապացույց. Ամեն վայրկյան և առանց երկմտանքի չարագործության պատրաստ մարդասպան ստահակը նույնիսկ կարող է ասել, թե գործել է ի շահ պետության անվտանգության և բարգավաճման: բայց ազատությունը նախ և առաջ նշանակում է, որ մեր վարքն անկաշկանդ է, այսինքն թե` մեր արժանապատվությունից ցածր ` որևէ բանի համար ընդհանուր պատասխանատվություն կրելը և նշանակություն չունի` խոսքն աստծո, բարոյականության, թե հասարակական սովորույթների մասին է:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Ազատությունը, ինչպես բարձր-լեռնային օդը, հակացուցված է թույլերին:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Ճշմարիտ եմ ասում` տեսնել ազատությունը կնշանակի նայել աստծու աչքերին:

ԱՐՎԵՍՏՆ ԱՄԵՆ ԻՆՉԻՑ ՎԵՐ Է

Հնուց ի վեր «արվեստն` ամեն ինչից վեր» հռչակված մոլեռանդներն հիմնականում արվեստի ներքինիներն են: Ինչպես նաև առավել կատաղի հայրենասերները. Սովորաբար` մեռած երկրի մարդիկ: Մեզանից ոչ մեկը չի ցանկանում ունենալ մի բան, ինչն այլևս ունի:

ԳՐԱԿԱՆ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

Գրական ստեղծագործության ժամանակ բառը պիտի ստանա այն վայելչագեղությունը, որից զուրկ է բառարանում:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Տյոգյուի [17] պես բոլորն էլ ասում են` «գրականությունը` մարդն է»: Սակայն հոգու խորքում յուրաքանչյուրն էլ գիտի, որ «մարդը` գրականությունն է»:

ԿՆՈՋ ԴԵՄՔԸ

Երբ կինը կրքոտում է` դեմքը, չգիտես ինչու, դառնում է աղջկական: Սակայն ճշմարիտ է նաև, որ նրան կարող է գրգռել նույնիսկ անձրևանոցը:

ԱՌՕՐՅԱ ԽՈՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Այրվելն ավելի հեշտ է, քան հանգցնելը: Այս առօրյա իմաստնության կողմնակից էր «Bel ami»18 -ի հերոսը: Ամեն անգամ, նոր սիրավեպ սկսելով, նա նախօրոք արդեն մտմտում էր խզման մասին:

ՄԱՆՈՒԿԸ

Մենք ինչու՞ ենք սիրում մանուկներին: Ասենք թեկուզ հենց այն պատճառով, որ երեխան երբեք չի խաբի. Կարող ենք անհոգ լինել` չի' խաբի:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Մենք բոլորովին չենք ամաչում մեր սառն անտարբերության ու տխմարության համար, երբ շփվում ենք երեխայի, կատվի կամ շան հետ:

ԳՐՈՂԸ

Գրելու համար անհրաժեշտ է բոցավառվել արարման հրով: Իսկ այդ հուրն անմար պահելու համար` նախևառաջ առողջություն է պետք: Անտեսել մարմնամարզությունը, բուսակերությունը... (և էլի բաներ) նշանակում է` չունենալ գրելու ճշմարիտ ցանկություն:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Գրելու ցանկության համար ամաչելը մեղք է: Այդ ամոթխածությունը բնավորած հոգում արարման ծիլը երբեք չի բողբոջի:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Հազարոտնուկ – Փորձիր քայլեր ոտքերով: Թիթեռնիկ – Փորձիր հենվել թևերիդ:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Գրողական ոգու վեհությունն ամփոփված է ծոծրակում: Ինքն անկարող է տեսնել: Իսկ եթե փորձի ամեն գնով տեսնել` ընդամենը կկոտրի վիզը:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Տաղանդը միշտ էլ այնքան բարձր տեղ է կախում գլխարկը, որ մենք` հասարակ մահկանացուներս, չենք կարողանում ձգվել-հասնել: Իհարկե ոչ այն պատճառով, իբր ոտքի տակ դնելու հարմարանք չունենք:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Ցանկացած հնավաճառի կրպակում նման բաներն ինչքան ասես աջ ու ձախ թափված են:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Բոլոր գրողներն էլ հատուկ հյուսնի պատվախնդրության զգացումը: Անպատվաբեր ոչինչ չկա: Յուրաքանչյուր հյուսնի հատուկ է գրողի պատվախնդրության զգացումը:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Բոլոր հիմքերն ունենք ասելու, որ դերասանների ու երգիչների բախտավորությունը նրանց արվեստի վաղանցիկությունն է:

ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Քո անձն ավելի դժվար է պաշտպանել. Քան` եթե պաշտպանեիր ուրիշներին: Ով կասկածում է, թող նայի դատապաշտպաններին:

ԿԻՆԸ

Ոցջամտությունն ասում է. «Հեռու կաց կնոջից»: Սակայն առողջ բնազդն հակառակն է պնդում. «Մի' խուսափիր կնոջից»:

ԲՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Բնության հանդեպ ունեցած մեր սիրո պատճառն այն է (համենայնդեպս` պատճառներից մեկը), որ բնությունն, ի տարբերություն մեզ, այսինքն` մարդկանց, ոչ խանդում է և ոչ էլ` խաբում:

ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ

Ճակատագիրն անխուսափելի է ավելի, քան պատահականությունը: «Ճակատագիրն ամփոփված է բնավորության մեջ». Այս բառերն ամենևին էլ զուր չեն ասված:

ԱՐՎԵՍՏ

Ամենադժվարին արվեստը ողջ կյանքում ազատ մնալն է: Միայն թե «ազատ» բառի հետ չարժե անմտորեն լկստվել:

ԱԶԱՏ ՄՏԱԾՈՂ

Ազատ մտածողի թույլ տեղն իր իսկ ազատ մտածելն է: Նա չի կարող մոլագարի պես կատաղի պայքարել:

ՏՈԼՍՏՈՅ

Եթե կարդում ես Բիրյուկովի «Տոլստոյի կենսագրությունը», պարզ է դառնում, որ «Моя исповедь», «В чем моя вера» գրքերը` սուտ են: Բայց ոչ մեկը այնպես չի տառապել, ինչպես այդ սուտը պատմող Տոլստոյը: Նրա սուտն արյամբ է քամված ավելի, քան այլոց ճշմարտությունը:

ՍԹՐԻՆԴԲԵՐԳ

Նա ամեն ինչ գիտեր: Բայց նա չկարողացավ անզգամորեն պատմել ողջ իմացածը: Անզգամություն չունեցավ... Ոչ, նա, ինչպես և մենք, փոքր-ինչ հաշվենկատ էր:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Սթրինդբերգը «Լեգենդներում» պատմում է, թե փորձ է արել իմանալ` արդյո՞ք տանջանական է մահը: բայց չի կարելի նման փորձ անել խաղալու պես: Նա մեկն է նրանցից, ով կամեցել է մեռնել և չի զորել:

ՈՄՆ ԻԴԵԱԼԻՍՏ

Նա ինքն էլ ամենևին չէր կասկածում, թե ռեալիստ է: Սակայն, մնալով այդ համոզմունքին, նա, վերջին հաշվով, իդեալիստ էր:

ՍԵՐԸ

Սերը բանաստեղծորեն արտահայտված սեռական ապրում է: Համենայնդեպս` բանաստեղծորեն չարտահայտված սեռական ապրումն արժանի չէ սեր կոչվելուն:

ԻՆՔՆԱՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Բոլորի համար միակ ընդհանուր զգացումը` մահվան վախն է: Պատահական չէ, որ ինքնասպանությունը բարոյապես չի քաջալերվում:

ՄԱՀԸ

Մայլենդերն [19] անչափ ճշգրիտ է նկարագրում մահվան հրապույրը: Եվ իրոք, եթե ինչ-որ պատճառով մենք զգանք մահվան հրապույրը, սաստիկ դժվար կլինի դուրս գալ այդ փակօղակից: Ավելին` մտորելով մահվան մասին, մենք, թվում է, օղակներ ենք գծում նրա շուրջ:

ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ

Ժառանգականություն, շրջապատ, պատահականություն – ահա մեր ճակատագրերն ուղղորդող երեք հանագամանք: Ով ուրախանում է` թող ուրախանա: Բայց ուրիշների մասին դատելն ինքնահավանություն է:

ԾԱՂՐԱԲԱՆՆԵՐԸ

Ով ծաղրում է մյուսներին` վախենում է նրանց ծաղրանքից:

ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ, ՉԱՓԱԶԱՆՑ ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ

Մարդկային, չափազանց մարդկային – առավելապես կենդանական է:

ՈՄՆ ՏԱՂԱՆԴ

Նա վստահ էր, որ կարող է դառնալ սրիկա, բայց ոչ` ապուշ: Բայց տարիներ, անցան, նա չդարձավ սրիկա, այնինչ ապուշ` դարձավ:

ՀՈՒՅՆԵՐԸ

Օ, հույներ, որ Յուպիտերից վեր դասեցիք վրեժի աստծուն: Դուք գիտեք ամեն ինչ և ամենքին:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Բայց դա նիաժամանակ մատնանշում է, թե որքան է դանդաղում մեր առաջընթացը, մարդկա'նց առաջընթացը:

ՍՈՒՐԲ ԳԻՐՔԸ

Մեկնումեկի իմաստությունը ժողովրդի իմաստությունից լավ է: Միայն թե` պարզ լիներ:

ՈՄՆ ՍԱՏԱՆԱՅԱՊԱՇՏ

Նա բանաստեղծ-սատանայապաշտ էր: Սակայն, պարզ է, նա իրական կյանքում լոկ մեկ անգամ էր դառնափորձել ու համոզվել, թե ինչ է նշանակում դուրս գալ անվտանգության գոտուց:

ՀՊԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆ

Մենք ամենից շատ հպարտանում ենք նրանով, ինչ որ չունենք: Օրինակ, Տ.20 -ն վարժ գիտեր գերմաներեն, բայց նրա գրասեղանին միշտ դրված էին անգլերեն գրքեր:

ԿՈՒՌՔԸ

Ոչ մեկը չի խոսում կուռքերին տապալելու դեմ: Այդուհանդերձ` ոչ մեկը դեմ չի նաև, որ անձամբ իրեն կուռք հռչակեն:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Բայց ոչ ոք չի կարող որևէ մեկին ճշմարիտ կուռք դարձնել: Թերևս` միայն ճակատագիրը:

ՄԱՐԴԿԱՅԻՆԸ

Մարդկանց առանձնահատկությունն այն է, որ մեզ բնորոշ է գործել աստծո չգործած մեղքերը:

ՊԱՏԻԺ

Անպատիժ լինելուց առավել տանջալի պատիժ գոյություն չունի: Բայց աստվածներն արդյոք կերաշխավորե՞ն, թե անպատիժ կմնաս` արդեն ուրիշ հարց է:

ԵՍ

Ես խիղճ չունեմ: Իմը ջղեր են:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Ես անտարբեր եմ եղել դրամի նկատմամբ: Իհարկե, որովհետև հացի փող միշտ էլ ունեցել եմ:

ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԸ

Եվ Շեքսպիրը, և Գյոթեն, և Լի Թայ-Պոն [21] , և Տիկամա'ցու Մոնձաէմո'նը [22] ... բոլորն էլ կմեռնեն: Բայց արվեստը հունդեր կթողնի ժողովրդի մեջ: 1923 թվին ես գրել եմ. «Թող գանձը փշրվի, կղմինդրը կմնա»:[23] Ես առ այսօր այս համոզմունքին եմ:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Լսեցեք մուրճի զարկերը: Քանի դեռ գոյություն ունի այդ համաչափ զարկը` արվեստը չի մեռնի: (Սյովի առաջին տարվա առաջին օրը) [24]

:

1923-1926

Ծանոթագրությություններ

1 Բնագրում օգտագործված է րյոսին (խիղճ) բառի ստուգաբանությունը, որն իր մեջ կրում է րյո (բարի) հասկացությունը: Նախադասությունը տառացիորեն նշանակում է` «բարոյախոսությունը չի ստեղծել րյոսին բառի րյո նշանը»:

2 Բուդդայի մարմինը քանդակելիս յուրաքանչյուր հարվածից հետո երեք անգամ խոնարհվել են նրան:

3 «Լունշ»-հին չինական աշխատություն պոեզիայի մասին:

4 Նկատի ունի Մոպասանի «Զորեղ ինչպես մահը» վեպը:

5 «Սպիտակ Լոտոս»-հանրահայտ երգչուհի, կոմս Յանագիվարայի կրտսեր դուստր Ակիկոյի բեմական ծածկանունը: 1921-ին, թողնելով մեծահարուստ ամուսնուն, փախավ մի երիտասարդի հետ. այդ մասին թերթերը շատ գրեցին:

6 Արիսիմա Տարեկո /1878-1923/ - գրող, հունիսի 9-ին, Կարուիձավայի ամառանոցում ինքնասպան եղավ սիրուհու` Նամիտա Նոակիի հետ:

7 Ճապոնացի աշխարհահռչակ բանաստեղծ Բասյոյի տողերի փոխառությունն է. Այգու լճակ: Գորտը ցատկեց- ջրի ճողփյուն:

8 Կաիբարա Էկկեն - /1630-1714/ հանրահայտ կոնֆուցիոսական:

9 Կունիկիդա Դօպպօ/1871-1908/- գրող, ճանաչման է հասել կյանքի երեսունհինգերորդ տարում:

10 Վան Շան-չժեն /1526-1590/ - չին արվեստի տեսաբան:

11 Իկա'ն և սոկո'ւտայ – հին պալատական զգեստի ձևեր:

12 Տո'յսու Սյարա'կու – 19-րդ դարի գունավոր փորագրության վարպետ:

13 Կորնի - /1658 – 1716/ ճապոնացի խոշորագույն գեղանկարիչ:

14 Սա'րուտախիկո-նո միկո'տո-Սինտոիզմի աստվածներից, որն առանձնացել է գռեհկությամբ: /Սինտոիզմը/ ճապ. - ատտվածների ուղի/ առաջ է եկել Ճապոնիայում դեռ նախնադարյան ժամանակաշրջանում/:

15 Նկատի ունի 13 – 16 դդ. ծովահեններին, որ սարսափ են սփռել խաղաղօվկիանոսյան ողջ ափով մեկ` Կորեայից մինջև Հնդկաչին:

16 «Ոսկու կղզի» - այսպես է ասել Ճապոնիայի մասին Մարկո Պոլոն:

17 Տյոգյու Տակույամա (1871-1902) – ճապոնացի գրաքննադատ:

18 Մոպասան. «Սիրելի բարեկամ»:

19 Ֆիլիպպ Մայնլենդեր (1841-1876) – գերմանացի փիլիսոփա:

20 20-ական թվականներին, ճապոնացի գրական շրջանակներում, ի հայտ եկան սատանայապաշտական տրամադրություններ` ազդված Բոդլերի «Չարի ծաղիկներից»: Լավագույն ներկայացուցիչներից է Տանիձակի Ձյունիտիրոն:

21 Լի Թայ-Պո (701-762) – Չին մեծագույն բանաստեղծ:

22 Տիկամա'ցու Մոնձաէմո'ն – ճապոնացի մեծանուն դրամատուրգ:

23 Ժողովրդական ասացվածք:

24 Սյովի առաջին տարվա առաջին օրը – 26 դեկտեմբերի 1925 թիվ:

ԿԱՊԻԿՆ ՈՒ ԳՈՐՏԸ (ճապոնական հեքիաթ)

ԿԱՊԻԿՆ ՈՒ ԳՈՐՏԸ (ճապոնական հեքիաթ)

Թարգ.` Սերգեյ Ումառյանի

Մի սարում ապրում էին կապիկն ու գորտը: Մի անգամ կապիկը գալիս է գորտի մոտ և ասում .

- Այնտեղ, ներքևում բարձիթողի արված մի դաշտ կա, արի գնանք այնտեղ բրինձ ցանենք, կհասնի` միասին կուտենք...

- Ի՞նչ կա որ, - համաձայնում է գորտը, - կարելի է:

Գնանք միասին հողագործություն անենք: Հենց վաղն էլ կսկսենք: Այդպես էլ պայմանավորվում են: Հետևյալ օրը գորտը գալիս է կապիկի մոտ և ասում.

- Այսօր եղանակը լավ է: Գնանք մեր հողը թոխրենք: Իսկ կապիկը նրան պատասխանում է.

- Ափսոս, այսօր չեմ կարող` փորս ցավում է :

Ինչ արած` գորտը մենակ է գնում հողը թոխրելու: Նա փխրեցնում է դաշտը և նորից գալիս կապիկի մոտ:

- Գնանք, - ասում է, - բրինձը ցանենք եղանակն այսօր լավ է...

Կապիկն ռեխը ծռմռելով պատասխանում է.

-Օ՜ֆ, այսօր մեջքս այնպես է ջարդվում, որ ցավերին չեմ դիմանում: Դե դու ինձ հարգիր և մենակ աշխատիր:

- Ի՞ նչ արած, ոչինչ անել չեմ կարող, - ասում է գորտն ու գնում է բրինձը ցանելու:

Բրինձը ցանում է ու նորից գալիս է կապիկի մոտ.

- Գնանք դաշտ, այսօր իսկական քաղհանի օր է:

- Չեմ կարող, - ասում է կապիկը, - երեկ ծառից ընկա, թևս վիրավորեցի:

Դու ինձ ներիր և մենակ գնա աշխատիր:

- Ահա թե ինչպիսին ես դու... Բայց ի՞նչ արած, ոչինչ անել չեմ կարող:

Գորտը մենակ գնում է քաղհանում: Բրինձը շատ լավ աճում, բարձրանում է, գորտը նորից է գալիս կապիկի մոտ:

- Դ'ե, կապիկ մեր բրինձն արդեն հասել է, գնանք հնձելու:

Իսկ կապիկը դարձյալ հրաժարվում է.

-Գո'րտ, ներիր խնդրում եմ, Գորշուկ մորաքույրս հիվանդ է պետք է տեսակցության գնամ:

Գորտն ստիպված մենակ է գնում բրինձը հնձելու, չորացնելու, կալսելու և սանդում ծեծելու: Վերջապես ստացվում է մաքուր, զտված բրնձի հատիկներ: Կապիկը գալիս է տեսնում և ասում.

-Ա՜յ քեզ բրինձ, միայն գիտե՞ս ափսոս է այդպես ուտելը: Արի միասին բլիթներ պատրաստենք:

- Համաձայն եմ, համաձա'յն, - ասում է գորտը: Նրանք պատրաստում են բրնձի բլիթները, բայց կապիկը էլի իրենն է պնդում.

- Բլիթները այս ձևով ուտելը մի բանի նման չէ: Արի դրանք սարից գլորենք: Ով առաջինը կհասնի բլիթներին` թող նա էլ ուտի:

Ասում է կապիկն ու բրնձի բլիթները գլորում ցած` դեպի հարթավայրը, և որպեսզի շուտ հասնի, ինքն էլ է ցատկում նրանց ետևից: Կապիկը վազում է ու տեսնում որ բլիթները չկան:

- Ա՜յ քեզ բան...

Կապիկը ետ է վերադառնում և կես ճանապարհին տեսնում, որ սարից գլորած բրնձի բլիթները բոլորը մնացել էին եղեգնուտում և գորտը նրանց կողքին նստած, երկու թշերն ուռցրած, խժռում էր:

ՓՈՒՁԻՎԱՐԱ ՍԱՏԱԻԷ

ՓՈՒՁԻՎԱՐԱ ՍԱՏԱԻԷ

Թարգմ. Այդին Մորիկյանի

Իմ կամքից անկախ

Սիրտս հեռավոր լեռների

Կատարն է տենչում:

Տարվա ընթացքում առաջին անգամ

Երկնում փայլում է լուսնյակն եռօրյա:

ՍԱՅԳՅՈ (1118-1190) / Թանկաներ

ՍԱՅԳՅՈ (1118-1190) / Թանկաներ

Թարգմ. Այդին Մորիկյանի

***

Հովտում այս

Սոխակներն ինձ միայնակ են թողել,

Որ ես պահպանեմ իրենց բները:

Իսկ իրենք, անդուլ

Երգում են հեռու բլրակի վրա:

***

Արի, շուտ արի

Դու իմ միայնակ այս կացարանը:

Սալորենիներն են ծաղկել:

Նման առիթով

Անգամ օտարը ինձ այցի կգար:

***

Ա՜խ, թե աշխարհում

Լուսինը երբեք դեմքը չծածկեր ամպերի հետև...

Եվ բալենին էլ չծաղկաթափվե՜ր...

Այդժամ կապրեի ես անդորր հոգով

Առանց տագնապի այս զգացումի:

ՆԱՅԵԼՈՎ ԾԵՐ ԲԱԼԵՆՈՒՆ, ՈՐԸ ՆՈՍՐ ԾԱՂԻԿՆԵՐ ՈՒՆԵՐ

Մի առանձնակի հուզմունքով եմ նայում

Այս ծեր բալենու ճյուղերին.

Թախծոտ են ծաղիկները:

Ասա, դեռ քանի՞ գարուն

Կդիմավորես:

***

Կկու, ընկեր իմ:

Մահվանից հետո,

Երբ ես կընթանամ լեռան կածանով,

Դու, ինչպես այժմ,

Հենց այդ խոսքերով զրուցիր ինձ հետ:

***

Մայր մտավ և նա`

Ջրերի գրկում

Ապրող լուսնյակը:

Մի՞թե լճակում

Լեռներն են թաքչում:

***

Գնում էի ես դեպ երկնի հեռուն:

Թե ուր և ինչու, ինքս էլ չգիտեմ:

Եվ սակայն, հանկարծ զգացի մի պահ,

Որ ճերմակ ամպը, ա՜խ, խաբել է ինձ`

Ծաղկած բալենի ինձ երևալով:

ԲԱՆԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ, ՈՐԸ ԳՐՎԵԼ Է ԵՐՐՈՐԴ ԼՈՒՍՆԻ ԱՌԱՋԻՆ ՕՐԸ

Հեռացող գարուն...

Չի կարողանում նրան ետ պահել

Կեսգիշերային մթնաշաղն անգամ:

Դրանից չէ?

Արդյոք, որ այժմ նա ավելի գեղեցիկ է,

Քան արշալույսը:

***

Ճամփեզրին

Վճիտ, զուլալ առվակն է:

Ստվերախիտ ուռի:

Կարծում էի պահ կտևի,

Սակայն կանգնել եմ ես երկա՜ր-երկա՜ր...

ՈՒԹԵՐՈՐԴ ԼՈՒՍՆԻ ՏԱՍՆՀԻՆԳԵՐՈՐԴ ԳԻՇԵՐԸ

Այնպես էի տենչում

Որ կյանքս ձգվեր

Գեթ մինչ այս աշնան գիշերը:

Մի պահ միայն` հանուն լուսնյակի,

Կյանքն ինձ ավելի թանկ թվաց:

ՃՊՈՒՌԸ ԼՈՒՍՆՅԱԿ ԳԻՇԵՐԻՆ

Առանց ցող իսկ թափելու,

Ծաղկած մի ճյուղ Պոկեմ`

Լուսնի ցոլանքը վրան,

Ճպուռի երգով...

ՕՆԻԿՈՏԻ ՄԻՑՈՒՆԷ / Թանկա

ՕՆԻԿՈՏԻ ՄԻՑՈՒՆԷ / Թանկա

Թարգմ. Այդին Մորիկյանի

*** Ինձ չի թվում, թե գիշերներն անուշաբույր

Անվերջ են, ոչ:

Եվ հետո, իրավ, էլ ո՞վ չգիտի,

Որ անգամ աշնան գիշերը անվերջ` մի պահ է միայն,

Եթե ննջում ես սիրելուդ կրծքին:

ՔԻ-ՆՈ ՑՈՒՐԱՅՈՒԿԻ / Թանկաներ

ՔԻ-ՆՈ ՑՈՒՐԱՅՈՒԿԻ / Թանկաներ

Թարգմ. Այդին Մորիկյանի

***

Սիրտս անհանգիստ

Զատվեց ինձանից և սլացավ

Գարնանաբույր լանջերն ի վեր...

Անվերջ, անհուն մի օր ապրեց Նա այնտեղ...

***

Գարնան շամանդաղ, ինչու՞ խլեցիր դու իմ աչքերից

Հովին հանձնված ծաղկունքը բալի,

Որոնք ծփում են սարի լանջերին.

Նրանց ոչ միայն ցոլանքն է հրաշք,

Այլև` թոշնումը...

***

Փչում է քամին` ուռչում է ալիքը,

Հեռանում է այն` հանդարտվում է նա:

Հին ընկերներ են

Նրանք երևի,

Որ հեռվից-հեռու զգում են իրար:

***

Ինչպես բալենու նուրբ ծաղիկները

Ցոլցլում են լուրթ մթնշաղի մեջ,

Այդպես ահա դու Շողացիր, անցար,

Բայց հոգիս անափ լիքն է քեզանով:

ՍՈՍԷՅ-ՀՈՍԻ / Թանկաներ

ՍՈՍԷՅ-ՀՈՍԻ / Թանկաներ

Թարգմ. Այդին Մորիկյանի

***

Եղե՞լ են արդյոք նախորդ դարերում

Մարդիկ, որ ապրած լինեն... հազար դար.

Մենք այդ չգիտենք:

Ուրեմն քեզնից

Թող սկիզբ առնի հավերժությունը:

***

«Հիմա կդառնամ»,-շշնջացիր ինձ,

Սակայն բառերն այդ բառ էլ մնացին:

Դու ետ չդարձար...

Լուսնյակի ուղուն

Ես հետևեցի մինչև այգալույս...

ՎԱՐՎԱՌԱ ԲՈՒԲՆՈՎԱ (1886-1983) / ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ ԳԵՂԱՆԿԱՐՉՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՐՎԱՌԱ ԲՈՒԲՆՈՎԱ (1886-1983) / ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ ԳԵՂԱՆԿԱՐՉՈՒԹՅՈՒՆ

Տպագրվել է «Գարուն» ամսագրի 1977 թվականի 12-րդ համարում:

Ճապոնական ազգային մշակույթը, ինչպես նաև գեղեցիկի համազգային զգացողությունը, ծնվել է բրնձի վառ դաշտակտորներով շրջապատված գյուղական խրճիթներում: Անկասկած, այստեղից է ծագում և կիրառական արվեստը` սկսած հագուստի կտորի ձևվածքից, կավե ամանեղենից, փայտե սպասքից մինչև ճապոնական միակ կահկարասու` ցածրիկ սեղանների ու կոմոդների հարատևող ձևերը:

Գյուղական բակերում խնամքով մշակված ծառեր են, ավելի հաճախ` կապույտ հորտենզիաների և շուշանների ծաղկամարգեր: Հարուստ տնտեսությունը կից շինություններից բացի ունի «քուրա»` չհրկիզվող շտեմարան, որտեղ տանտերը, բնակարանը չծանրաբեռնելու նպատակով, պահում է իր ունեցվածքը: Մի անգամ Ճապոնիայի հնագույն մայրաքաղաքում` Կիոտոյում, մեզ իր տուն հրավիրեց ճապոնական դասական տուշե գեղանկարչության («Սույբուկո-գա») մի սիրահար` դիտելու իր հավաքածուն: Ընտանիքի կրտսեր անդամներից մեկը քուրայից բերեց նեղ ու երկար, խնամքով պատրաստված արկղերը: Այդ արկղերից տանտերը հանում էր ոլորված նկարները` «կակեմոնոները»: Դրանք փաթաթված էին նրբագույն սպիտակ թղթերով և կապված էին նեղ ժապավենով, որը բացելուց հետո որպես կախիչ էր ծառայում: Բամբուկե երկար ձողի օգնությամբ տանտերը կակեմոնոն կախում էր քիվին ամրացված կեռիկին և թողնում, որ նա ինքն իրեն դանդաղ բացվի: Այդ ամենը կատարվում էր լռության մեջ, և անհնար էր զսպել հիացմունքի ճիչը, երբ փաթեթի միջից հայտնվում էր հրաշքը: Տանտերը ուրախացած էր մեր հիացմունքի և այդ հրաշալիքների հետ իր հազվադեպ հանդիպման համար: Բացված կակեմոնոյի առաջին տպավորությունը կարելի էր համեմատել լռության մեջ հնչած երաժշտության հետ: Թղթի անբիծ ճերմակություն և տուշե հաստատուն բծեր` ինչպես կղզին լճի հարթության վրա: Տուշը խաղում էր իր բոլոր երանգներով` սևից մինչև թեթև ծխագույնը, որը հետզհետե ձուլվում է թղթի ճերմակությանը: Նկարներից հետո տանտերը ցույց տվեց հավաքածուի իր կարծիքով ամենաուշագրավ իրը` մի քանի փեղկերից բաղկացած շիրման: Այն հատկապես հիշվում է որպես սպիտակով սպիտակի վրա կատարված մի յուրատեսակ կոմպոզիցիա: Սպիտակ ֆոնի վրա հազիվ նկատելի մեծ սպիտակ թռչուններ էին` կարծեմ արագիլներ: Պարզորոշ երևում էին միայն նրանց կտուցները, բարալիկ ոտքերը և մի քանի սևավուն փետուր: Դա ամենաժլատ միջոցներով պատկերված գիշերվա նկար էր, ուր անհետացել են բոլոր առարկաները և երևում էին միայն որոշ բծեր: Ճերմակ երկնքի վրա ճերմակ շրջանակը անշուշտ մշուշապատ լուսինն է: Չեմ հիշում, հայտնի՞ էր արդյոք այդ նկարի հեղինակն ու ժամանակաշրջանը: Գուցե դա 16-րդ դարի վերջն էր կամ 17-րդ դարի սկիզբը` տուշե գեղանկարչության ուշ շրջանը:

Այդ գեղանկարչության` «Սույբուկո-գա»-ի հայրենիքը Չինաստանն է: Նրան հարող նկարիչները Հնդկաստանից եկող բուդդայական Զեն աղանդի ճգնավորներն էին, որոնք խզել էին իրենց կապերը բուդդայական դոգմաների ու ծեսերի հետ: Զեն փիլիսոփայությունը կոչ էր անում մարդկանց խորանալ ինքն իր մեջ, պարզեցնել կյանքը, վերադառնալ դեպի բնությունը և նրա խոր հայեցողությունը: Այստեղից էլ չինացի Զեն նկարիչների ոգեշնչվածությունը, նրանց պատկերած բնության վեհությունը.

Բնապատկերներում անհասանելի բարձր լեռներն են, ջրային ու ցամաքային անընդգրկելի տարածություններ և այս ամենի ֆոնին` մարդու փոքր ֆիգուր: Ճապոնիայի պատմահասարակական պայմանները նպաստում էին երկրում Զեն փիլիսոփայության և արվեստի տարածմանը: Ճապոնացի նկարիչները ընդօրինակեցին չինական տուշե գեղանկարչության ժամանակի փորձությանը դիմացած ավանդական կերպարները, վրձնի տեխնիկան և կոմպոզիցիայի օրենքները: Պահպանելով այդ նկարչության ոգեշնչվածությունը, ճապոնացի նկարիչները միաժամանակ բնության և մարդու կերպարներն այնքան են մոտեցրել իրենց իրականությանը, որ դարձրել են ազգային և հոգեհարազատ: Այդ իսկ պատճառով նրանց պատկերավոր մտածողության հիմքում մինչև այժմ էլ կենդանի են մնում այդ արվեստի տարրերը: Ճապոնիայում Զեն արվեստը ծաղկում է 15-16-րդ դարերում և կապվում է այնպիսի հռչակավոր նկարիչների անվան հետ, ինչպես Սեսյուն (1420-1506 թթ.) և նրա ուսուցիչ Սյուբունը:

Յուրաքանչյուր գրագետ ճապոնացի կարողանում է թեթև ուրվականներ անել և նույն վրձնով էլ տեղնուտեղը բանաստեղծություն` հոքու կամ թանկա հորինել: Մյուս կողմից, ճապոնական արվեստի յուրաքանչյուր կոթող` հնագույն տաճարից մինչև թղթի վրա կատարված վայելչագրությունը, գրանցված են որպես ազգային սեփականություն և ենթակա չեն երկրից դուրս վաճառվելու: Սակայն, դժբախտաբար, արվեստի այնպիսի գործ, ինչպիսին է կակեմոնոն, մնում է մասնավոր սեփականություն, ժառանգվում է սերնդից սերունդ և նրա ցուցադրումը հանրությանը կախված է սեփականատիրոջ բարի կամքից: Ճապոնիայում գտնվելուս երկար տարիների ընթացքում միայն մեկ անգամ կազմակերպվեց մասնավոր հավաքածուում գտնվող Սեսյուիի ստեղծագործությունների ցուցահանդեսը: Զմայլված դիտում էի Չինաստան կատարած ուղևորությունը պատկերող այդ նկարները, երբ ճապոնացի մի հայտնի արվեստաբան տարօրինակ հանդիսավորությամբ ասաց. «Նայեցեք և հիշեք, դուք տեսնում եք սրանք առաջին և վերջին անգամ»:

Տոկիոյում կազմակերպված մի ուրիշ ցուցահանդես այժմ հիշում եմ որպես հեռավոր ու անիրական երազ: Ցուցադրվում էին Կիոտոյի մերձակայքում գտնվող վանքին պատկանող հավանաբար 11 և 12-րդ դարերի հսկայական կակեմոնոները:

Ցուցանմուշները հիանալի էին պահպանված, շնչում էին թարմությամբ: Ամբողջ հասակով պատկերված էին բուդդիզմի ուսուցիչները, կայսրեր և նշանավոր այլ անձինք: Ներդաշնակ, մեղմ գույները սփռվում էին հաջորդաբար, չծածկելով գծերն ու պատկերները: Մի ստեղծագործության մեջ գեղարվեստական գծանկարն ու թափանցիկ նուրբ հարթությունները միավորող այդ մաներան ճապոնիայում կիրառվում է ավելի ուշ` 18-րդ դարի փայտե փորագրություններում. Առավել հայտնի են Ուտամիրոյի (1754-1806 թթ.) փորագրությունները: Տոկիոյի և Կիոտոյի պետական թանգարաններում գտնվող արվեստի գանձերը հիանալի պահպանված և ուսումնասիրության համար մատչելի են, ցուցանմուշները փոխվում են ամեն ամիս: Ըստ ժամանակաշրջանների ու դպրոցների դասդասված այս ստեղծագործությունները գտնվում են հիանալի լուսավորված դահլիճների ցուցափեղկերում: «Սուբյոկու-գա» տուշե գեղանկարչության ծաղկման շրջանի` 15-16-րդ դարերի ցուցափեղկում տարբեր չափի կակեմոնոների կողքին հնագուն Զեն վանքի հիանալի նկարազարդված շարժական դռներն են: Բոլոր աշխատանքները պարուրված են օդով, խորությամբ, կյանքով. և' վեհաշուք բնանկարները, և' բնության փոքրիկ անկյունները` բալենու ծաղկած ճյուղը, վերընձյուղված հին կոճղը, քարի տակից դուրս պրծած ծաղիկը, ծառի չոր ոստից կախված բրդոտ կապիկը, ճյուղի ծայրին երգող թռչնակը:

Նույն սրահում, դիմացի ցուցափեղկի տակ բոլորովին այլ աշխարհ է: Այստեղ ոսկեգույն, վառ ու գունեղ հարթություններ են: Այդ ճոխ գեղանկարչությունը հատկապես բուռն զարգացում ապրեց 17-րդ դարի ֆեոդալների պալատներում, բազմափեղկ շիրմաների, շարժական դռների, իշխանական պալատների դահլիճների և ավելի ինտիմ հարկաբաժինների պաննո-ճարտարապետական մասերում: Իր սկզբնավորման վաղ շրջանում` Ճապոնիայի պատմության արշալույսին «Յամարո-է» (ճապոնական գեղանկարչություն) կոչվող այդ ուղղությունը ավելի քան համեստ էր: Մեզ հասած հնագույն նմուշները հիմնականում պատմական երկերի ձևավորումներ ու բուդդայական տաճարների ներքին զարդանախշեր են:

Սակայն այս հարուստ գեղանկարչությունը կոմպոզիցիոն առումով ազդվեց «Սույբոկու-գա»-ից, մանավանդ որ շատ նկարիչներ 16-րդ դարի վերջին ստեղծագործում էին երկու ուղղություններով միաժամանակ:

«Յամարո-է»-ն դիմում էր «Սույբոկու-գա»-ի տարածական ֆոնին, պատկերների ռիթմիկ դասավորությանը, համարձակ վրձնահարվածներին: Շնորհիվ այս ամենի, «Յամարո-է» գեղանկարչությունը ստանում էր մոնումենտալ-դեկորատիվ բնույթ, նրա բազմաթիվ խոշոր պլաններով պեյզաժները` դինամիկա և արտահայտման դրամատիզմ: Այս ժամանակաշրջանում Ճապոնիայի կյանքն ու արվեստը դեռևս կրում էին Զեն փիլիսոփայության ազդեցությունը, թեև նկարիչ-կրոնավորներն ավելի ու ավելի էին պակասում: Ճապոնական արվեստի պատմաբանները վկայում են, որ նկարչությամբ զբաղվողները խիստզարգացած անձնավորություններ էին, նաև բանաստեղծներ:

Ճապոնիայի արվեստը այս անգամ էլ կրում է Չինաստանի` այսպես կոչված «գրական դպրոցի» ազդեցությունը: Թշնամաբար վերաբերվելով գեղանկարչության ավանդական ակադեմիական դպրոցին, արհամարհելով նրա խիստ պահանջները, այդ շրջանի ճապոնական նկարիչները հպարտությամբ իրենց համարում էին «սիրողներ»:

Երիտասարդ տարիներին նրանք առավել հայտնի էին դառնում որպես բանաստեղծ ու երաժիշտ և միայն հասուն տարիքում էին ամբողջապես նվօրվում գեղանկարչությանը: Նրանց թեման հիմնականում մնում էր բնապատկերը: Նրանց նկարներում դարձյալ ուս-ուսի բարձրացող երկնահաս լեռներն են, իսկ բազմափեղկ շիրմանների ու դռների վրա բնությունը սփռված է լայնքով: Այստեղ ծառերի փարթամ սաղարթը և բամբուկի ժանյակե թփուտները սկսում են ավելի մեծ դեր խաղալ, քան երկնքի ճերմակության մեջ անէացող լեռները: Չնայած Չինաստանի ազդեցությանը, հարազատ ազգային իրականությունը ավելի հաճախ է գրավում նկարիչներին: Հոյակապ բնապատկերների մեջ տեղ են գրավում նաև բրնձի ցանքսերը, որտեղ հազիվ են տեղավորվում աշխատող գյուղացին ու եզը, փոքրիկ բակն ու ձիուն ջրող ծերունին: Նկարիչները ներսի կյանքը ցույց տալու համար բաց են թողնում դռներն ու պատուհանները` մի պատուհանի մոտ հավաքվել են զրուցող ծերուկները, մյուսից երևում է նրանց համար թեյ պատրաստող կնոջ գլուխը: Հաջորդ նկարը նատյուրմորտ է` դատարկ սենյակում, սեղանի վրա ավանդական թեյնիկ, թեյի կլոր տուփ, բամբուկի ցողունից պատրաստված մոխրաման, բացված դռների մոտ, սանդղահարթակում` ածուխով լի ծղոտե պարկ...

Տուշե գեղանկարչության այս ուշ շրջանը իր մտերմիկ շնչով այնքան է տարբերվում հնից` կլասիկ «Սույկոբու-գա»-ից, որ ստացել է հատուկ անուն` «Նան-գա»: Չինարեն դա նշանակում է` հարավային գեղանկարչություն: «Սույոբու-գա»-ի հիմնական սկզբունքները` ռիթմը, դատարկ ֆոնի վրա գծերի տեղաբաշխումը, անցումը տուշի մուգ ֆոներից պայծառներին` այստեղ ևս գոյատևում են, բայց նոր, ավելի մտերմիկ բովանդակությունը հավանաբար պահանջում է այլ արտահատչաձև: Վրձնահարվածը դառնում է ազատ, ավելի փափուկ և ինքնատիպ:

Ճապոնացի, ինչպես և «գրական դպրոցին» հարող չինացի նկարիչները ձգտել են ազատագրվել վրձնին տիրապետելու պարտադիր դասական վարպետությունից (ուժեղ ու թեթև վրձնահարվածների հաջորդականություն), որն արդեն կորցրել էր իր արտահայտչականությունը: Համեմատաբար վերջերս Մոսկվայում կազմակերպվեց «Նան-գա»-ին պատկանող Թոմիոկա Թեսսայի ցուցահանդեսը, որը մահացել է 1924 թվականին 88 տարեկան հասակում: Ուշադիր և անկանխակալ դիտողը նրա վրձնահարվածների անփութության, նույնիսկ կոպտության տակ կտեսներ թե' պեյզաժների և թե' ժանրային նկարների էքսպեսիվությունը: «Նան-գա» արվեստը մի առանձնահատկություն էլ ունի: Նկարիչը կոմպոզիցիայի մեջ է մտցնում նաև իր բանաստեղծությունները: Դա այնուամենայնիվ չինական «գրական դպրոցի» ազդեցությունն է: «Նան-գա»-ի ստեղծագործությունների մեջ հանդիպում են ոչ միայն կակեմոնո, այլ նաև առանձին փաթեթներ, գրքեր, որոնցում գլխավոր դերը տեքստինն է, իսկ նկարները ոչ այնքան ձևավորում են, որքան բովանդակությանը համապատասխան էսքիզներ: Հավանաբար «Նան-գա»-ի առավել տարածված ձևերը եղել են բանաստեղծությունները և գեղանկարչական էսքիզներ կրող առանձին թղթերը, որոնք կոչվում են «սիկիսի»: Մեր օրերում դրանք հանդիպում են ոչ թե ցուցահանդեսներում, այլ ընտանեկան խաղաղ հարկի տակ: «Սիկիսի»-ով զբաղվում են նկարչություն և պոեզիա սիրողները:

Անհնար է կանխագուշակել այն ուղին, որով զարգանալու է որևէ ազգային արվեստ, հատկապես հիմա, միջազգային կապերի հետզհետե ընդլայնման մեր ժամանաներում: Ի՞նչ ուղիով է ընթանալու Ճապոնիայի կերպարվեստը: Ես միայն մի նկարչի գիտեմ` արդեն տարիքն առած Մունակատա Սիկոյին, որը շարունակում է «Նան-գա»-ի ավանդույթները: Մունակատան բուդդիստ է: Նրա կերպարները հեռու են ժամանակակից Ճապոնիայի կյանքից, հակասություններից ու պայքարից: Բայց դինամիզմով լեցուն այդ այդ ստեղծագործությունները, այնուամենայնիվ, ոգով ժամանակակից են: «Նան-գա»-ի հին վարպետների նման Մունակատան էլ իր նկարների վրա բանաստեղծություններ է գրում: Նրան կարելի է համարել Թեսսայի թերևս միակ, գուց և վերջին ժառանգորդը: Մեր օրերում ճապոնական նկարիչների մի ամբողջ դպրոց էլ կա, որոնց միայն օգտագործած նյութերն են ճապոնական` ջրաներկ, թուղթ, մետաքս:

ԱՆՀԱՅՏ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՆԵՐ

ԱՆՀԱՅՏ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՆԵՐ

***

Սիրտս թախծով անափ բաժանվում է քեզնից,

Արցունքները լուսե շողշողում են թևքիս

Արևաքարի պես: Եվ դրանք միայն

Քեզնից հիշատակ պիտի մնան ինձ:

***

Ես չգիտեի, որ այս աշխարհում չարն է գերիշխում,

Եվ հասու չէի, որ հրճվանքն այստեղ չնչին է այսքան...

Եվ հանկարծ... աչքիցս պոկված

Մեն մի հակինթը

Մի ակնթարթում պատմեց այդ մասին:

***

Թխկենուց հանդարտ պոկվեց նրա ալ տերևները:

Եվ սակայն ցավել այդ մասին, իրավ, հարկավոր էլ չէ...

Եվ ինչու՞ ցավել:

Չէ՞ որ ճյուղքերի ճեղքերից հիմա

Լուսնի վառ լույսը մեզ կողողի:

ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ / ՆԱՆԿԻՆՅԱՆ ՔՐԻՍՏՈՍԸ

ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ / ՆԱՆԿԻՆՅԱՆ ՔՐԻՍՏՈՍԸ

Հայերեն տպագրվել է «Գրական թերթի» 2002-ի 45-րդ համարում` Կարինե Աշուղյանի թարգմանությամբ:

Աշնանային միջօրե էր: Նանկինում, Ցիվանցեզե փողոցի տներից մեկում, արմունկները սեղանին հենած` չինացի գունատ աղջիկը նստած ձմերուկի կորիզ էր չրթում, որ վերցնում էր լաքապատ սկուտեղից:

Սեղանի վրա դրված լամպը տամուկ լույս էր արձակում, որը ոչ այնքան խավարն էր ցրում, որքան ընդգծում էր սենյակի խղճուկ տեսքը: Անկյունում, պատռված պաստառներով պատված պատի մոտ, վրան անփութորեն բրդե ծածկոց նետված շաքարեղեգե մահճակալի վերևում, փոշոտ առագաստ էր կախված: Սեղանի մյուս կողմում կարծես մոռացված, հին աթոռ էր: Ամենաուշադիր աչքն անգամ այդ իրերից բացի չէր կարող գտնել որևէ այլ բան, որ կարող էր ծառայել իբրև սենյակի զարդարանք:

Բայց աղջիկը ստեպ-ստեպ դադարում էր չրթել և իր վճիտ աչքերով ակնապիշ նայում էր դիմացի պատին, իրոք, ուղիղ նրա հայացքի դիմաց կեռիկից համեստորեն կախված էր փոքրիկ բրոնզե խաչելությունը, որի վրա աղոտ գծագրվում էր լայն բացված ձեռքերով խաչված Քրիստոսը: Ամեն անգամ, երբ աղջիկը նայում էր Հիսուսին, իր երկար թերթերունքների տակ թաքչող թախծի արտահայությունը մի ակնթարթ անհետանում էր, և դրա փոխարեն նրա աչքերի մեջ բոցկլտում էր միամիտ հույսի շողը: Բայց աղջիկն անմիջապես փախցնում էր հայացքը, հոգոց հանում, հոգնած թոթվում սև մետաքսե զգեստի մեջ ամփոփված ուսերը և նորից սկսում եռանդով ձմերիկի կորիզ չրթել:

Աղջիկը Սուն Ցզին-հուան էր, 15-ամյա պոռնկուհին, որը ծայրը ծայրին հասցնելու համար այս սենյակում գիշերային հյուրեր էր ընդունում: Ցինվայի բազմաթիվ պոռնկուհիների մեջ Սունի նման արտաքին ունեցողներն, անշուշտ, շատ էին: Բայց խիստ կասկածելի էր, որ նրանց մեջ գտնվեր Սունի նման հեզ ևս մեկը: Նա, ի տարբերություն` ուրիշ ծախու կանանց, ստա;ոս ու գռեհիկ չէր, նա ուրախ ժպիտով զվարճացնում էր հյուրերին, որոնք ամեն գիշեր այցելում էին նրա մռայլ սենյակը: Եվ եթե նրանց վարձատրությունը հազարից մեկ պայմանավորվածից ավելին էր լինում, նա ուրախանում էր, որ կկարողանա հորը` իր միակ հարազատին, հյուրասիրել նրա սիրած սակեի ևս մի բաժակով:

Ցզին-հուայի այսպիսի վարքագիծն, իհարկե, բացատրվում էր նրա նմավորությամբ, բայց կար նաև ուրիշ հանգամանք. Նա մանկուց կաթոլիկական հավատք էր ընդունել, այդպես էր նրան դաստիարակել հանգուցյալ մայրը, և պատից կախված խաչելությունը դրա վկայությունն էր:

Ի դեպ ասած, մի անգամ, հետաքրքրությունից դրդված, նրա մոտ գիշերեց երիտասարդ ճապոնացի մի զբոսաշրջիկ, որ եկել էր Շանհայի գարնանային ձիարշավը տեսնելու և միաժամանակ Հարավային Չինաստանի բնապատկերներով հիանալու համար: Եվրոպական կոստյումով, սիգարն ատամների արանքում, նա անփութորեն գրկեց իր գոգին նստած Ցզին հուայի փոքրիկ մարմինը, և, պատահաբար նկատելով խաչելությունը, կոտրտված չինարենով անվստահ հարցրեց.

-Դու ի՞նչ է, քրիստոնեուհի՞ ես:

-Այո, ես մկրտվել եմ հինգ տարեկանում:

-Եվ այսպիսի արհեստո՞վ ես զբաղված:

Նրա ձայնի մեջ ծաղրանք կար, բայց Ցզին-հուան, իր սև սաթե մազերով ծածկված գլուխը դրեց նրա ձեռքին և ժպտաց, ինչպես միշտ, բարի ժպիտով, որից մերկանում էին նրա մանրիկ, համաչափ ատամիկները:

-Ախր, եթե ես չզբաղվեի այս արհեստով, և' ես, և' հայրս սովից կմեռնեինք:

-Իսկ քո հայրը ծե՞ր է:

-Այո... Նա հազիվհազ է ոտքի վրա մնում:

-Բայց... Մի՞թե դու չես հասկանում, որ այս արհեստով` դու երկնքի չես արժանանա:

-Ոչ:-Թռուցիկ նայելով խաչելությանը` Ցզին-հուան մտախոհ արտաբերեց.-Ես կարծում եմ, որ Քրիստոսը երկնքում ինքն էլ, հավանաբար, գիտե, թե ինչ կա իմ սրտում: Այլապես տերը կլիներ Յաոցսյակաոյի բաժանմունքի ոստիկաններից մեկը:

Երիտասարդ ճապոնացին ժպտաց: Նա ձեռքերը կոստյումի գրպանները տարավ, հանեց մի զույգ նեֆրիտե ականջօղեր և ամրացրեց աղջկա ականջաբլթակներին:

-Այս ականջօղերը ես գնել էի, որ Ճապոնիայում նվեր տամ, բայց քեզ եմ նվիրում` ի հիշատակ այս գիշերվա:

Իսկապես էլ, այդ գիշերվանից Ցզին-հուան լի էր մի տեսակ խաղաղ վստահությամբ:

Բայց մեկ ամիս անց այդ թշվառն, ավաղ, հիվանդացավ. նրա մարմնի վրա հայտնվեցին չարորակ սիֆիլիսային խոցեր: Իմանալով այդ մասին` նրա գործընկերուհին խորհուրդ տվեց օպիումով օղի խմել, վստահեցնելով, որ դրանից ցավը մեղմանում է: Հետո մի ուրիշ ընկերուհի` Մաո Ին-չունը, պատրաստակամորեն նրան նվիրեց «գունլանվանի» և «ցզյալումիի» մնացորդներ, որոնցից ինքն էլ էր օգտագործել: Բայց չնայած Ցզին-հաուն ապրում էր մեկուսի, հյուրեր չէր ընդունում, առաղջությունը ոչ մի կերպ չէր լավանում: Եվ ահա մի անագամ Չեն շան-չան, այցելելով Ցզին-հուային, լիակատար համոզվածությամբ նրան (հաստատ սնահավատության վրա հենված) բուժման մի եղանակ սովորեցրեց.

-Քանի որ քո հիվանդությունը քեզ է անցել հյուրերից, դու էլ այն պետք է մեկ ուրիշ վերադարձնես: Եվ այդ ժամանակ երկու-երեք օրից կառողջանաս:

Ցզին-հուան նստած էր` ձեռքն այտին հենած, և նրա դեմքի ճնշված արտահայտությունը չէր փոխվում: Բայց, ըստ երևույթին, Շան-չայի խոսքերը նրա մեջ հետաքրքրություն առաջացրեցին, և նա հարցրեց.

-Իրո՞ք:

-Դե, իհարկե, ճիշտ եմ ասում: Քույրս էլ ոչ մի կերպ չէր լավանում, ինչպես հիմա` դու: Բայց հենց հիվանդությունը փոխանցեց հյուրին` առողջացավ:

-Իսկ հյու՞րը:

-Հյուրի՜ն է խղճում: Ասում են` այդ հյուրը հիվանդությունից կուրացել է: Բայց մե՞ զ ինչ: Երբ Շան-չան հեռացավ, և Ցզին-հուան մենակ մնաց, ծնկի իջավ խաչելության առաջ և աչքերը հառելով խաչված Քրիստոսին` սկսեց ջերմեռանդորեն աղոթել.

-Տեր Հիսուս, որ երկնքում ես: Ես զբաղվում եմ այս ատելի արհեստով, որպեսզի կերակրեմ իմ հորը: Բայց իմ արածը խայտառակում է միայն ինձ, և ուրիշ ոչ ոքի ես վատություն չեմ անում: Դրա համար ես կարծում եմ, որ եթե մեռնեմ հենց այսպիսին, միևնույն է, ես կընկնեմ երկինք: Բայց հիմա ես կարող եմ շարունակել, եթե միայն իմ հիվանդությունը փոխանցեմ ուրիշի: Ուրեմն, թեկուզ ես ստիպված լինեմ սովամահ լինել (և այդ ժամանակ իմ հիվանդությունն էլ կանցնի), ես պետք է ոչ ոքի հետ անկողին չմտնեմ: Թե չէ ես իմ երջանկության համար կկործանեմ ուրիշի, որն ինձ ոչ մի վատություն չի արել: Բայց ես, վերջիվերջո, կին եմ: Ես կարող եմ ինչ-որ պահի տրվել գայթակղությանը: տեր Հիսուս, որ երկնքում ես: Խնդրում եմ, պահպանիր ինձ: Թեզանից բացի ես ոչ մի հույս չունեմ:

Ընդունելով այսպիսի որոշում` Ցզին-հուան, չնայած Շան-չայի և Ին-չուայի հորդորներին, այլևս հյուր չէր ընդունում, և եթե պատահում էր` իր հին ծանոթ տղամարդկանցից էին գալիս, Ցզին-հուան պարզապես նստում էր, ծխում, զրուցում` կատարելով նրանց և ոչ մի ցանկությունը:

-Ես սարսափելի հիվանդություն ունեմ: Եթե դուք պառկեք ինձ հետ` այն կկպչի նաև ձեզ,- ասում էր նա միշտ, երբ հարբած հյուրը փորձում էր բռնությամբ տիրել նրան: Նման դեպքերում նա չէր ամաչում նույնիսկ իր խոցոտ ամոթույքը ցույց տալ: Այդ պատճառով այցելությունները կամաց-կամաց դադարեցին: Եվ ապրելը օրեցօր դարձավ ավելի դժվար:

Այդ երեկո նա երկար նստեց` սեղանին թիկնած, ոչինչ չանելով և մտախոհ նայելով իր դիմաց: Հյուրերն առաջվա պես չէին այցելում նրան: Գիշերը մոտենում էր, ամեն ինչ լռել էր, և Ցզին-հուայի ականջներին էր հասնում միայն ծղրիդների երգեցողությունը: Իսկ քարե հատակով, չջեռուցվող սենյակում սաստկացող ցուրտը ջրի նման թափանցիկ նախ նրա մետաքսե կոշիկների, ապա դրանք նուրբ գրկած տոտիկների մեջ:

Ցզին-հուան որոշ ժամանակ նայում էր լամպի տամուկ լույսին, ապա ցնցվեց և թույլ հորանջեց: Գրեթե հենց այդ պահին ներկված դուռը թափով բացվեց, և ներս մտավ անծանոթ օտարերկրացի: Երևի այն բանից, որ դուռը թափով բացվեց, լամպի լույսը հանկարծ թրթռաց, բռնկվեց, և կիսամութ սենյակը լուսավորվեց տարօրինակ կարմիր լույով: Ոտքից-գլուխ այդ կարմիրով լուսավորված հյուրը մի քայլ ետ գնաց և փակեց դուռը: Ցզին-հուան վեր կացավ և զարմացած նայեց անծանոթ օտարերկրացուն: Հյուրը կլիներ երեսունհինգ տարեկան: Նա արևավառ, մորուքավոր և խոշորաչյա տղամարդ էր` սրճագույն բծերով կոստյումով և նույնիսկ սև կեպիով: Միայն մի բան էր անհասկանալի, թեև նա, անտարակույս, օտարերկրացի էր, բայց, որքան էլ տարօրինակ է, նրա տեսքից անհնար էր որոշել` ասիացի՞ է արդյոք նա, թե՞ եվրոպացի: Կեպիի տակից դուրս պրծած սև մազերով, հանգած ծխամորճն ատամների արանքում, շեմքի մեջ կանգնած` նրան կարելի էր դնել մահու չափ հարբած անցորդի տեղ, որը սխալմամբ է այստեղ հայտնվել:

-Ձեզ ի՞նչ է հարկավոր,- գրեթե նախատինքով հարցրեց փոքր-ինչ վախեցած Ցզին-հուան` չհեռանալով սեղանի մոտից: Հյուրը թափահարեց գլուխը, ինչ-որ, ինչ-որ անհասկանալի բան ասաց օտար լեզվով: Ի պատասխան` Ցզին-հուան գլուխը թափ տվեց, ինչից լամպի լույսի տակ առկայծեցին նրա նեֆրիտե ականջօղերը:

Տեսնելով, թե ինչպես է աղջիկը խոժոռել իր սիրուն հոնքերը` հյուրը հանկարծ բարձր քրքջաց, անբռնազբոսիկ շարժումով հանեց կեպին և օրորվելով ուղղվեց նրա մոտ: Թուլացած նստեց դիմացի աթոռին: Այդ պահին Ցզին-հուային հանկարծ նա թվաց այնքան հարազատ ու մտերիմ, կարծես վաղուց ճանաչել է նրան, ուղղակի չի հիշում` որտեղ և երբ: Հյուրն առանց ձևականությունների մատները խրեց սկուտեղի ձմերուկի կորիզների մեջ, բայց չչրթեց, այլ սկսեց ուշադիր նայել Ցզին-հուային, ձեռքի տարօրինակ շարժումներով և իր օտար լեզվով փորձելով ինչ-որ բան հասկացնել: Ցզին-հուան չհասկացավ նրա բառերի իմաստը, բայց աղոտ կռահեց, որ հյուրը գիտե, թե ինչով է զբաղվում ինքը: Չինարեն չհասկացող օտարերկրացիների հետ երկար գիշերներ անցկացնելը Ցզին-հուայի համար սովորական բան էր: Այդ պատճառով նա նորից նստեց և իր սովորույթի համաձայն բարեհոգի ժպտալով սկսեց շատախոսել` իր խոսքը համեմելով հյուրին բոլորովին անհասկանալի կատակներով:

Բայց հյուրը ամեն երրորդ բառի վրա այնպես էր հռհռում, կարծես իրոք հասկանում էր, և ձեռքերն ավելի եռանդուն էին«խոսում»: Հյուրից օղու հոտ էր փչում, բայց նրա հարբած կարմիր երեսը առնացի կենսական ուժից այնպես էր փայլփլում, որ լուսավորվում էր ողջ խղճուկ սենյակը: Համենայնդեպս, Ցզին-հուայի աչքին մինչ այդ իր տեսած բոլոր օտարերկրացիների մեջ ամենագեղեցիկն էր` չխոսելով այլև Նանկինի իր ծանոթների մասին: Այսպես թե այնպես, բայց նա չէր կարողանում չմտածել, թե նախկինում հանդիպել է այդ տղամարդուն: Նայելով ճակատին թափված նրա սև գանգուրներին և անընդհատ զվարթ ժպտալով` Ցզին-հուան ջանում էր հիշել, թե որտեղ է այդ դեմքը տեսել:

«Արդյո՞ք նա չէ, որ իր գեր կնոջ հետ գետանավով էր եկել: Բայց` ոչ, նա շատ ավելի շիկահեր էր: Իսկ գոցե նա՞ է, որ լուսանկարեց Ցինվայում Կուն-Ցզիի դամբարանը: Բայց նա, կարծես թե, ավելի տարիքով էր: Այո, այո մի անգամ ես տեսել եմ. Լիդացյաոյում, կամրջի մոտ, հենց ռեստորանի դիմաց, ամբոխ էր հավաքված, և մեկը իսկևիսկ այս մարդու նման, հաստ մահակով խփում էր ռիկշայի մեջքին: Բայց... նրա աչքերը ոնց որ ավելի կապույտ էին»:

Մինչ Ցզին-հուան մտածմունքների մեջ էր` անծանոթը նույն զվարթությամբ լցրեց ծխամորճը, ծխեց, և սենյակը լցվեց անուշաբույր ծխով: Հետո հանկարծ նա ինչ-որ բան ասաց, ծիծաղեց, այս անգամ կամացուկ, և, բարձրացնելով երկու մատները, մոտեցրեց Ցզին-հուայի աչքերին, հասկացնելով «երկու» թիվը, որն, իհարկե, նշանակում էր երկու դոլար: Բայց Ցզին-հուան, որն այլևս հյուր չէր ընդունում, առաջվա պես ճարպկորեն չրթում էր և ի նշան մերժումի` երկու անգամ գլուխը տարուբերեց: Այդժամ հյուրը, փռվելով սեղանին, երեսը մոտեցրեց Ցզին-հուայի երեսին և արուօ աներկմիտ հայացքով նրա աչքերի մեջ նայելով` բարձրացրեց երեք մատները:

Ցզին-հուան, բերանում դեռ ձմերուկի կորիզները, փոքր-ինչ ետ քաշվեց, և նրա դեմքը վրդովմունք էր ցույց տալիս: Հյուրն, ըստ երևույթին, կարծեց, թե նա երկու դոլարով չի համաձայնվում: Մինչդեռ բոլորովին հնարավոր չէր նրան բացատրել, թե բանն ինչն է, քանի որ նա չինարեն չէր հասկանում: Դառնորեն զղջալով իր թեթևամտության համար` Ցզին-հուան իր սառն աչքերը մի կողմ թեքեց և կամա-ակամա տարուբերեց գլուխը:

Բայց անծանոթը թեթևակի ժպտաց և կարծես մի քիչ տատանվելով` չորս մատները բարձրացրեց և կրկին օտար լեզվով ինչ-որ բան ասաց: Վերջապես համբերահատ եղած Ցզին-հուան դեմքն այտին հենեց` չկարողանալով նույնիսկ ժպտալ, բայց հենց այդ ժամանակ որոշեց , որ իրեն մնում է գլխով «ոչ» ասել այնքան ժամանակ, մինչև դա հյուրին հոգնեցնի: Բայց հենց այդ պահին հյուրի ձեռքի բոլոր հինգ մատները վեր բարձրացան:

Հետո երկար ժամանակ նրանք շարունակում էին զրուցել ձեռքերի շարժումների և դիմախաղի միջոցով: Մատ առ մատ համառորեն բարձրացնելով առաջարկվող գինը` հյուրն ի վերջո ցույց տվեց, որ ինքը չի խնայի նունիսկ տասը դոլարը` պոռնկուհի համար պատկառելի գումար, չտատանեց Ցզին-հուային: Աթոռից վեր կենալով` նա հենվեց սեղանի կողքին, և երբ հյուրը շռայլորեն իր երկու ձեռքերի բոլոր մատները, զայրացած ոտքը խփեց գետնին և իրար ետևից գլուխը տարուբերեց: Եվ հենց այդ պահին խաչելությունը, չգիտես ինչու, պոկվեց կեռիկից և թեթև զնգոցով ընկավ քարե հատակին, Ցզին-հուայի ոտքերի մոտ:

Նա ձեռքն իսկուն մեկնեց և խաչելությունը խնամքով բարձրացրեց: Պատահաբար նրա աչքն ընկավ խաչված Քրիստոսի դեմքին, և, տարօրինակ բան` այդ դեմքը կարծես իր սեղանի մոտ նստած օտարերկրացու իսկական արտացոլումը լիներ:

«Ահա թե ինչու էր ինձ անընդհատ թվում, թե ես նրան նախկինում տեսել եմ, ախր, սա հենց տեր Քրիստոսի դեմքն է»:

Բրոնզե խաչելությունը կրծքին սեղմած` Ցզին-հուան ցնցված նայում էր հյուրին: Հյուրը, ում դեմքը գինուց կարմրատակել էր և առաջվա պես լամպի լույսով լուսավորված էր, ժամանակ առ ժամանակ ծխամորճը բերանին էր մոտեցնում և բազմանշանակ ժպտում: Եվ նրա աչքերը չէին կտրվում Ցզին-հուայից, վերուվարելով նրա փոքրիկ մարմնով մեկ, ճերմակ պարանոցով և ականջներով, որոնց վրա փայլում էին նեֆրիտե ականջօղերը: Բայց Ցզին-հուային թվում էր, թե նույնիսկ այդ վիճակում հյուրց մի տեսակ վեհություն է ճառագում:

Մի քիչ սպասելով` հյուրը ծխամորճը բերանից հանեց և գլուխը բազմանշանակ խոնհարելով` ծիծաղաձայն ինչ-որ բան ասաց:

Այդ խոսքերը Ցզին-հուայի վրա հմուտ հմուտ հմայողի շշունջ ազդեցություն ունեցան: Արդյո՞ք նա չէր մոռացել իր մեծահոգի որոշման մասին: Խոնհարելով ժպտացող աչքերը և բրոնզե խաչելությունը կրծքին սեղմած` նա ամոթխած մոտեցավ խորհրդավոր հյուրին: Հյուրը տաբատի գրպանի մեջ արծաթե դրամները հաշվեց, որոշ ժամանակ հիացավ առաջվա պես աչքերով ժպտացող Ցզին-հուայով, բայց հանկարծ նրա աչքերի մեջ կրակ բռնկվեց, նա վեր թռավ տեղից և ամուր գրկելով Ցզին-հուային` նրան սեղմեց օղեհոտ իր գրկում: Ցզին-հուան, ասես գիտակցությունը կորցրած, գլուխը ետ գցած, գունատ այտերը` հանկարծ շառագունած, հմայված նայում էր հյուրի աչքերին: Հասկանալի էր` նա այլևս չէր կարող կշռադատել` տրվե՞լ տարօրինակ օտարերկրացուն, թե՞ խույս տալ նրա համբյուրներից` նրան չվարակելու մտավախությամբ: Իր շրթունքները հանձնելով մազումորուքի մեջ կորած նրա բերանին` Ցզին-հուան գիտեր միայն մի բան. Նրա կուրծքը ափեափ լցված էր առաջին սիրո հայտնության բերկրանքով:

Մի քանի ժամ անց արդեն մարած լամպով սենյակում հազիվ լսելի էր ծղրիդների ձայնը, որն աշնանային թախիծ էր խառնում երկու քնածների երազային շնչառությանը: Եվ Ցզին-հուայի երազը, պոկվելով մահճակալի փոշոտ առագաստից, բարձրացավ վեր, վեր, դեպի աստղաշատ և լուսնապսակ գիշերը:

...Ցզին-հուան նստած էր կարմիր սանդալենուց պատրաստված աթոռին և սեղանիկին դրված զանազան ուտեստներն էր ճաշակում զույգ ձողիկներով: Ծիծեռնակի բույն, շնաձկան լողակ, խաշած ձվեր, ձկնապուխտ, տապակած խոզ, ձկնապուր... Անհաշիվ ուտելիքներ: Իսկ սպասքը կազմում էին երկնագույն լոտոսներով և ոսկեփայլ փյունիկներով ջրաներկված գեղեցիկ ափսեներ ու պնակներ: Նրա թիկունքում շղարշե վարագույրը ծածկում էր պատուհանը, որից անդին, ըստ երևույթին, գետ էր հոսում. Սենյակում լսելի էր գետի անընդհատ քչքչոցը և ուրախ ճողփանքի ձայնը: Ցզին-հուային թվում էր, թե նա գտնվում է մանկուց իրեն հարազատ Ցզինվայում: Բայց նա, անտարակույս, երկնքում էր, Քրիստոսի հարկի տակ:

Ստեպ-ստեպ Ցզին-հուան վայր էր դնում ձողիկները և դիտում էր շուրջը: Բայց ընդարձակ սենյակում միայն վիշապազարդ սյուներ էին, կերակուրներից ելնող գոլորշով պատված խոշոր քրիզանթեմներով ծաղկամանները, և ուրիշ ոչ մի շունչ: Եվ սակայն, բավական էր` ափսեն դատարկվեր, Ցզին-հուայի աչքի առաջ, չգիտես որտեղից, հայտնվում էր տաք բուրմունք արձակող մի նոր ուտելիք: Եվ հանակարծ տապակած կաքավը, որին նա դեռ չէր էլ հասցրել դիպչել, թևերը թափահարեց և շուռ տալով գինու սափորը` հասավ առաստաղին:

Այդ ժամանակ Ցզին-հուան զգաց, որ ինչ-որ մեկը թիկունքից լռիկ մոտեցել է իր աթոռին: Այդ պատճառով, վայր չդնելով ձողիկները, նա արագ ետ շրջվեց: Այնտեղ, որտեղ ըստ նրա, պետք է պատուհան լիներ, պատուհանի փոխարեն փայտից պատրաստված մետաքսապատ աթոռին վեհորեն նստած էր անծանոթ օտարերկրացին, ատամների արանքում` ղեյլանի երկար բրոնզե ծխամորճ: Ցզին-հուան անմիջապես ճանաչեց այս գիշեր իրեն հյուր եկած օտարերկրացուն: Միայն թե հիմա նրա գլխավերևում, մեկ ապակու հեռավորության վրա, նշմարվում էր նուրբ լուսապսակ, որ երեք օրական լուսին էր հիշեցնում:

Հենց այդ պահին, կարծես սեղանի վրայից դուրս պրծնելով, մեծ ափսեի մեջ հաըտնվեց ախորժաբեր ուտելիք: Նա իսկույն մեկնեց ձողիկները և ուզում էր համեղ պատառ վերցնել, բայց հանկարծ հիշեց ետևում նստած օտարերկրացուն և ուսի վրայով նայելով` ամոթխած հարցրեց.

-Դուք սեղանին չե՞ք մոտենա արդյոք:

-Ոչ, մենակ կեր: Եթե դու հիմա ուտես, քո հիվանդությունն այս գիշեր կչքանա:

Լուսապսակով օտարերկրացին այդ բառերը ասելիս ծխամորճը բերանից չէր հանել և ժպտում էր մի ժպիտով, որ լի էր անսահման սիրով:

-Ուրեմն` դուք չե՞ք կամենում ուտել:

-Ե՞ս: Ես չեմ սիրում չինական խոհանոց: Դու դեռ ինձ չե՞ս ճանաչել: Հիսուս Քրիստոսը երբեք չինական կերակուր չի կերել:

Այս բառերից հետո նանկինյան Քրիստոսը դանդաղ վեր կացավ աթոռից և, մոտենալով թիկունքից, քնքշորեն համբուրեց ապշահար Ցզին-հուայի այտը:

Ցզին-հուան դրախտային քնից արթնացավ, երբ սենյակն արդեն լցվում էր աշնանային պաղ այգաբացի լույսերով: Բայց մահճակալի փոշոտ, նավակաձև առագաստի տակ դեռ տաք կիսախավար էր: Այդ կիսամթի մեջ աղոտ ուրվագծվում էր մինչև բերանը հին, գունաթափ բրդե ծածկոցով փաթաթված Ցզին-հուայի դեմքը, և նա աչքերը դեռ բաց չէր արել: Հավանաբար գիշերային քրտինքից նրա յուղած մազերը կպել էին իրար և թափվել երեսին, իսկ կիսաբաց շրթունքների արանքից, ինչպես բրնձահատիկներ, սպիտակին էին տալիս մանր ատամիկները:

Թեև Ցզին-հուան արթնացել էր, բայց նրա հոգին դեռ թափառում էր երազի դրվագներում` շքեղ քրիզանթեմների, տապակած կաքավների, Հիսուս Քրիստոսի պատկերներով... Սակայն առագաստի տակ ավելի ու ավելի շատ էր արևի լույս ընկնում` նրա երանելի անուրջներն ընդհատելով բիրտ իրականության հստակ գիտակցությամբ, այն բանի գիտակցությամբ, որ երեկ շաքար եղեգե այս մահճակալի վրա նա պառկել է խորհրդավոր անծանոթի հետ: «Բա որ հիվանդությունը կպչի նրա՞ն...»` այս մտքից Ցզին-հուան իրեն ահավոր վատ էր զգում, և նրան թվում էր, թե նա այս առավոտ ի զորու չի լինի նայել տղամարդու դեմքին: Բայց հանկարծ անհաղթահարելի ցանկություն ունեցավ տեսնել նրան. Գոնե մի անգամ էլ նրա արևավառ, սիրելի դեմքին չնայելը շատ ծանր կլիներ Ցզին-հուայի համար: Փոքր-ինչ տատանվելով` նա զգուշորեն բացեց աչքերը և նայեց մահճակալին: Սակայն, ի զարմանս իրեն, և' մահճում, և' ընդհանրապես սենյակում, ծածկոցով փաթաթված Ցզին-հուայից բացի` մարդ չկար` ո'չ Քրիստոսի նման անծանոթը, ո'չ էլ ուրիշ որևէ մեկը:

«Ուրեմն` դա էլ եմ երազում տեսել»...

Ցզին-հուան վրայից գցեց կեղտոտ ծածկոցը և վեր կացավ: Հետո զույգ ձեռքերով տրորելով աչքերը, ետ տարավ ծանր առագաստը և դեռ քնատ աչքերով սենյակը զննեց: Պաղ առավոտը սենյակի բոլոր իրերն անողոք լույսի տակ էր ցույց տալիս: Հին սեղանը, մարած լամպը, աթոռները (մեկը շուռ էր տված հատակին, մյուսը շրջված էր դեպի պատը), ամեն ինչ այնպես էր, ինչպես նախորդ երեկոյան: Իսկ սեղանին, ձմերուկի չրթած կորիզների մեջ, աղոտ փայլում էր փոքրիկ խաչելությունը: Թաթելով լույսից շլացող փայլերը և տնտղելով սենյակը, Ցզին-հուան միաժամանակ անշարժ նստեց դեռ չհարդարված մահճին:

-Ոչ, երեկվանը երազ չէր...-շշնջաց` մտածելով անծանոթի անհասկանալի անհետացման մասին: Իհարկե, կարելի էր մտածել, որ նա սուսուփուս դուրս է եկել, մինչ աղջիկը քնած է եղել: Բայց Ցզին-հուան չէր հավատում, որ գիշերն իրեն այդքան ջերմորեն գուրգուրող տղամարդը կհեռանար` առանց հրաժեշտի մի բառ ասելու: Ավելի ճիշտ` նրա համար շատ ծանր էր հավատալ, որ հենց այդպես էլ եղել է: Բացի այդ, Ցզին-հուան մոռացել էր խորհրդավոր օտարերկրացուց ստանալ խոստացած տասը դոլարը:

«Մի՞թե նա իրոք գնացել է»:

Դառնացած սրտով նա ուզում էր հագնել ծածկոցին գցված մետաքսե սև զգեստը, երբ հանկարծ նրա մեկնած ձեռքը քարացավ, իսկ երեսն ասես վառվեց: Արդյո՞ք նրա ներկած դռան ետևում խորհրդավոր օտարերկրացու քայլերի ձա՞յնը որսաց, թե՞ բարձն ու ծածկոցը ողողած օղեհոտը գիշերային հուշն արթնացրեց: Ոչ հենց այդ ակնթարթին Ցզին-հուան զգաց, որ հրաշք է եղել, և իր մարմնի վրա չարորակ սիֆիլիսային խոցերը մի գիշերվա մեջ իսպառ ու անհետ չքացել են, ասես րեն էլ եղել:

«Ուրեմն` իրոք Քրիստոսն էր»: Միտակ շապկով թռչելով անկողնուց, ինքնամոռաց, ծնկելով քարե սառը հատակին, ինչպես համբարձված Տիրոջ հետ զրուցող չքնաղ Մարիա Մագթաղինացին, ջերմորեն աղոթեց խաչելության առաջ:

Արդեն հաջորդ տարի, գարնանային մի երեկո, ճապոնացի այն երիտասարդ զբոսաշրջիկը, որ մի անգամ արդեն գիշերել էր Ցզին-հուայի մոտ, նորից նստած էր նրա դիմաց, լամպի լույսի տակ, սեղանի մոտ:

-Իսկ խաչելությունը դեռ պատի՞ն է,- փոքր-ինչ ծաղրական երանգով նկատեց նա, և այդ ժամանակ Ցզին-հուան, անմիջապես լրջանալով, նրան պատմեց զարմանահրաշ այս պատմությունը, թե ինչպես է մի անգամ Քրիստոսը գիշերով Նանկին եկել և իրեն բուժել սարսափելի հիվանդությունից:

Լսելով աղջկան` երիտասարդ ճապոնացի զբոսաշրջիկն իր մեջ ահա թե ինչ մտածեց. «Ես ճանաչում եմ այդ օտարերկրացուն: Ճապոնա-ամերիկայան խառնածին է, անունը, կարծեմ, Ջորջ Մերրի է: Նա պարծեցել էր Ռոյթեր գործակալության իմ ծանոթ թղթակցի մոտ, թե մի անգամ Նանկինում գիշերն անց է կացրել մի մատղաշ պոռնկուհու հետ, քրիստոնեուհու, և երբ վերջինս դեռ քաղցր քնած է եղել` սուսուփուս ճողոպրել է: Երբ ես վերջին անգամ Նանկինում էի, իջևանել էի հենց այս հյուրանոցում, որտեղ և նա, այնպես որ, նրան առա այսօր դեմքով հիշում եմ: Նա ներկայացավ որպես անգլիական ինչ-որ թերթի լրագրող, բայց իրականում շատ անպիատան և վատ մարդ էր: Հետո նա սիֆիլիսի հողի վրա խելագարվեց... Ստացվում է, որ նա այս կնոջից է վարակվել: Եվ այս կինը մինչև հիմա այդ սրիկային Քրիստոսի տեղն է դնում: Ասե՞մ նրան ճշմարտությունը, թե՞ լռեմ, որպեսզի նա ցմահ մնա իր երազի մեջ, որ Արևմուտքի հնագույն ավանդազրույց է հիշեցնում...»:

Երբ Ցզին-հուան ավարտեց իր պատմությունը, ճապոնացին լուցկով վառեց և ծխեց իր բուրավետ սիգարը: Եվ դիտմամբ ընդունելով այնպիսի տեսք, կարծես իրեն շատ հետաքրքրում է աղջկա պատմածը` մի կերպ հարցրեց.

-Ահա թե ինչ... Տարօրինակ է: Եվ դու դրանից հետո էլ ոչ մի անգամ չե՞ս հիվանդացել:

-Ոչ, ոչ միա անգամ,- առանց տատանվելու և պարզերես պատասխանեց Ցզին-հուան` շարունակելով ձմերուկի կորիզ չրթել:

ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ ԱՌԱԾՆԵՐ ԵՎ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ-6

ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ ԱՌԱԾՆԵՐ ԵՎ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ-6

Ճապոնական առածներն ու ասացվածքները վերցված են 1969-ին «Հայաստան» հրատարակչության կողմից հրատարակված «Արևելքի ժողովուրդների առածներ և ասացվածքներ» գրքից:

Թարգմանությունը` Ս. Ա. Բունիաթյանի:

Ուր ուժն է օրենքը, այնտեղ օրենքն անուժ է:

Ուրախությունն ու տրտմությունը կյանքի ուղեկիցներն են:

Ուրիշ երկիր ես գնում, իմացիր ինչն է այնտեղ արգելված:

Ուրիշի բերանը դուռ չի, որ փակես:

Ուրիշի բրինձը միշտ սպիտակ է երևում:

Ուրիշի ճանապարհը լուսավորեց, ինքը ընկավ փոսի մեջ:

Ուրիշի շորը վրայովդ չի լինի:

Ուրիշի վերշոկը տեսնում է, իր արշինը չի տեսնում:

Ուրիշին օգնողն իրեն է օգնում:

Փառք ձեռք բերելն ավելի հեշտ է, քան պահպանելը:

Փայտով ջուր ծեծելն անօգուտ է:

Փաստերը դատողություններից ուժեղ են:

Փարոսն իր տակը լույս չի տա:

Փող ունես, բարեկամներ էլ ունես:

Փողով դժոխքում էլ չես կորչի:

Փոքր լճակում մեծ ձուկ չի լինի:

Փոքրից մեծն է գոյանում:

Քաղցած շունը փայտից չի վախենա:

Քամին մոլեգնում է, իսկ լեռներն անշարժ են:

Քանի որ ցանել ես, պետք է հնձես:

Քաջ զորավարը վախկոտ զինվորներ չի ունենա:

Քարերն էլ են խոսում:

Քնածթռչունի վրա որսորդն էլ չի կրակում:

Քո մասին հարցրու ուրիշներին:

Օձն ուղիղ բամբուկի մեջ էլ է աշխատում գալարվել:

ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ / Դաժան, դաժան աշխարհ և հույսի բեկոր (Ճապոնական կինոարվեստի մասին)

ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ / Դաժան, դաժան աշխարհ և հույսի բեկոր (Ճապոնական կինոարվեստի մասին)

Տպագրվել է «Գարուն» ամսագրի 1967 թվականի 4-րդ համարում:

Մոտ վեց տարի առաջ էկրանների վրա հայտնվեց արտասովոր մի ֆիլմ` «Լերկ կղզին»: Մեզ հայտնի ֆիլմերից առաջինն էր, որտեղ ոչինչ տեղի չի ունենում, չկան սուր բախումներ, իրադարձություններ, իրադարձություններ և այլն:

Ճապոնական ռեժիսոր Կանետո Սինդոյի ֆիլմում ցույց են տրված երկու հոգի. Մի տղամարդ, մի կին, նրանք ամուսիններ են, սակայն երկուսն էլ լուռ են մնում ամբողջ ժամանակ, միմյանց կարծես չեն զգում և զբաղված են մի շատ պարզ գործողությամբ` նավակով ափից կղզի են տանում խմելու ջուր: Հետո, դույլով լծակը ուսերին գցած բլրով բարձրանում են վերև... Այնուհետև այդ ջուրը տանում են դեպի մարգերը գնացող մի կածանով: Ջրում են իրենց ցանքը-իրենց տնտեսությունը, իրենց միակ հարստությունը: Եվ նորից է կրկնվում այդ գործողությունը: Մի անգամ ևս: Եվս մի քանի անգամ: Դա ֆիլմում տեղի ունեցող միակ շարժումն է: Եվ այդ շարժումը մատուցվում է միևնույն ռիթմով, չ՞է որ անհնար է թռիչք կատարել էտապի վրայով: Եվ այդ սոսկալի անդադար ռիթմի մեջ հասունանում է ֆիլմի նյարդը:

Որոշ հանդիսատեսներ հեռանում էին այդ ժապավենի դիտումից, ցավալի է, որ հեռանում էին այն պահին, երբ տեղի էր ունենալու... հենց այն «գրեթեն», որը, այնուամենայնիվ, կատարվում է ֆիլմում: Այդ դիտողներին դուր չէր եկել ֆիլմի նյարդը:

Կարծես թե դա հեղինակի կամ հերոսների շատ սրտովն էր:

Բայց շատ տարօրինակ էր, նույնիսկ անհեռատես և ուղղակի ոչ առանձնապես գրագետ դիտողը կպչում էր նշանակետին, չէ՞ որ արդեն անտանելի էր, հնարավոր չէր նայել կյանքի տաժանակրությանը, որը պատկերված էր անդադար ռիթմերով: Չէ՞ որ պետք է լինի մի սահման` կարելիի և, առհասարակ, գոյություն ունեցող ռեալ իրականության համար...

Ե'վ գեղջկուհին, և' նրա ամուսինը չէին կարող անընդհատ շարունակել միևնույնը: Կինը պայթում է, նա կատաղորեն շրջում է դույլերը, թափում ջուրը: Անխնա, մոլեգնած, սկսում էոչնչացնել ցանքսերը: Հետո ջղային հեկեկոցով ընկնում է գետնին...

Դա կյանքի հավիտենական անփոփոխության ասքի գագաթնակետն է: Դա բողոք է անփոփոխության դեմ, դա նրա կործանումն է: Հիշենք նախկին էպիզոդը, որտեղ կինը ջուրը պատահաբար թափեց, բայց ամուսինը ապտակեց նրան: Իսկ հիմա նա ի վիճակի է նույնիսկ կնոջ բողոքը գնահատել: Դա մի ակնթաթրթ երևաց նրա աչքերում: Բայց դա միայն ակնթարթ էր... Նա շարունակում է իր սովորական ճանապարհը, սպառնալով, պահանջելով, հրավիրելով, որ կինը գնա իր ետևից: Եվ ետ չընկնի: Չի կարելի խորտակել աշխարհում սահմանված իրերի սկզբնական և անսասան կարգը. Ափ-ծով-կղզի, կղզի-ծով-ափ... Հենց դա էլ աշխարհն է: Նրանց համար այլ աշխարհ գոյություն չունի: Այդ նախակարգման մեջ էլ հենց նրանց կյանքի իմաստն է: Աշխարհում լռություն է:

Մարդիկ նույնիսկ համր են:

Ամեն ինչ` կրքեր, խոհեր, երազանքներ, սուզվել է ամենատարրական, միանշանակ շարժուձևի մերկ, փակված շրջանակի մեջ:

«Լերկ կղզին» մարդկային գոյի ընկալումով ապշեցնում է մեզ, մարդկային գոյությունը, որը հասցված է գործողությունների, նույնիսկ բնազդների այնպիսի սահմանի, որից հետո հնարավոր է միայն կանգառ` մահը:

Այո, մահը: Այդ էր ասում ֆիլմի հերոսի լուռ ու տխուր հայացքը, որը կնոջը և առհասարակ գոյությանը վերադարձնում է իր սովորական հունը: Քիչ առաջ թաղել են իրենց երեխային, և աշխատանքային վերջին երթը, որքան էլ տարօրինակ է, արդեն ձեռք է բերում մահի, դատարկության չընդունման անսպասելի երանգ: Կինը ոգեշնչվում է հեկեկանքների միջոցով: Ամուսինը հայացքով հրավիրում է նրան հետևել իրեն, և լռությունը ֆիլմում մեկ անգամ մատնում է այդ մարդու ներաշխարհը, գիտակցությունը...

Դա լռության և ֆիզիկական մերկ գոյության դատապարտված մարդու հոգեկանի հայտնագործումն է:

Ֆիլմը թվում է հրաշք, ճապոնական կինոարվեստի հայտնություն: Մենք կինոյում Ասիան սովորել ենք ընկալել ծայրահեղորեն միակողմանի, մեր մեջ մշակել ենք նույնիսկ վերաբերմունքի շտամպ: Ե'վ հնդկականը, և' ամեն կարգի ասիականը կինոյում, ոմանց համար միախառնվում և դառնում է ինչ-որ անհեթեթ մի հրեշ, որը վանում է իր պարզունակությամբ ու քաղցր-մեղցրությամբ, իսկ ոմանց համար էլ, ընդհակառակը, այդ անհեթեթ հրեշը մշտապես հանդես է գալիս իր հիպնոսող ներգործությամբ. Դա այսպես թե այնպես լեցուն է լավ ծանոթ կրքերով ու տառապանքներով: Եվ ահա մի ֆիլմ, որտեղ կրքերը հասցված են այնպիսի մինիմումի, մի ֆիլմ, որը եվրոպական ամենանրբաճաշակ արվեստագետն անգամ չէր համարձակվի թույլ տալ:

Այդ ֆիլմը բացատրելու համար ստիպված էինք դիմել մաշված ճշմարտությունների. Ճապոնիան անակնկալների, ամենաանսպասելի հակասությունների, բոլոր տեսակի տենդեցների վառ դրսևորման երկիր է...

Բայց մինչ «Լերկ կղզին» Ճապոնիայում կար մի ռեժիսոր, որին համարում էին աշխարհի առաջնակարգ ռեժիսորներից մեկը:

Երբ երիտասարդ ճապոնացին գալիս էր Եվրոպա` կինոնրթություն ստանալու, այնտեղ զարմացած հարցնում էին. «Չէ՞ որ դուք Կուրոսավա ունեք»: Մինչդեռ Կուրոսավան մեզ մոտ հայտնվեց ոչ անմիջապես, մի ֆիլմով, որը քիչ բան էր ասում... «Չարերը կենդանի են մնում»: Դա ռեժիսորի վերջին ֆիլմերից է: Այդ ֆիլմը, անկասկած, ուշադրություն էր գրավում իր առաջ քաշած հարցերի սրությամբ ու լայնությամբ, ընդհանրացումներով, դրամատիկական իրադրությունների խստությամբ:

Այդ նկարում ինչ-որ ուժ էր կռահվում, կռահվում էր ստեղծողի հզոր խառնվածքը: Ինչ-որ մեծ բանի նախազգացում կար... Դա հիմք ուներ. Սխալը սկզբունքային չէր: Ֆիլմը ոչ թե նախագուշակում էր, այլ հիշեցում, ինչ-որ այլ փայլքի արտացոլումն էր, վաղ շրջանը մեծ հայտնագործության, «Ռասյոմոնի», իսկական Ամերիկայի` ճապոնական կինոմատեգրաֆիայի հայտնագործության, որը տեղի ունեցավ «Լերկ կղզուց» տասը տարի առաջ, 1951 թ. Վենետիկի ֆեստիվալում:

1966 թ. Մեր դիտողները վերջապես տեսան «Ռասյոմոնը»: Եվ հիմա շատ բան կարելի է բացատրել. և «Կղզու» գաղտնիքը, և... Սակայն, լուծելով հին հանելուկը, մենք կանգնեցինք նորերի առջև:

Ճապոնական սֆինքսը անսպառ է:

Դրանք հավերժական հանելուկներ են, ինչպես ինքը` արվեստն է:

Հին Ռասյոմոն տաճարների կամարների տակ ծնունդ են առնում բանող հարցեր` կա՞ արդյոք աշխարհում ճշմարտություն: Ֆիլմում հանելուկը այդ հարցերին տված պատասխանների ուղին է, բայց իրենք` հարցերը, ծնունդն են առել իրականությունից, մարդու բնությունից:

«Ռասյոմոնը» ճանաչված է որպես նորարարական ֆիլմ. Միևնույն իրադարձությունը ցուցադրվում է մի քանի անգամ` ելնելով յուրաքանչյուր մասնակցի, շահագրգռված անձնավորության կամ պարզապես վկայի տեսակետից: Իրադարձությունը միաշերտ է. Պատճառաբանությունները ուղղագիծ են և ամեն մի արարք կարելի է արդարացնել (ավազակը բռնկված է մի կնոջ տիրանալու կրքով, սամուրայը փոթորկվում է հարստանալու տենչով...):

Եվ բռնություն է գործադրված, և մարդասպանություն. Բոլոր փաստերն անհերքելի են, դեդեկտիվը բացառված է, դատարանը այլևս, թվում է, գործ չունի:Դատական հանցանշանները չեն պակասում: Չէ՞ որ ավազակը հանձն է առել սպանությունը, ընդ որում, նա այդ արել է իր կամքով, առանց հարկադրման, արել է նույնիսկ մի տեսակ պարծենկոտությամբ...

Հենց այստեղ ենք դիպչում ֆիլմի առեղծվածին:

Կուրոսավան բռնել է թելի ծայրը, հիմա նա քանդելու է ամբողջ կծիկը:

Այն հարցը, թե ինչպես են սպանել սամուրային, ֆիլմի սյուժեում դառնում է կենտրոնական: Եվ այդ ինչպեսը ծնում է բազմաթիվ ինչուներ:

Ցուցմունք է տալիս կինը... և նրա պատմածի տրամաբանությամբ այնպես է ստացվում, որ ինքն է սպանել ամուսնուն:

Կանչվում է սպանված սամուրայի ոգին և գուշակ կնոջ միջոցով ցուցմունքներ է տալիս: Այդ պատմածից կարելի է անել անսպասելի եզրակացություն. Կատարվել է ոչ թե սպանություն, այլ` ինքնասպանություն:

Բայց չէ որ թվում է, և' ավազակը, և' կինը, և' սամուրայը հոգեբանորեն արդարացնում են իրենց:Իսկ արդյունքը ստացվում է, որ նրանցից յուրաքանչյուրը կատարվածի համար իր վրա քրեական պատասխանատվություն է վերցնում:

Սա ի՞նչ ֆանտասմագորիա է:

Չէ որ Կուրոսավան մեր ուշադրությանը ներկայացրեց իրենց նախաստեղծ կրքերով ու ավյունով պարզունակ մարդկանց և հանկարծ այդ ամենը տվեց ամենանուրբ բացատրությունը. Այդ մարդկանց ամեն մի բնազդը ազնվացած է բանականությամբ, ինքնավերլուծությամբ: Մի՞թե Կուրոսավան ուզում էր ապացուցել, որ մարդու կառուցվածքի բարդ մեխանիզմ ադեկվատ չէ բնությանը, որ մարդու հոգին միանգամայն անբացատրելի կերպով բաղկացած է իրար անհարիր, միմյանց բացասող հակասություններից: Բայց եթե հակասությունները բացասում են իրար, նշանակում է ոչինչ չկա, չկան նաև այդ հակասությունները: Սակայն նովելներում, «վերսիաներում», հերոսների ամեն մի շարժում մեզ զարմացնում է պարզ և խոր դրդապատճառներով:

Լսենք կնոջը, կանգնենք նրա տեսանկյունին և ամուսնու հեգնական հայացքը բռնաբարությունից հետո, իսկապես որ, դժվար է տանել. չէ որ այդ հայացքը հատուցում է, պատժող սուր է: Խղճի դաշույնը ավելի սոսկալի է, քան իրականը: Կինը խնդրում է ի կատար ածել: Բայց դահիճ լինելու համար պետք է ատել. Ամուսինը միայն արհամարհում է, նույնիսկ անտարբեր է կնոջ հանդեպ:

Այդ ժամանակ կինը վերցնում է զենքը և սպանություն է կատարում: Արարքը տրամաբանական է, ու թեև դառնում է նոր հանցագործություն, միևնույն է, նա միայն այդպես կարող է արդարանալ:

Լսեք ամուսնուն, իսկ ավելի ճիշտ, նրա աչքերով նայենք կնոջը` բռնությունից հետո: Եվ չես կարող չզգալ գերմարդկային վիշտը, որը խոցում է սամուրայի ուղղակի սիրտը: Չէ՞ որ այդ կինը սիրով է նայում ավազակին: Սիրով-դրանում ասված է ամեն ինչ: Այժմ ճանապարհը տանում է դեպի ինքնասպանություն: Միայն ավազակի արդարացման միջոցով է սամուրայը տեսնում իր հոգու փրկությունը: Կուրոսավան առակ է պատմում այն մասին, որ ոչ կա և ոչ էլ կարող է լինել մի ընդհանուր ճշմարտություն, որ մեր ամբողջ գիտելիքը աշխարհի մասին շատ խախուտ է: Անգամ երկիմաստությունից զուրկ երևույթը չի կարող անկողմնակալ գնահատական ստանալ:

Այդ ֆիլմը նկարահանված է ճապոնական դասական գրող Ակուտագավայի «Թավուտում» և «Ռասյոմոնի դարպասները» պատմվածքների մոտիվներով: Առաջին պատմվածքը կառուցված է տեսակետների հակասության և անզուգադրության վրա: Այնտեղ երեք տարբերակ կա: Կա այն ամենը, ինչը մտել է 1950 թ. ֆիլմի մեջ և այժմ ընկալվում էորպես օբյեկտիվ ճշմարտությանը հասնելու անհնարինության նորարարական ըմբռնում: Բայց Ակուտագավան չորրորդ տարբերակը չուներ: Դա հայտնվեց կուրոսավայի մոտ: Հայտնվեց այն ժամանակ, երբ, թվում էր, թե օբյեկտիվ ճշմարտության օգտին եղած բոլոր արգումենտները սպառված են:

Եվ հայտնվեց նույնիսկ ոչ թե այն պատճառով, որպեսզի ցույց տա, թե, այնուամենայնիվ, ճշմարտություն գոյություն ունի, այլ` որպեսզի բաց անի աշխարհում գոյություն ունեցող հրեշավոր հարաբերակցության արմատները, բնույթը. Աշխարհ, ուր այնքան տարբեր ու հակասական տեսակետներ գոյություն ունեն:

Եվ այդ արմատները բավական անմխիթար են:

Չորրորդ նովելի հերոսները արտաքնապես այնպիսին են, ինչպիսին պատկերանում էին «իրենց» տարբերակներում:

Գիտակցված կեղծիքի և կանխակալության մեջ նրանց չես մեղադրի: Տեղաշարժերը ինքնաբերաբար են, բայց շատ էական: Իրենք մերկացնում են հոգիները: Կինը պարզապես էգ է, զուրկ ամեն տեսակի հոգևոր հատկություններից, նրան հարկավոր է, որ ուժեղը տիրանա իրեն: Նրան ապացույց է պետք, պետք է ուժի դրսևորում: Նա իր վրա ոչ թե ինչ-որ չափանիշների և ձգտումների իշխանություն է ճանաչում, այլ ուժի, մերկ, ոչնչով չքողարկված ուժի իշխանություն: Հենց այդ է պահանջում ավազակից:

Բայց նույնիսկ նա ինքը, այդ տգեղ, ոչնչից չամաչող էգը, ինչ-որ բանում գերազանցում է տղամարդկանց, որոնք ընդունակ չեն նույնիսկ պահպանել գայլերի համայնքի օրենքներն ու կանոնները: Իհարկե, ոչ այն պատճառով, որ դրանք մարդիկ են և չեն կարող հարմարվել ոչ հոգևոր կյանքի, այլ այն, որ նրանք պարզապես այլասերված և աննշան էակներ են, որոնք կորցրել են ամեն տեսակի արժանապատվություն: Այդ նովելում ամուսինը նման չէ ո'չ իրեն, ո'չ էլ կնոջ պատկերացրածին: Ե'վ մեկ, և' մյուս դեպքում մի սուտ կա, որը կարծես ազնվացնում է ամուսնուն:

Հիշենք, որ ավազակը նույնպես իր պատմության ընթացքում անընդհատ ընդգծում է, որ գործ է ունեցել արժանի ախոյանի հետ, այնպիսի միմարտիկի, որի նմանին նա հաճախ չի հանդիպել: Ավազակի համար այդ մենամարտի վեհությունը ընդգծելը, ցույց տալը, որ նա հաղթել է ազնիվ, գրեթե հավասար մարտում, շատ կարևոր է, քանի որ իրականում վեհություն չէր եղել: Եվ, առհասարակ, մենամարտ նույնպես չէր եղել...

Սամուրայ-ամուսինը բանականությանը ուղղված դեմագոգիկ բողոքարկներով ներկայացնում է իր ցանկությունը և խուսափում է այդ կնոջ` այդ «գարշելի արարածի» պատճառով ավազակի հետ կռվի բռնվել: Նա լքում է այդ կնոջը, բայց և իր համար աննկատելի կերպով տրորում է սեփական արժանապատվությունը: Նրա գեղեցիկ ժեստի գինը, ժեստ, որով նա հաշտություն է առաջարկում, ընդամենը մի բան է` վախկոտություն: Բայց նրանից ավելի լավ չէ նաև ինքը` ավազակը, որը կրքերին հագուրդ է տվել, բայց պատասխան տալու ցանկություն չունի:

Իհարկե, եթե նրան պետք լիներ սկզբում սպանել ամուսնուն, որպեսզի հետո կնոջը նվաճի, մեծ ճանապարհի այդ ավազակը ոչ մի րոպե չէր տատանվի: Բայց հիմա նրա ինչի՞ն էր պետք մենամարտը: Նա կշտացած է և այդ իսկ պատճառով էլ անտարբեր է:

Նա դրդապատճառ չունի: Միայն այն ժամնակ, երբ կինը թքեց նրա երեսին, վիրավորեց նրա ինքնասիրությունը, նա դժկամորեն ձեռքն առավ զենքը:

Իր տեսակետի մեջ ավազակը մի բանում իրավացի էր. Հակառակորդները, այնուամենայնիվ, գրեթե հավասար են: Երկուսն էլ դողում են, երկուսն էլ խուսափում են կռվից:

Առաջին անգամ կինոյում մի մենամարտ տեսանք, որը կարելի է պարոդիա համարել, եթե ռեժիսորը բացած չլիներ դրա սարսափելի իմաստը: Այդ մենամարտում մարդիկ ազատված են որևէ տեսակի հոգևոր մղումներից ու սկզբունքներից:

Տեսարանը վերջնականապես պայթեցնում է նախընթաց բոլոր տարբերակների գաղտնիքները: Մարդկային բնավորությունն այնքան նողկալի է, որ, ինչքան էլ տարօրինակ թվա, մարդասպանությունը բոլորովին էլ ամենասոսկալի մեղքը չէ, որովհետև կարելի է լինել մարդասպան, բայց և մարդ մնալ, ինչպես այդ տեսնում ենք առաջին երեք տարբերակներում:

Իրականում, չորրորդ տարբերակի մեջ, նրանք ավելի շատ են ոճրագործ, քանի որ դադարել են մարդ լինելուց:

Կուրոսավան իր առակը սկսում է նրանից, որ բացում է աշխարհում բոլորի համար մի ճշմարտության գոյության անհնարինությունը: Իսկ այդ երևույթի պատճառը նա տեսավ մարդկային բնության հակադրության մեջ` բարոյական և բանական սկզբունքների հետ: Այնուհետև տարբերակներին ավելացրեց մի փոքրիկ նովել երեխայի մասին, որին իր մոտ էր տարել փայտահատը` կարծես ցույց տալու, որ աշխարհում, այնուամենայնիվ, տեղ կա բարի գործերի և արդարության համար: Բայց դատավճիռը այնքան է խիստ ու ապացուցելի, որ դժվար է գտնել որևէ արդարացուցիչ փաստարկում, առհասարակ, դեպի քավություն տանող մի ճանապարհ: Կուրոսավայի պատկերած աշխարհը դաժան է և անհրապույր, ու թվում է, թե եզրակացությունն անվիճելի է. Կուրոսավան վատատես է և մարդկային էության մեջ միայն չարն է տեսնում:

Բայց մենք նման չենք Ռասյոմոնի տաճարում տարբերակներ լսող վանականին, որն իսկույն ևեթ հուսահատության մեջ ընկած և ամեն ինչում պատրաստ էր չարիք տեսնելու նույնիսկ փայտահատի ազնիվ արարքի մեջ: Այդ վանականը աշխարհից նույնանիշ ֆորմուլաներ է պահանջում, որպեսզի անշեղորեն հետևի դրանց: Եվ եթե, իսկապես, պարզվի, որ աշխարհում արդարություն ու ճշմարտություն չկա, նա մի կուշտ կնվնվա, իսկ հետո ձայնը կկտրի ու կհարմարվի այդ աշխարհին: Եվ ոչ ոք չի հավատա, ոչ մի մարդու...

Այդ վանականը մեր հավասարը չէ, բայց ոչ միայն մեր. Իր` Կուրոսավայի: Կուրոսավան տեսնում է, որ չարիքը մնում է աշխարհում: Բայց ինչու՞ զոհվեց «Չարերը մնում են կենդանի» ֆիլմի երիտասարդ հերոսը: Բավական էր նա խաբեր այն կնոջը, որին ոչ միայն չէր սիրում, այլև ուզում էր օգտագործել վրիժառության համար, ընդ որում` արդար վրիժառության, որպեսզի մնար կենդանի. թեև այդ դեպքում, իհարկե, կանցներ չարիքի բանակը: Դա կնշանակեր, որ տիրապետելով իր թշնամու մեթոդներին, նա փաստորեն կդառնար այդ չար աշխարհի մի մասնիկը:

Ահա այդ չհարմարվողականությունը նույնպես կա մարդկային էության մեջ: Իսկ դա հույս է ներշնչում:

Կուրոսավան այդ բարի հույսը տեսավ, ինչպես մենք նշեցինք, ուրիշ ֆիլմերում, ինչպիսիք են` «Չարերը կենդանի են մնում» և «Կարմրամորուսը», որը վերջերս ցուցադրվեց: Սակայն այդ հույսը նոր չէ: Նա սնվում է այն հյութերով, որոնք գալիս են դեռ «Ռասյոմոնից»:

Եվ իսկապես, «Ռասյոմոնում» ինչ-որ մի բան կա, որը կադրի մեջ ևս զգացվում է: Դա Կուրոսավայի անձնավորությունն է:

Նա անտարբեր չէ: Սիրում է: Այդ բնությունը, այդ հողը, այդ անտառը: Իրեն դաշնակից է վերցնում Ռավելի «Բոլերոյի» երաժշտության ռիթմերը և երկար, երկար իր համար ճանապարհ է բացում թավուտում: Ընթանալով սաղարթների և ճանկռտող ճյուղերի միջով, նա փնտրում է ճշմարտության հետքը:

Եվ երբեք չի լքում այդ ճանապարհը:

Նա սիրում է այդ ճանապարհը, այդ սաղարթները, որոնք փայլում են արևի տակ: Նա ուշադիր է դեպի իր հերոսները:

Ահա ավազակը: Հիշենք նրա հայտնվելը, տարբերակների սյուժեով. նա փռվել է ծառի ստվերում, ազատ` հոգսերից ու մտորումներից: Կիրքը նրա մեջ արթնանում է ոչ անմիջապես: Սկզբում` կին տեսնելուն պես, նրա աչքերում նախ կայծեր են փայլում, որոշ ժամանակ այդ «կայծերը» կռվում են ծուլության հետ, իսկ հետո դառնում են բնավորություն, ուժ, իրենց հետևից տանելով նրան, և ուրիշներին` դեպի անմարդկայնության անդունդը, որը նրանց համար «պատրաստել» էր Կուրոսավան: Այդ «կայծերը» Կուրոսավան չի հերքում տարբերակների մեջ:

Եվ այդ ուշադրությունը մատնում է Կուրոսավայի թաքնված սերն ու ցավը մարդկանց հանդեպ:

Արվեստը քաղցր հաբ չէ: Այլապես ստիպված կլինեինք չընդունել ոչ միայն Կուրոսավայի «Ռասյոմոնը», այլև Դոստոևսկուն (ռուսական մեծ գրողը ճապոնական կինոռեժիսորի կողմից պաշտոնապես հայտարարված է իր ուսուցիչներից մեկը: Ի դեպ ասած, Կուրոսավային է պատկանում «Ապուշ» վեպի էկրանիզացիան, որը փոխադրված է ճապոնական հողի վրա): Եվ ոչ միայն Դոստոևսկուն... Գոգոլին, Շեքսպիրին, Էվրիպիդեսին... հավանական է, բոլոր իսկական արվեստագետներին: Մեր տագնապալի և որոշ չափով նյարդային դարաշրջանում մարդիկ առանձին եռանդով են արվեստի մեջ մոռացության ու զվարճանքի հնարավորություններ փնտրում:

Պահանջով պայմանավորվեց և արտադրությունը` երևան եկան «Երազների ֆաբրիկաներ»: Սակայն այդ «ֆաբրիկաները» կառուցող մարդիկ, այնուամենայնիվ, ի վիճակի չեն փոխել արվեստի ներքին միսիան, մարդկային աշխարհի մասին ճշմարտություններ հայտնագործելու միսիան:

Կուրոսավան նման չէ Սինդոյին: Կուրոսավան «փորփրել», հասել է մինչև մարդու չար էությանը, Սինդոն` մինչև մարդու օտարացման գաղափարը այս աշխարհում: Դրանք տարբեր, իրար չնմանվող տեսակետներ են:

Սակայն մի բանում այդ ֆիլմերը նման են. արվեստագետները` նույնպես: Նրանք ակտիվորեն աշխարհը չեն ընդունում այնպես, ինչպես որ կա: Ճապոնական ֆիլմերը մի ժամանակ սնվում էին «ճապոնական ապրելակերպի», այսպես կոչված` «ճապոնական ոգու գերազանցության» մասին գաղափարներով: Այժմ Ճապոնիայի առաջադեմ արվեստագետները տագնապ են ազդարարում, նրանք պահանջում են աշխարհի դրության, սկզբունքների օբյեկտիվ վերլուծություն, այն սկզբունքների, որոնք մարդկության բախտն են տնօրինում:

Կուրոսավան սովորեցնում է ճշմարտությունից չվախենալ: Այդ ճշմարտությունը այնքան է սարսափելի, որ դրանով հնարավոր չէ ավարտել պատմությունը, ասել մինչև վերջ: Իսկ չի կարելի մինչև վերջ ասել, որովհետև ամեն օր աշխարհում երեխա է ծնվում: Եվ այդ երեխան լալիս է` լքված հարազատներից: Բայց նրան կգրկեն կամ ձեռքի վրա կվերցնեն, այդ ժամանակ նա կդադարի լացելուց և սրտում ոխ չի պահի: Նրա մեջ բարին կհաղթի: Միայն բարին: Կուրոսավան հավատում է դրան:

Եվ մենք երբեք նրան չենք կարող հանդիմանել անհետևողականության համար, ինչպես և այն ճշմարտության համար, որը այդքան դաժամ է և անողորմ:

ԻՁԻՄԻ ՍԻԿԻԲՈՒ (մոտ 976-1030) / Թանկա

ԻՁԻՄԻ ՍԻԿԻԲՈՒ (մոտ 976-1030) / Թանկա

Թարգմ. Այդին Մորիկյանի

***

Այնքան հաճախ եմ ես համեմատել

Հանդերձիդ բույրը

Ծաղկած սալորենու ճյուղի հոտի հետ,

Որ կարող եմ հիմա ճիշտ կանխատեսել

Նրա ծաղկումը:

ՍԱԳԱՄԻ / Թանկա

ՍԱԳԱՄԻ / Թանկա

Թարգմ. Այդին Մորիկյանի

***

Կյանքս հենց հիմա

Կարող եմ ինչ-որ մեկի հետ փոխել:

Միայն թե դարձյալ

Անհույս ու տրտում չսպասեմ դարձիդ,

Ոնց անցյալ գիշեր...

ՀԵՂԻՆԵ ՄԵԼԻՔ ՀԱՅԿԱԶՅԱՆ / Նագասակիի ծոցը

ՀԵՂԻՆԵ ՄԵԼԻՔ ՀԱՅԿԱԶՅԱՆ / Նագասակիի ծոցը

Ստորև ներկայացվում է 1905 թվականին Թիֆլիսում տպագրված Հեղինե Մելիք-Հայկազյանի «Մի պտոյտ Ճապոնում (Իմ յուշերից եւ տպաւորութիւններից)» գրքի «Նագասակիի ծոցը» բաժինը (էջ 5-19): Տեքստը վերածված է ժամանակակից ուղղագրության:

Հունիսի առավոտը նոր էր ծագում, երբ մեր առջևը ծովի մեջ նկարվեցին ճապոնական լեռների անորոշ գծերը:

Առավոտը թարմություն ու զով էր շնչում:

Եվ կուրծքը ազատ ու թեթև էր շունչ քաշում:

Անընդհատ շարքով ձգվում էին սարերը, մեր ամեն շարժումին նկատելի կերպով աճելով, մինչև որ երկու կողմից մեզ բոլորովին մեջ առան:

Մտանք նագասակիի ծոցը, Ճապոնիայի նախադուռը:

Սքանչելի է այդ ծոցը:

Նա սուր գալարուն օձի պես խոչը խրվում է ցամաքի մեջ և ձեզ միանգամից փոխադրում է մի այլ, ուրույն աշխարհ, ուր ամեն-ինչ զարմանք է պատճառում ձեր աչքերին իր մինիատյուր չափերով:

Բաց ծովը թողնելուց հետո շոգենավը մտնումէ նեղ ու երկար նեղուցը և առաջ է սողում բլրոտ ու անտառապատ մանրիկ կղզյակների ամբողջ մի լաբիրինթոսի միջով:

Կանաչ պուրակների անդրադարձումները իրար կցվում են ջրի մեջ, ծածկում են ծովի ամբողջ մակերեսի` ջրի մեջ մի նոր ցոլածու անտառ կազմելով: Շոգենավը առաջ է գնում այդ իրար հյուսող կանաչի խիտ ցանցի միջով, համառ ու անխնա պատռտելով նրան:

Կղզյակները առաջ են վազում աջից, ձախից, դեմ են տալիս իրանց կուրծքը նրա ճամփին, կարծես ուզում են առաջը կտրեն, կանգնեցնեն շոգենավի արագ ընթացքը: Բայց հանկարծ նորից բացվում է բարակ նեղուցը- և նորից առջևդ զմրուխտ կղզիներ:

Վերջ չկա քմահաճ գալարներին: Շոգենավի պտուտակի ամեն դարձին տեսարանը փոխվում է: Դեմ եկող ամեն մի հրվանդան բերում է իր հետ և մի նոր անակնկալ: Երբեմն նավակների մի ամբողջ շարք է, որ խմբվել է մանրիկ խորշում ձկնորսի խրճիթի տակ, երբեմն մի գերզմանոց, որ սարն ի վեր է մագլցում, կամ ճգնավորի լռիկ խուցը, որ գաղտուկ ցած է նայում անտառակի թաքուն անլյունից: Թեև օրը շատ վաղ էր դեռ, բայց մեր շոգենավի ամբողջ բնակչությունը դուրս էր թափվել տախտակամածը, որ զմայլվի առատորեն մեր դեմ բացվող տեսարանով ու այդ սար ու ծովի իրար գրկող գույներով, որոնք ավելի էին գեղեցկացել «ծագող արևի» ճառագայթների տակ:

Մի առանձին պարզություն, փափկություն ու իդիլիկ անդորրություն է բուրում այդ ոչ բարձր կենսուրախ սարերից, այդ օրորուն մեղմ ծովից և երկնքի ջինջ կապույտից:

Ոչ մի խիստ բեկվող գիծ չի խանգարում նկարի փափուկ ներդաշնակությունը, չի գրգռում դիտողի երևակայությունն ու ջիղերը:

Ամեն ինչ կարծես ձգտում էր ճամփորդին էլ ներշնչելու մի խաղաղ ու զվարթ տրամադրություն` այդ ժպտուն, կանաչ աշխարհը մտնելիս:

Կյանքը հետզհետե զարթնում էր ծոցում: Ջոնկերը ծալավոր առագաստները բացած սլանում էին մեր մոտից ու շտապում բաց ծովը ձկան որսի: Ճապոնական երկճեղ վերջով նավակները ճոճվելով լող էին տալիս ամեն ուղղությամբ:

Ծովի կապույտի վրա որոշակի գծագրվում էրղեկավարի բնորոշ կերպարանքը, որը կանգնած կառավարում էր միակ թին, որը միևնույն ժամանակ և ղեկի պաշտոն էր կատարում:

Նրա ընկերները մեկը մյուսի ետևից դուրս էին սողում փոքրիկ խցիկից, որ անխուսափելի է ճապոնական ամեն մի նավակի վրա, և սիրալիր ժպտով նայում էին մեր ետևից: Մի ոլոր էլ, և ահա երևացին ռեյդում կանգնած մեծ նավերի կամերն ու ծխնելույցները.

Սա` Նագասակիին մոտ լինելու նշանն էր:

Նեղուցը հանկարծ բացվում է:

Քաղաքը ինքը մեր դեմ է լողում և շուտով պատում է մեզ օղակի պես:

Ամերիկյան կրեյսերը, որի մոտով մենք անցնում ենք, նվագում է ի պատիվ մեզ ռուսական օրհներգը, որին շուտով հաջորդում է ամերիկյան ազգային երգը, հնչուն ու սահուն կերպով փռվելով ծովի վրա: Բայց ընդհանրապես շատ քիչ շարժում կա ծոցում ամառվա շնորհիվ:

Ռեյդում կանգնած են մի քանի կետորս նավեր, երկու-երեք ճապոնական սովորական շոգենավ, այլ և լայն ծոցի խորքում միայնակ կանգնած է ֆրանսիական մի գեղեցիկ զրահակիր:

Բոլորովին այլ պատկեր է ձմեռը, երբ այդ ծոցի մեջ աշխարհի ամեն կողմից հավաքվում են ռազմական տորմիղները: Այն ժամանակ օդի մեջ ծածանվում են հազարավոր գույնզգույն դրոշակներ. ծովը կենդանանում է փորձեր անող մակույկներով. Սուր ճչում են շոգեմակույկների սուլիչները, որոնք զինվորական մի նավից մյուսն են փոխադրում. Նրանց ետևից թնդում է հրազենների զարկը, որը մի ճշմարիտ թնդանոթաձգություն է դառնում, երբ ծոց է մտնում մի նոր կրեյսեր:

Իսկ այժմ ամեն ինչ հանգիստ է ու խաղաղ:

Լսվում է միայն ջրերի ճողփյունը մոտից սլացող ջոնկի տակ, և կրկին լուռ է:

***

Խարիսխ ձգեցինք:

Ճապոնական նավակների, «ֆունեների» մի ամբողջ արշավ շրջապատում է մեզ ու տիրում է մեր նավին:

Ամեն կողմից առջևդ բուսնում են փոքրիկ շարժուն մարդիկ իրենց երկար շորերով ու խոր ծունկի տալով` բարևում են քեզ իրանց բարի ժպիտովը:

Ոմանք գալիս են հանձնարարական քարտերով, որոնց վրա գրված է ռուսերեն, թե պ. Տակասիմա կամ Մերուտակի լավ լվացք է անում, արագ ու վարպետորեն կարում է հագուստ, կամ կարող է հիանալի առաջնորդ դառնալ ու ցուց տալ քաղաքի բոլոր նշանավոր տեղերը:

Քարտի տակը փայլում է հանձնարարողի ստորագրությունը, սովորաբար մի ծովային սպայի:

Սակայն խուժողների մեծ մասը ապրանք է բերում: Նրանք տիրում են տախտակամածին, բաց են անում իրենց անհամար կապոցները, արկղները, և ճամփորդի զարմացած հայացքի դիմաց դուրս են գալիս մեկը մյուսի ետևից սիրուն օրիժինալ փոքրիկ իրեր:

Տախտակամածը ամբողջովին մի եռուն խանութի է փոխարկվում: Ամեն կողմ կանոնավոր կերպով շարված են հատակին սափորներ, ալբոմներ, արկղիկներ, և նրանց մոտ ճապոնացին, որ ծունկի նստած հանգիստ սպասում է հաճախորդին: Ինձ ամենից շատ զարմանք է պատճառում այդ իրերի չափազանց էժանությունը, որ բնավ չէր համապատասխանում աշխատանքի մեծությանը: Ու բոլորովին անհասկանալի էր թվում, թե ինչպե՞ս նրանք կարողանում են դիմանալ, երբ այդքան ցած են գնահատում իրենց աշխատանքը:

-Ասացեք խնդրեմ,- դարձա ես վերջապես իմ ծանոթ մի նավսպայի, որ մտազբաղ կանգնած էր այդ ընդհանուր շարժման մեջ.-ի՞նչն է ստիպում ճապոնացուն, որ այդպես քիչ գնահատի իր աշխատանքը: Ի՞նչ է մնում նրան այս առուտուրից:

-Դուք մոռանում եք, ազնիվ օրիորդ,- առարկեց ինձ նավսպան մի մեղմ ժպիտով.- մոռանում եք, որ ճապոնացու կյանքը շատ է պարզ. ի՞նչին է հարկավոր շատ ստանալը, երբ իր պետքերն էլ ամենևին բարդ չեն:

-Իսկն ասած, այդ իրերը ավելի չարժեն,- միջամտեց արհամարհոտ շեշտով մի նիհար ու մաղձոտ պարոն, որ կանգնած էր քիչ հեռուն.- դրանք այժմ գրավում են ձեզ իրանց գեղեցիկ հույներովն ու էժանությամբը. Միայն գիտե՞ք, ի՜նչպիսի շուտ են կոտրվում: Արդեն նրանց ոչ մի բանը դիմացկուն չէ: Ապա, որ ասում եմ, այս ժողովուրդը չափազանց անբարեխիղճ է:

-Ինչպե՞ս կարող եք այդպես թեթև կերպով պախարակել մի ամբողջ ժողովուրդ,- տաքացավ նավասպան.- կարո՞ղ եք ուրանալ, թե այս իրերի վրա մեծ աշխատանք է դրված, այն էլ ի՜նչ նստուկ, մանր ու համառ աշխատանք: Ոչ, պարոն, ճապոնացու անբարեխղճության մասին խոսելն անգամ մեղք է: Դուք մեղադրում եք, որ նրանց ծինածը հավիտենական չէ: Բայց իզուր: Մենք, իբրև եվրոպացիք, ամենից առաջ տևական ու դիմացկուն լինելու ետևից ենք ընկնում, դիզում ենք այնքան անպետք ու ավելորդ առարկաներ, որոնք մեզանից շատ ավելի են ապրելու: Մենք ընդհանրապես խիստ ենք կապված կյանքին ու կյանքի մանր բաներին. Այդ պատճառով էլ մահը մեզ համար կարծես միշտ հանկարծակի է գալիս, իբրև մի անակնկալ, երկնքից ընկած բան: Այլ է ճապոնացու հայացքը: Նա հենց մանկությունից նայում է իր կյանքին, ինչպես մի արագ անցնող ու ժամանակավոր բանի, ու դրա համար մեզպես երբեք մեծ կարևորություն չի տալիս այս աշխարհի բաներին: Ինչու՞ այդչափ հոգ տանենք իրերի տևականության մասին, մտածում են նրանք, երբ մենք ինքներս տևական չենք:

-Գիտեք, օրիորդ,,- խոսքը շարունակեց նա դառնալով ինձ.- այս տեսակետից խիստ բնորոշ է ճապոնական այբուբենը:

-Ինչպե՞ս.

-Լսած չե՞ք. Դա մի ոտանավոր է . այ, մոտավորապես կարելի է թարգմանել. «Գույնն ու բույրը կորչում են. Մեր կյանքում ի՜նչն է մշտական: Այսօրն էլ սուզվեց ոչնչության անդունդը. Դա երազի մի անկայուն նմանություն էր և իր ետևից ոչ մի հետք չթողեց»: Այս խոսքերը երեխաները կրկնում են շարունակ դպրոցում, և այս խոսքերի դրոշմը մնում է նրանց սրտում ամբողջ կյանքի մեջ: Այդ կնքիքը դրված է նրանց բովանդակ կենցաղի վրա, նրանց պարզ ու ազատ նիստ ու կացի, նրանց բնակարանների վրա, որոնք այն աստիճան թեթև և օդային են, որ ամեն մի անգլիացի նավաստի ուսովը կարող է տեղից հանել. Նույն կնիքն է նրանց ամուսնական կապերի վրա, որ այնպես հեշտ խզելի է:

-Զարմանալի է,- ընդհատեցի ես,- որ այս տեսակ հայացքը նրանց մռայլ չի դարձնում:

-Ինչու՞. Ընդհակառակը, դա շատ բնական է: Ապագայի խախուտ լինելը մարդ որքան խորն է գիտակցում, այնքան ավելի սիրով է փարում ներկային:

***

Մինչդեռ վերնայուտում (տախտակամածի ետևի մասում) առևտուր էր տիրել, սպարդեկի (միջի մասի) վրա եռում էր աշխատանքը: Այստեղ ածուխ են բեռնում, մյուս կողմից ջուր են քաշում շոգենավ:

Ածուխի նավը կանգնած է մեր շոգենավին կից, ու մի երկու տասնյակ ճապոնացի հարդե գլխարկները գլխներին կանգնած են խիտ շարքով նեղ տախտակի վրա` ածխանավի գոգից սկսած մինչև շոգենավի տախտակամածը: Նրանք անց են կացնում ձեռքե ձեռք ածուխի զամբյուղները, որոնք կարծես սլանում են օդի մեջ, և գործը առաջ է սլանում մի զարմանալի աշխույժով:

Ջուրը քաշում են մի փոքր նավակից, ուր բանում էին մարդ ու կին, ամեն մեկը իր ջրմուղի գլխին: Կինը մարդուց պակաս չէր աշխատում, մերթ ընդ մերթ նայում էր դեպի մեզ մի լայն ժպիտով, որի միջից, ավա՜զ, երևում էին մուրի նման սև ատամները, իբրև ամուսնական հավատարմության գերագույն նշան: Դա մի սովորույթ է Ճապոնիայում, որ կինը ցույց տալու համար, որ բացի իր մարդուց ոչ ոքի դուր գալու ցանկություն չունի, սևացնում է իր ատամները:

Հասավ ժամանակը ափը ելնելու:

Իմ ուղեկիցներին ճանկել էր արդեն մի ճապոնացի, որ խոստանում էր մեզ առաջնորդել ռուսական խոհանոց ունեցող մի հյուրանոց:

Սանդուղքի տակ նավակների մի այնպիսի խիտ բազմություն էր հավաքվել , որ ստիպված էինք անցնելու մի ամբողջ շարքի վրայից հասնելու համար վերջապես ետևի ազատ նավակներից մեկը:

Նավավարը թռավ նավի վերջը, ձեռք առավ թիակը, որ միաժամանակ ղեկի դեր էր կատարում, ու մեր նավակը թափ-թափ տալով դեպի ափը շարժվեց: Սրախոսները Վլադիվոստոկում ֆունեին «юлижли» են ասում, որովհետև գնալիս այնպես է ճոճվում, որ որոշ աստիճանի հմտություն պիտի ունենաս առանց մի բանից բռնելու ոտքի վրա մնալու համար:

Եվ ահա ավելի ու ավելի մոտենում է մեզ տափարակ ափը իր փայտակերտ շենքերով: Մաքուր քարափը ձգվում է եզերքին` խուզված ծառերով ստվերավորված:

Այստեղ են ընդհանրապես եվրոպական առևտրական հաստատությունները, բանկերն ու զանազան այդ կարգի շենքերը: Իսկ ավելի վեր, սարի լանջին, ցրված են եվրոպական վիլլաներն ու դեսպանատները իրենց զանազանագույն ծածանվող դրոշակներով:

Շենքերը թեև եվրոպական են, բայց նրանց վրա մի ինչ-որ ճապոնական դրոշմ կա: Նրանք բոլորը աչքի են ընկնում իրենց շինվածքի մի առանձին թեթևությամբ, որի շարժառիթը Ճապոնիայում հաճախ կրկնվող երկրաշարժերն են:

Մենք կանգ առանք վերջապես քարե նավամատույցի առաջ: մեր ափի վրա երևալը ամեն կողմից դեպի մեզ քաշեց լծվորների (ջինրիկիշաների) մի ահագին բազմություն, որոնք ճարտարախոս ժպիտով մատնանիշ էին անում իրանց մանրիկ կառքերի վրա: Անշուշտ լսել եք, որ Ճապոնիայում, ձիերի սակավության պատճառով, ամբողջ մի դասակրգ կա, որ նրանց պաշտոնն է կատարում:

Կառքերը խիստ փոքր են, միայն մի մարդու նստելու համար. Ջենրիկշան բռնում է նրա երկայն թևերից և արագ վազ է տալիս, ոտքերը թափահարելով իսկական ձիու պես: Բոլորովին հարթ ու հարմար խճուղին ձգվում է ժապավենի պես, որի վրայով երկանիվ թեթև կառքը գլորվում է շատ հեշտ ու առանց ջանքի: Այդ պատճառով ջինրիկիշայի աշխատանքը նրա ուժերից վեր չէ, անասնական մի բան չի համարվում. Չի ճնշում, չի նվաստացնում նրա մարդկային արժանապատվությունը: Նա միշտ ուրախ ու բավական է և մի առանձին հոգածությամբ է վարվում իր հեծնորդի հետ:

Նրա առածն էլ մեծ բան չէ. մեկ մեքսիկական դոլարով (ռուբլի) կարելի է նրան ամբողջ օրով վարձել: Եվ նա բացարձակ հոժարությամբ կատարում է ձեր բոլոր պատվերները, քաշում է, կանգնում կամ անփույթ նստած իր կառքի առջևի մասում` սպասում է ձեզ, մինչև որ դուք ձեր գոշը վերջացնենք:

Եվրոպացին իր երկրի հասկացողությամբ չի կարող մի ռուբլին բավական համարել այդ աշխատանքի համար, և տալիս է ընդհանրապես ավելի: Դրա համար էլ օտար եկվորների տեսքը մագնիսի ազդեցություն է անում, իսկույն թափվում են գլխիդ և համառ հետևում են քեզ, մինչև որ ձանձրանաս ու զիջես նրանց խնդրանքին:

Բայց այս անգամ նրանց համառությունը հաջողություն չունեցավ:

Մենք մեր ճապոնացու առաջնորդությամբ վճռաբար անցանք նրանց միջով, քարափից մտանք մի կողմնակի փողոց ու կանգ առանք մի փոքր երկհարկանի տնակի առջև, որի ետևը սեպ քարաժայռի գլխին գեղեցիկ եվրոպական վիլլաներն էին բազմած: Այս տան տերը մի ռուս էր, որ սենյակներ էր տալիս վարձու գլխավորաբար Վլադիվոստոկից եկողներին:

Վերցրինք երկու սենյակ, մարդագլուխ երկու դոլար, ուտել-խմելով: Հազիվ էինք տեղավորվել, որ մեզ ճաշի կանչեցին: Սեղանին նախագահում էր տեսքով ու բարձրահասակ տանտիկինը, ծագումով սիբիրուհի: Նա արդեն վաղուց էր ապրում Ճապոնիայում և ծառաների հետ բոլորովին ազատ խոսում էր ճապոներեն: Սեղանակիցները բացառապես ռուսներ էին, որոնք ոչ մի կերպ չէին կարողացել ընտելանալ անգլիական կերակուրներին, քանի որ շոգենավներում ամեն տեղ ճաշը անգլիական է, և հիմա բոլոր սրտով ուրախ էին, որ վերստին սեղանի վրա տեսնելու են ռուսական կաշան ու շչին:

Խոսակցությունը բնականաբար դառնում էր գլխավորապես Ճապոնիայի շուրջը: Տանտիկինը բացատրում էր իր տեսությունները ճապոնացիների մասին, ասում էր, թե նրանք խիստ փափկանկատ են և ծիծաղելի դառնալու չափ քաշվող են փողային հարցերում:

-Գալիս է օրինակ մի արհեստավոր կամ բանվոր վարձը ստանալու. Փոխանակ ուղղակի իր գալու նպատակը հայտնելու, նա քաշքշվում է, հազում: -Ի՞նչ ես ուզում, հարցնում ես զարմացած: Պատասխան` ոչ մի բառ: Նա միայն ոտից ոտ է անցնում, ու լսվում է նրա թեթև չոր հազը, մինչև որ նրա դեմքին դրոշմված շփոթությունից, վերջապես գլխի ես ընկնում, թե բանն ինչումն է:

Երբ սեղանից ելանք, դուրսն արդեն կիսով չափ մութ էր: Փափուկ ջերմ գիշերը իջնում էր Նագսակիի վրա և շուտով բոլորովին պարուրեց ամբողջ քաղաքը:

Բայց մինչև ուշ գիշեր կյանքը չէր դադարում փողոցներում: Շարունակ փայլկտում ու արագ անց են կենում վազող ջիների թղթե լապտերները. Հեռվից լսվում են օտարազգի հարբած նավաստիների խռպոտ ձայները և փողոցային մանրավաճառի ականջ ծակող ճռռանի ձայնը:

Մեր հանդիպակաց տան բաց պատուհաններից դեպի մեզ էին գալիս մի երգի հստակ ուժեղ հնչյունները, որոնց ընկերակցում էր ֆիս-հարմոնիայի ներդաշնակ նվագը:

-Երգողն ո՞վ է.- հարցրի տանտիկնոջից: -Գիտեք,- ասաց նա,- այդ տան մեջ հավաքվում են քաղաքում մնացած անգլիացի նավաստիները, և անգլուհիք գալիս են երգելու հարբեցողությունից նրանց քիչ հեռու պահելու համար:

Մեր փողոցի դուռը ամբողջ գիշեր բաց էր. Բաց էին նաև բոլոր պատուհանները, և ես իմ անկողինը մոծակներից պաշտպանող ցանցի տակից երկար ժամանակ լսում էի փողոցից անցնող ճապոնացիների փայտե կոշիկների թխթխկոցը: Ուրիշի սեփականությունը սուրբ է համարվում ճապոնացու աչքում, և կարող ես հանգիստ քնել պատուհաններդ բաց:

ՍՅՈԿՈՒ ՍՅՈՆԻՆ / Նայելով կայծակնահար եղած հազարամյա կաղնուն

ՍՅՈԿՈՒ ՍՅՈՆԻՆ / Նայելով կայծակնահար եղած հազարամյա կաղնուն

Թարգմ. Այդին Մորիկյանի

Ծխալով հանդարտ`

Մեզ հրաժեշտ է տալիս այս հսկան...

Օ, ցնորքում այս, որ կյանք ենք կոչում,

Ո՞ր անհայտ պահին կայծակը, ասեք,

Կգտնի և ինձ...

ՍՈՆԷ ՅՈՍԻՏԱԴԱ (10-րդ դար) / Աշնան երգերից

ՍՈՆԷ ՅՈՍԻՏԱԴԱ (10-րդ դար) / Աշնան երգերից

Թարգմ. Այդին Մորիկյանի

***

Այն օրից հետո,

Երբ որ ինձ լքեց սրտիս տիրուհին,

Զգացի որքան պաղ է գիշերը,

Աշունը ոսկե`

Որքան թախծալի...

ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ ԱՌԱԾՆԵՐ ԵՎ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ - 5

ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ ԱՌԱԾՆԵՐ ԵՎ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ - 5

Ճապոնական առածներն ու ասացվածքները վերցված են 1969-ին «Հայաստան» հրատարակչության կողմից հրատարակված «Արևելքի ժողովուրդների առածներ և ասացվածքներ» գրքից: Թարգմանությունը` Ս. Ա. Բունիաթյանի:

Պարիր, երբ բոլորն են պարում:

Պետք է կարողանալ և' խոսել, և' լսել:

Ջանասիրությունը հաջողության մայրն է:

Ջրի վրա ոչինչ չես նկատի:

Ջրհորի գորտը ծովի մասին գաղափար չի ունենա:

Ջուր ուզեց, գինի ստացավ:

Ջուրը կաթկթալով քար է ծակում:

Սարը շատ բարձր է, բայց նրա առջև ոչ ոք գլխարկ չի հանում:

Սերը դատողությանը չի ենթարկվում:

Սերն աչքեր չունի:

Սերը հեռավորին մերձավոր է դարձնում:

Սիրելի դարձավ, երբ մահացավ:

Սխալն ուղղելն ամոթ չէ:

Սկզբից լսողիդ ճանաչիր, հետո խոսքդ ասա:

Սոված վագրին խոզ պահել չեն հանձնարարի:

Սովորությունը բնավորություն է դառնում:

Սպասիր, կլինեն և լավ օրեր:

Սպասիր մինչև քարի վրա ծաղիկ կբուսնի:

Ստախոսությունը որ սովորել է, գողություն էլ կսովորի:

Սրտում նստած սատանան մարմինն էլ է կործանում:

Սուսուփուս մարդկանցից զգուշացիր:

Սուրդ ծախիր, եզ գնիր:

Սուրը զինվորի հոգին է, հայելին` կնոջ:

Վագր էր նկարում, շուն դուրս եկավ:

Վագրը մեռնում է` մորթին է մնում, մարդը մեռնում է` անունն է մնում:

Վաթսուն տարեկան հասակում էլ սովորելը ուշ չէ:

Վաղը վաղվա քամին կփչե:

Վատ է, երբ աքաղաղը հավի հրամանով է «ծուղրուղու» կանչում:

Վատ մարդն աշխատում է իր սխալն արդարացնել, լավը` ուղղել:

Վերքի վրա աղ չեն ցանի:

Վիճաբանության մեջ նա չէ հաղթողը, ով բարձր է բղավում:

Տանձը շվաքում էլ է հասնում, բայց քաղցր չէ:

Տասը մարդ, տասը ստվեր:

Տգեղը հայելի չի սիրի:

Տղամարդու խոսքը մետաղի պես ամուր պետք է լինի:

Տուն մի ընտրիր, հարևան ընտրիր:

Ցանկությունների ծովն անհատակ է:

Ցանցով քամու առաջը չես փակի:

Ցերեկն աչքեր ունի, գիշերն` ականջներ:

Ցնցոտիների մեջ պալատականին մուրացկանի տեղ կընդունեն, մետաքսի մեջ` ձիապանին իշխան:

Ցուրտ աշնանն ավելորդ անգամ բերանդ բաց մի անի:

Ուզեց պոզերն ուղղել, եզանն սպանեց:

Ուզում ես մարդուն ճանաչել, ճանաչիր ընկերներին:

Ութ տնտեսություն ունեցող գյուղն էլ իր հայրենասերն ունի:

Ուժով երկաթի շղթան էլ կկտրես:

Ուժեղ քամին էլ ջրհորում փոթորիկ չի բարձրացնի:

Ուժին ուժով են պատասխանում:

Ուր թռչուն չկա, չղջիկն էլ թռչուն է:

Ուր հեռուն չեն տեսնում, այնտեղ դժբախտությունը մոտ է:

ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ / Մանկությունը

ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ / Մանկությունը

Թարգմանությունը` Վարդան Ֆերեշեթյանի,

«Արտասահմանյան գրականություն», 2002, թիվ 1:

Շատ նովելներ կան, որոնցում ես նկարագրում եմ իմ մանկությունը: Սակայն նրանցից սոսկ քչերն են գրված այնպես, որ ասես թե դրանք մանկան զգացողություններ են: Այդ առումով նոր մոտեցում է առաջարկել Ջեյմս Ջոյսը: Համենայն դեպս, Ջոյսի «Արվեստագետի դիմանկարը պատանի հասակում» գրված է այնպես, ինչպես տեղի ունեցածն ընկալում է երեխան: Կամ, հնարավոր է, տպավորություն է ստեղծվում, թե թեկուզ և մասնակիորեն այդպես է զգացել երեխան: Ամեն դեպքում, դա հազվագյուտ բան է: Հազիվ թե գտնվի այլ մի մարդ, ով ունակ է գրել նման մի ստեղծագործություն: կարծում եմ, ես լավ եմ արել, որ ընթերցել եմ այն:

ՄԻԲՈՒ ՏԱԴԱՄԻՆԷ / Թանկա

ՄԻԲՈՒ ՏԱԴԱՄԻՆԷ / Թանկա

Թարգմ.` Այդին Մորիկյանի

***

Զովն աշնանային

Մեղմորեն հպվեց լռած քնարին...

Թույլ մի արձագանք...

Բայց արդեն հույզերն անցած սերերի

Մրրիկ են տենչում...

ԿԱՍԱ ԿԱՆԱՄՈՒՐԱ / Թանկաներ

ԿԱՍԱ ԿԱՆԱՄՈՒՐԱ / Թանկաներ

Թարգմանությունը` Այդին Մորիկյանի

***

Թե արեգակի լուսե երկունքը միշտ մեզ հետ լինի,

Ուրեմն կյանքի մութ կեռմաններում մենք կհանդիպենք:

Եվ դու ինձ համար

Մի թախծիր այդքան և մի տանջիր քեզ.

Միայն ողջ մնանք...

***

Օ, եթե իրոք աստվածներ չկան

Ոչ լուրթ երկնքում, ոչ երկրի վրա,

Օ, միայն այդժամ Երկու զուգահեռ չեն հատվի երբեք,

Ես հող կդառնամ` քեզ չհանդիպած...

***

Հոգուս տիրուհուց,

Որի անհատակ կարոտը հիմա սիրտս է մաշում,

Անջատված եմ ես:

Գետեր, ժայռեր են այժմ մեզ զատում,

Եվ հոգիս երբեք անդորր չի գտնի...

***

Մտածում էի լոկ նրա մասին,

Եվ հանկարծ նիրհը հեզորեն ձուլեց թարթիչներս իրար,

Եվ... տեսա նրան...

Օ, ճակատագիր... թե իմանային, որ երազ է այս,

Կարթնանայի՞ միթե...

***

Տխուր է կյանքը:

Թախիծն անհատակ

Բաժինն է բոլոր մահկանացուների:

Այլ պարգև չկա:

Իսկ ի՞նչ կմնա`

Մշուշ կապուտակ-

Իր իսկ մոխիրով հանգած կրակից...

ՕՏՈՄՈ ՅԱԿԱՄՈՏԻ (716-785) / Թանկաներ

ՕՏՈՄՈ ՅԱԿԱՄՈՏԻ (716-785) / Թանկաներ

Թարգմանությունը` Այդին Մորիկյանի

***

Ստի մեջ անգամ

Ճշմարտության գեթ մի կաթիլ կա:

Եվ, գուցե, իրոք, չնայած նրան,

Որ չես սիրում ինձ...

Մի քիչ սիրու՞մ ես...

ԵՐԳ, ՈՐ ՀՈՐԻՆԵՑՒ ՍԱԿԷ ՊԱՏՐԱՍՏԵԼԻՍ

Այս կյանքը, որի սլացքը դեպի վերջալույս կանխել ես տենչում,

Եվ, որ քրմերը սրբագործում են լույս աղոթքներով,

Ջղուտ ձեռքերը առ Տեր կարկառած,

Փրկում եմ միայն, միայն

Քեզ համար:

ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ / Շիլլերի գանգը

ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ / Շիլլերի գանգը

Թարգմանությունը` Վարդան Ֆերեշեթյանի, «Արտասահմանյան գրականություն», 2002, թիվ 1:

Շիլլերի աճյունը, նրա մահվանից հետո, այսինքն` 1805 թվականից գտնվում է Վայմարի մեծ հերցոգների գերեզմանատանը: Սակայն ընդամենը քսան տարի անց, գերեզմանատան վերակառուցման կապակցությամբ, նրա գանգը ընծայվեց Գյոթեին: Վաղեմի ընկերոջ գանգը նա դրեց իր գրասեղանի վրա և գրեց «Շիլլեր» վերնագրված բանաստեղծությունը: Բացի այդ, Էբերեյնը, մասնավորապես, քիչ չէ ջանացել, որպեսզի նկարի մինչև գոտկատեղն արած մի դիմանկար, որը կոչվում է մոտավորապես այսպես. «Շիլլերի գանգին նայող Գյոթեն»: Սակայն դա Շիլլերի գանգը չէր, այլ մեկ ուրիշ մարդու: (Շիլլերի իսկական գանգը բոլորովին վերջեր հայտնաբերեց մի անատոմիայի պրոֆեսոր` Տյունբինգենից): Կարդալ այդ մասին` ես զգացի, որ դա նման է սատանի խաղի: Գյոթեն, ցնցված, ինչպես պարզվեց, այլ մարդու գանգով, բավական զավեշտական տեսք է առնում: Բայց եթե դա, իրոք, Շիլլերի գանգը չէր, ապա, փաստորեն, Գյոթեի երկերի ժողովածուում պակասում է «Շիլլեր» բանաստեղծությունը:

ԿՈՒԶԻԿ ԾԻՏԻԿԸ (ճապոնական հեքիաթ)

ԿՈՒԶԻԿ ԾԻՏԻԿԸ (ճապոնական հեքիաթ)

Թարգ.` Սերգեյ Ումառյանի

Հին ժամանակներում, մի գյուղում ապրում էր մի բարի պառավ: Գարնան մի օր, մի պարզ արև օր, նա գնում է այգի, որ տերևների ու ծաղիկների վրայից հավաքի վնասատու թրթուրները: Հանկարծ որտեղից-որտեղ թռչում` գալիս է ծիտիկը: Թռչկոտում է, ծլվլում և իր համար կեր փնտրում, իսկ այդ ժամանակ ցանկապատից այն կողմ` խաղում էր հարևանի երեխան: Նա տեսնում է ծիտիկին և քարը շպրտում նրա վրա: Այ քեզ դժբախտություն` քարն ուղիղ կպչում է ծիտիկին, ջարդում նրա մեջքը: Լալագին ծվծվում է ծիտիկը և ուզում է թռչել, բայց չի կարողանում, միայն թևերը թափահարելով պտտվում է գետնի վրա: Այդ պահին նրան նկատում է մի մեծ ագռավ: Ծառի վրայից թռչելով մոտենում է նրան և քիչ էր մնում, որ կտցահարի: Բարի տատիկը տեսնելով այդ, խղճում է ծիտիկին:

-Վա՜յ, խեղճ ծիտիկ... Ոչի'նչ, ես քեզ չեմ թողնի այստեղ:

Այս խոսքերով նա քշում է ագռավին, գետնից վերցնում է ծիտիկին ու դնում ափի վրա: Իսկ ծիտիկը բոլորովին թուլացած, ընկնում է ձեռքի վրա և հազիվ շնչում` ախր նա ագռավից շատ էր վախեցել: Պառավը փչում է, իր շնչով տաքացնում նրան ու տուն տանում, հետո բրինձ է ծեծում և ծիտիկին կերակրում: Եվ որպեսզի գիշերը կատուներն ու առնետները չմոտենան նրան, զամբյուղի մեջ նրա համար բույն է շինում:

Առավոտյան արթնանալուն պես, պառավը կանաչը մանր կտրատում է ու խառնելով հատիկներին` տալիս ծիտիկին: Պառավը ծիտիկին խնամում էր հիվանդ երեխայի պես, իսկ տղաներն ու թոռները նախատում էին նրան և ծիծաղում:

-Այդ ի՞նչ է, տատիկ, դու խելքդ բոլորովին թռցրե՞լ ես: Ինչի՞ համար ես կերակրում այդ ծիտիկին:

Իսկ պառավը տանում է բոլոր ծաղրանքները և առաջվա պես խնամում ծիտիկին: Ծիտիկն սկսում է լավանալ, թեև բոլորովին դեռ կազդուրված չի լինում, բայց տան մեջ կարողանում է թռչկոտել:

Ծիտիկը շատ ուրախ էր, որ կենդանի մնաց: Նա դրա համար սիրում էր պառավին: Բայց պառավն էլ էր սովորել իր ծիտիկին: Եթե նա տանից բացակայում էր, ուրեմն տնեցիներին անպայման հանձնարարում էր.

-Ծիտիկին կնայեք, չմոռանաք կերակրել:

Եվ այնպես նա իր զգուշացումներով բոլորին, որ տնեցիները նրա վրա փնթփնթում էին: Բայց պառավը պատասխանի փոխարեն միայն ծիծաղում էր և ասում.

-Մի՞թե չեք խղճում այդ խեղճ ծիտիկին:

Նա ու՞մ է խանգարում: Վերջապես, պառավի լավ խնամքի շնորհիվ ծիտիկը բոլորովին կազդուրվում է և սկսում է թռչել: Մի անգամ սովորականի պես, պառավը ծիտիկին դնում է ափի վրա և դուրս գալիս պատշգամբ:

-Հը', կարո՞ղ ես թռչել,- հարցնում է նա ծիտիկին: Եվ ծիտիկը թևերը տարածելով թռչում է ձեռքից ու ճախրում դեպի երկինք: Պառավը շփոթված նայում է նրա ետևից:

-Ուրեմն, այնուամենայնիվ, թռչում ես գնա՞ս: Ես շատ կտխրեմ առանց քեզ: Էլ ու՞մ պիտի խնամեմ: Բայց դու նորից եկ ինձ մոտ, լսու՞մ ես:

Պառավի այս ասածի վրա բոլորը ծիծաղում են.

-Լսեցե'ք, թե նա ինչ է ասում: Խելքը բոլորովին թռցրել է:

Դրանից հետո էլ պառավն ամեն ժամ հիշում էր ծիտիկին: Այդպես անցնում է քսան օր: Եվ ահա մի անգամ առավոտյան իր պատուհանի առաջ մի ծիտիկ էր բարձր ծվծվում: Արդյոք սա իմ ծիտիկը չէ՞, - մտածում է պառավը և դուրս է գալիս նայելու: Եվ իսկապես դա իր ծիտիկն էր:

- Շնորհակալ եմ քեզնից, որ չես մոռացել, - ողջունում է պառավն իր ծանոթին:

Իսկ ծիտիկը, կարծես ցանկանալով ինչ-որ բան ասել, նայում է նրա երեսին, պատշգամբում գցում կտուցով բերած կորիզը և նորից թռչում է գնում:

-Օ՜, նա ինչ-որ բան է թողել ինձ համար, - նկատում է պառավը: Մոտենում է և տեսնում դդումի սպիտսկ մի կորիզ է:

«Երևում է հենց այնպես չի բերել»-մտածում է պառավը: Նա զգուշությանբ վերցնում է կորիզը և թաքցնում դիպակե քսակում: Իսկ տանը բոլորը ծիծաղում են.

- Տարօրինակ է մեր տատիկը, տարվել է մի ինչ-որ կորիզով, կարծես մի թանկագին բան է:

- Սա հասարակ կորիզ չէ, ծիտիկն է բերել, - պատասխանում է պառավը,- սրանից լավ դդումներ կստացվի:

Եվ նա դդումի կորիզը տնկում է այգում:

Աշունը վրա է հասնում և իսկապես, որ այդ կորիզից ստացվում են հրաշալի դդումներ` տերևների արանքից շողշողում են անհամար թվով ահագին դդումներ: պառավն ուրախանում է, դդումով կերակրում իր բոլոր որդիներին ու թոռներին, հյուրասիրում հարևաներին և դեռ այնքան շատ է մնում, որ չի իմանում, թե որտեղ տեղավորի: Նա դդումից բաժին է հանում ամբողջ գյուղին, իսկ ամենամեծերից մի յոթ-ութ հատ էլ կախում է պատշգամբում` չորոցնելու:

Անցնում է մոտ մեկ ամիս: «Գնա'մ, - մտածում է պառավը, - մի տեսնեմ, երևի դդումներս արդեն չորացած կլինեն»:

Դդումներն իջեցնում է ներքև և ա'յ քեզ զարմանք` դրանք ոչ թե թեթևացել, այլ անհամեմատ ավելի էին ծանրացել:

«Սա ի՞նչ հրաշք է» - զարմանում է պառավը: Նա կտրում է մի դդումը և հանկարծ նրա միջից թափվում է ընտիր, սպիտակ բրինձ:

Ուրախանում է նա և դդումը շուռ է տալիս դատարկ տակառի մեջ: Մի վայրկյանում տակառը լցվում է, իսկ բրինձը անընդհատ թափվում է ու թափվում: Նա առաջ է քաշում մեծ տաշտը և աչքը դեռ չբացած, տաշտն էլ է լցվում: Իսկ դդումի մեջ բրինձը չի պակասում: Պառավը ծակում է մյուս դդումները, պարզվում է, նրանք էլ են բրնձով լիքը:

Պառավը դատարկում է բրինձը, բայց դդումները ինչպես կային, այդպես էլ լիքը մնում են, կարծես անսպառ անոթ լինեին:

Պառավի տնեցիները ապրում էին լի ու առատ և գյուղում նրանից հարուստ մարդ չկար: Իսկ նրա կողքին ապրում էր մի ժլատ ու ագահ պառավ: Տեսնելով հարևանի բախտավորությունը, ժլատ պառավը նախանձից քիչ է մնում տրաքվի: Եվ ահա մի անգամ նա չի համբերում, գնում է իր բախտավոր հարևանի մոտ ու հարցնում.

- Ասում են ծիտիկը ձեր տունը երջանկություն է բերել: Ճի՞շտ է:

- Ճիշտ է, - պատասխանում է հարևանուհին: - Ծիտիկը դդումի սերմ բերեց, դե մենք էլ ապրում ենք էլի՜...

Ժլատ պառավը դրանով չի բավարարվում և ուզում է ամեն ինչ իմանալ:

«Իսկ ինչու՞ թաքցնեմ», մտածում է հարևանուհին և սկսում է պատմել թե ինչպես է ինքն ազատել ծիտիկին և այն ամենը ինչ-որ եղել է:

Բայց դա էլ չի բավարարում ժլատ պառավին:

- Այդ երջանիկ կորիզից ինձ էլ չե՞ս տա, - խնդրում է նա:

- Ծիտիկը միայն մի կորիզ էր բերել, - պատասխանում է բարի պառավը, - ես այն տնկեցի, դրանից այլևս չունեմ: Ա'յ, կարող եմ քեզ բրինձ տալ:

- Ի՞նչ արած, գոնե բրինձ տուր, - դժգոհ մրթմրթում է ժլատը և պարկը բերնե-բերան լցնում ու տուն գնում:

Այնուհետև նա սկսում է մտածել ու գուշակել, թե ինչպես անի, որ կուզիկ ծիտիկին գտնի: Սկսում է նա ամեն առավոտ վաղ զարթնել ու շրջել իրենց տան հետևում եղած այգում: Նայում է, նայում, բայց կուզիկ ծիտիկին այդպես էլ չի տեսնում: Ջղայնանում է պառավը, քարը վերցնում ու շպրտում մի քիչ այն կողմ թռչկոտող ծտերի վրա:

Քարը կպչում է մի ծտի ու վայր գցում: Պառավը բռնում է վիրավոր ծտին ու ջարդում ոսկորը, այնպես որ այդ խեղճը նստել էլ չի կարողանում, իսկ հետո տանում է տուն ու առաջը կուտ լցնում:

- Ահա, վերջապես իմ բախտավորությունն իմ ձեռքում է, - ուրախանում է դաժան պառավը: Բայց ժլատին այդ բոլորը քիչ էր:

- Իմ հարևանուհին մի ծիտ ուներ և տես թե նրան ինչքան հարստություն բերեց: Նշանակում է երեք-չորս ծտի բերած բախտավորությունն էլ երեք-չորս անգամ ավելի շատ կլինի, - մտածում է նա:

Պառավը նորից գնում է այգի, այնտեղ բրինձ է շաղ տալիս ու սպասում: Ինչպես միշտ, ծտերն իսկույն թափվում են հատիկների վրա: Իսկ պառավը քարեր է հավաքում ու սկսում է շպրտել նրանց վրա: Շպրտում է, շպրտում և երկու ծիտ էլ է խփում: Ուրեմն դառնում է երեք ծիտ: Պառավն ուրախանում է. - Ա'յ, հիմա կապրե՜մ: Դժբախտ ծտերին նա դնում է տակառի մեջ և սկսում է նրանց խնամել ու կերակրել: Անցնում է մի ամիս, ծտերը լավանում են: Պառավը նրանց ազատ է արձակում, նրանք թռչում, գնում են: Պառավը նայում է նրանց ետևից ու մտածում.

«Հիմա ես հանգիստ եմ: Այսպիսի բարության համար ինձ անպայման կհատուցեն»: Իսկ ծտերն, իհարկե, սարսափելի ջղայնացած էին: Նրանք թռչում էին ու անիծում նրան.

- Այդ քյավթառ վհուկը մեզ հաշմանդամ դարձրեց և մի ամբողջ ամիս էլ տակառի մեջ պահեց: Մեզ հետ երբեք այդպիսի դժբախտություն չէր պատահել:

Այն ժամանակվանից պառավը սպասում էր, թե ե՞րբ պետք է ծտերը գան և իր համար կորիզ բերեն: Նա ամեն օր դուրս էր գալիս տնից ու նայում երկնքին` չե՞ն գալիս արդյոք ծտերը: Եվ ահա տասներորդ օրը, երեկոյան, վերջապես երեք ծտերն էլ գալիս են և ամեն մեկի կտուցին մի դդումի կորիզ է լինում: Նրանք կորիզները գցում են պառավին ու իրենք թռչում, գնում են:

Տանն իրարանցում է սկսվում` «Աստված մեզ էլ բախտ շնորհեց»: Իսկ պառավը կորիզները շտապ հավաքում է և իսկույն տնկում իր այգում:

Անցնում է վեց ամիս և այնտեղ բարձրանում են երեք հսկա դդումների ցողունները` փարթամ տերևներով: Բայց չգիտես ինչու՞ նրանց վրա բերք քիչ է լինում` ընդամենը վեց-յոթ հատ և բոլորն էլ մի տեսակ թառամած:

Պառավը դրանից էլ չափից դուրս գոհ է լինում ու ամեն տեղ հպարտանում է.

- Ա'յ, հիմա մենք հարևանից էլ լավ կապրենք:

Բայց այ քեզ դժբախտությո՜ւն` դդումները քիչ էին: Ժլատ պառավը, որպեսզի շատ բրինձ ստանա, նա ինքն էլ չի ուտում, ուրիշներին էլ չի տալիս: Այդ ժամանակ նրա որդիները սկսում են նրան ասել.

- Եթե ժլատություն անես, դու երջանկություն չես ունենա: Ա'յ, մեր հարևանուհին, հարևաններին էլ կերակրեց, ինքն էլ կերավ, դրա համար էլ նա ամեն ինչ էլ շատ ունի:

«Եվ իսկապես- մտածում է պառավը: - Ստիպված եմ ես էլ առատաձեռն դառնալ»:

Նա կանչում է իր բոլոր բարեկամներին և մեծ դժկամությամբ նրանց մոտ կտրում է դդումը:

Հյուրերը տեսնում են որ պառավն ուզում է իրենց միայն մի դդումով հյուրասիրել, ջղայնանում են ու գնում տուն: Մնում են միայն ամենաժլատները: Նրանք սկսում են դդումն ուտել, բայց այնքան դառն ու զզվելի է լինում, որ ասելու չի:

Այդ բոլորը դեռ ոչինչ, բայց հետո սկսվում է ուժեղ փորացավը, կարծես թե մեկը դանակով կտրելիս լիներ:

Հյուրերը վախենում են.

- Այս ինչո՞վ է մեզ կերակրել:

Բոլորը միասին սկսում են պառավի հայհոյել, բայց պառավի ու նրա տնեցիների վիճակն էլ լավ չի լինում: Նրանք բոլորը սողում են սեղանի շուրջը, տանջվում են ցավերից և անհանգիստ շարժումներ են անում; Քիչ է մնում կռիվ բացվի: Հյուրերը նախատում են, հայհոյում ու ցրվում ամենքն իրենց տները: Բայց երեք օր դեռ հիվանդ էին:

Ու ժլատ պառավն այդպես էլ օգուտ չունեցավ: Մի քանի օրից հետո նա մոռանում է թե ինչ չարչարանքներ է կրել ծտերի դդումներից:

- Դդումներից պետք է բրինձ ստացվեր, իսկ մենք այն կերանք, - մտածում է պառավը: - Ահա՜ թե ինչ ստացանք մենք մեր ծառայության համար: Ես այլևս ոչ ոքի դդում չեմ տա: Նա թելով կապում է մնացած դդումները և կախում մեխից:

Անցնում է էլի մոտ մեկ ամիս: Պառավն անհամբեր սպասում է, թե երբ է դդումից բրինձ թափվելու: Եվ մի օր էլ այլևս չի համբերում. «Ժամանակն է դդումները ցած բերել», - մտածում է նա: Դդումներն իջեցնում է հատակին, իսկ կողքին շարում է տանը եղած բոլոր դատարկ տակառները` չէ՞ որ բրինձը շատ պետք է լինի...

Պառավը վերցնում է դդումը, ծակում ու շուռ տալիս տակառի վրա: Սպասում է, թե ուր որ է հիմա սպիտակ բրինձը պիտի թափվի: Բայց ահա, սպիտակ բրնձի փոխարեն սկսում են թափվել բոռեր, պիծակներ ու զանազան թունավոր ճանճեր: Դրանք թափվում են պառավի վրա, խայթում ու կծում են: Նայել անգամ սարսափելի էր, իսկ պառավն ասես ժլատությունից կուրանում է, նրան թվում է, թե բրինձն է այդպես թափվում: Նա քշում է բոռերին ու ճանճերին և մեկը մյուսի ետևից կտրում է դդումներն ու շարունակ կրկնում.

- Ծտե՜ր, ծտե՜ր, բրինձն այդպես մի շաղ տվեք, կամաց լցրեք:

Բայց հենց որ նա յոթերորդ դդումն է կտրում, այնտեղից դուրս են սողում թունավոր օձեր և կծում դաժան ու ժլատ պառավին:

Պառավը մահանում է:

ՕՏՈՄՈ ՏԱԲԻՏՈ / Թանկաներ

ՕՏՈՄՈ ՏԱԲԻՏՈ / Թանկաներ

Թարգմ.` Այդին Մորիկյանի

***

Վասն ունայնության

Խոհն անիմաստ է.

Ավելի է լավ է, թեկուզ ոչ ընտիր,

Գինու գավաթը

Պարպել առաց խոհ:

***

Երջանկությունը

Մեզ բաժին լինի թող երկրի վրա:

Այլ աշխարհներում

Թռչուն կդառնանք, թե` մժեղ չնչին,

Մե՜կ է` հավատա'...

***

Խփել է ժամը

Իմ վերադարձի.

Բայց տանը, ասեք,

Ու՞մ անուշաբույր բազուկի վրա

Գլուխս հանգչի:

ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ / Բասյո

ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ / Բասյո

Թարգմանությունը` Վարդան Ֆերեշեթյանի, «Արտասահմանյան գրականություն», 2002, թիվ 1:

Վերընթերցում եմ «Կապիկի ծղոտե թիկնոցը»: Բասյոյի, Կյորայի, Բոնտյոյի ռենկուների մեջ դյութիչ, հասունության շատ տողեր կան: Հատկապես անարտահայտելի տրամադրություն փոխանցող տեղերը.

Բրնձով արկղը` կիսագոց կափարիչով:

Ես ջարդեցի այն` փոքր-ինչ մնալով խրճիթում:

Կյանքն հիասքանչ է, չէ որ կազմված է ծաղկաքաղը:

Այն, թե ինչպես է Բասյոն շարունակել առաջին տողը. «Ես ջարդեցի այն` փոքր-ինչ մնալով խրճիթում», հիշեցնում է Դե Շանի փայտի սուլոցն օդում, տառացիորեն շունչդ կտրվում է: Սարսափելի է, որ նրա մտքին այդպիսի տող է եկել: Կարող էր արդյոք նույն Բոնտյոն դրանից հետո աչքերը հառել նրա վրա:

Բոնտյոն այսպիսի տող ունի.

Կլորավուն, մոխրավուն կռունկ,

Միջօրեին ննջած,

Մեղմիկ ճոճվում է եղեգը:

Այսպիսի շարունակություն է առաջարկել Բոնտյոն, և այն բավականին թույլ է: Շնորհալի, սակայն ոչ երևելի մարդ, և եթե նա թեկուզ հարյուր անգամ էլ շուռումուռ գա, ունակ չէ գտնել Բասյոյի այդ տողի շարունակությունը:

Կյանք ներշնչել կամ սպանել ընդամենը տասնյոթ վանկով` ինձ ապշեցնում է, թե ինչ ազատորեն է դրան տիրապետում Բասյոն: Արևմտյան պոետների բանաստեղծությունները ճապոնացիները այնքան էլ հետաքրքիր չեն համարում, գուցե թե այն պատճառով, որ չեն հասկանում դրանք: «Այո, իսկապես»,- սոսկ այսպես են նրանք արտահայտում իրենց հետաքրքրությունն առ եվրոպական բանաստեղծությունը: Ճիշտ այդպես էլ, կկարողանա՞ ն արդյոք եվրոպացիները, որքան էլ բացատրես նրանց, հասկանալ Բասյոյի մեծությունը` հարցերի հարցն է:

ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ ԱՌԱԾՆԵՐ ԵՎ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ - 4

ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ ԱՌԱԾՆԵՐ ԵՎ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ - 4

Ճապոնական առածներն ու ասացվածքները վերցված են 1969-ին «Հայաստան» հրատարակչության կողմից հրատարակված «Արևելքի ժողովուրդների առածներ և ասացվածքներ» գրքից:

Թարգմանությունը` Ս. Ա. Բունիաթյանի:

Մարդը մի դար է ապրում, հիշատակը` շատ դարեր:

Մեծ դերասանին` մեծ բեմ:

Մեռնելը հեշտ է, ապրելը` դժվար:

Մեր ճակատագիրն ու մեր ստվերը ամեն տեղ մեզ հետևում են:

Մերկ մարդը կորցնելու ոչինչ չունի:

Մի' անիր ուրիշներին այն, ինչ չես ցանկանում քեզ:

Մի' դատեք մարդկանց նրանց արտաքինով:

Մի' նախանձիր քեզանից բարձրին, մի' արհամարհիր քեզանից ցածրին:

Մի շուն որ ոռնում է, նրա ետևից հազարն են ոռնում:

Մինչև չկռանաս, չես ուղղվի:

Միևնույն ցավով տառապողները միմյանց կկարեկցեն:

Մոմն այրվելով է լույս տալիս:

Մոտիկ օտարը հեռու հարազատից լավ է:

Մրջյունը որոշեց Ֆուձիյամա լեռը տեղից շարժել:

Մրջյուններն էլ կարող են ամրոց կործանել:

Յոթ հարկանի աշտարակը սկսվում է գետնից:

Նայի'ր, երբ կողքովդ անցնում են, լսի'ր, երբ կողքիդ խոսում են:

Նայիր ուրիշի ճակատագրին, մտածիր քոնի մասին:

Ներիր ուրիշին, բայց ո'չ քեզ:

Նկարված ծաղիկները չեն բուրի:

Նկարված կարկանդակով քաղցդ չես հագեցնի:

Նրա տունն ամեն տեղ է, բացի իր տնից:

Շանը երեք անգամ կերակրես, երեք տարի չի մոռանա:

Շատ ապրողը շատ բան կիմանա:

Շատերն են լավով սկսում, բայց ո'չ բոլորն են լավով վերջացնում:

Շորը կարկատած է, բայց սիրտը ոսկի է:

Շտապողը վարպետ չի դառնա:

Ոչ թե ծառն է թռչուն որոնում, այլ թռչունը` ծառ:

Ո'չ թույն է, ո'չ դեղ:

Ոսկու փայլի մեջ հիմարն էլ է խելոք երևում:

Ով առավոտ շուտ է վեր կենում, բախտը նրան էլ ժպտում է:

Ով ժպտալ չգիտե, թող առևտուր չսկսի:

Ով խմում է, չգիտե գինու վնասը, ով չի խմում, չգիտե գինու օգուտը:

Ով ձեռքին ճրագ ունի, առջևից է գնում:

Ով մեկ հոր է փորում ուրիշի համար, ինքը երկուսի մեջ կընկնի:

Ով շատ է խոսում, նա քիչ է գործում:

Ով չի ենթարկվում, ենթարկել չի կարող:

Ով վագրի ձագեր է ուզում ունենալ, վագրի բուն պետք է մտնի:

Ով ուզում է ստանալ, պետք է տա:

Որսորդն էլ կարող է ծուղակի մեջ ընկնել:

Որտեղ` վերելք, այնտեղ` վայրէջք:

Որտեղ քո տունն է, այնտեղ էլ մայրաքաղաքն է:

Չարի հաղթանակը կարճատև է լինում:

Չարն էլ, բարին էլ քո սրտում են:

Չկա լույս առանց ստվերի:

Չկա` համբերիր, կա` խնայիր:

Չոր ծառն էլ է լեռը զարդարում:

Պահակը` քուն, գողը` արթուն:

Պատիժը գնում է հանցագործության հետքերով:

Պատիվը մեծ փոր ունենալու համար չի տրվում:

ՌՈՒԻՇԻ ՏԱՄՈՒՐԱ / Անտեսանելի ծառը

ՌՈՒԻՇԻ ՏԱՄՈՒՐԱ / Անտեսանելի ծառը

Հայերեն տպագրվել է 1973-ին «Ազատության կանչ» (արդի ասիական երկրների պոեզիա) ժողովածուում` Դավիթ Հովհաննեսի թարգմանությամբ:

Ձյան վրա ոտնահետքեր գտա, և առաջին անգամն էր, որ ծանոթացա անտառի գազաններին ու հավքերին- կենաց փոքրիկ աշխարհին: Ահա եղևնիների մեջ կորած մի ծեր կնձու տակ սկյուռի թաթիկների հետքեր` արահետի վրա- Էլ ոչ մի տագնապ, ոչ մի վարանում և էլ ոչ մի հարց: Ահա մի աղվես, որ իջնում է կամաց գյուղակիս ձորամիջի ճամփով- քաղցս դեռ երբեք այսքան պարզ չէր եղել, և երբեք իմ կույր, աղոտ մտքի մեջ դեռ չէր տրոփել այսպիսի մի ռիթմ:

Ահա մի հավք-հետքերն ավելի պարզ են, քան իր ձայնը, ճանկերի դրոշմներն ավելի սուր են, քան իր կյանքը, և զառիվայրի ձյուների վրա խճճված փետրափնջեր,- սոսկումս դեռ երբեք այդպիսին չէր եղել, դեռ երբեք իմ մտքում այսքան հեթանոս, այսքան զգայական, այսքան հաստատ մի զարկ չէր խփել: Հանկարծ` մայրամուտ-մի հսկա արև Ասամայի գագաթի վրա: Անիմանալի մի բան մի անտառ է տնկել, փորել է ձոր ու հովիտ, և բաժանել է սառն օդը: Ես ետ դարձա իմ հյուղակը, և օջախիս մեջ կրակ արեցի` խորհելով մի անտեսանելի ծառի, մի անտեսանելի հավքի, անտեսանելի փոքր բաների մասին,- որ ապրում եմ անտեսանելի մի ռիթմի մեջ:

ԻՇԻԿԱՎԱ ԻՑՈՒԿՈ / ԹՌՉՈՒՆԸ

ԻՇԻԿԱՎԱ ԻՑՈՒԿՈ / ԹՌՉՈՒՆԸ

Հայերեն տպագրվել է 1973-ին «Ազատության կանչ» (արդի ասիական երկրների պոեզիա) ժողովածուում` Դավիթ Հովհաննեսի թարգմանությամբ:

Վանդակում թողնելով իր էգին` իմ արու թութակը փախել է, դուռը նա ինքն է բացել: Փնտրեցի ես նրան իսկույն, և քիչ անց գտա իմ կանաչ թռչունին` մի բարձր կնձենու գագաթին կչկչալիս: Ես մի ցանց վերցրեցի ու սլացա նրան հետապնդելու, բայց թռչունը թռել-գնացել էր արդեն: Տանիքից վեր մի կանաչ ցոլք կար, բայց քիչ անց` այն էլ չքացավ: Անմիտ արարած: Կարևոր չէ, թե ինչքան հեռու կթռչի- նա չի կարող իրեն համար կեր հայթայթել, բաժանումն իր ընկերուհուց նրա համար մահվան պես մի բան է, բայց թռչկոտում է ծառից ծառ և ամպերի մեջ- գագաթների սովոր անհոգ մի թռչուն է: Եվ հարցնում եմ հիմա ինքս ինձ, թե ու՞ ր է նա, արդյոք, կուչ եկած, փորն անոթի, և գոռոզությամբ այդքան լի:

ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ ԱՌԱԾՆԵՐ ԵՎ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ - 3

ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ ԱՌԱԾՆԵՐ ԵՎ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ - 3

Ճապոնական առածներն ու ասացվածքները վերցված են 1969-ին «Հայաստան» հրատարակչության կողմից հրատարակված «Արևելքի ժողովուրդների առածներ և ասացվածքներ» գրքից:

Թարգմանությունը` Ս. Ա. Բունիաթյանի:

Խոսելը հեշտ է, գործելը` դժվար:

Խոր գետերը հանդարտ են հոսում:

Ծաղիկը ծաղկում է հին արմատի վրա, թռչունը բնավորվում է հին բնում:

Ծաղիկները շատ են, պտողները` քիչ:

Ծովի մասին ձկնորսից պիտի հարցնել:

Կանաչ ակնոցների միջից ամեն ինչ կանաչ կերևա:

Կատվին մի' քշիր, ավելի լավ է ձուկը լավ պահիր:

Կատուն ձուկ բռնելիս ճանկերը թաքցնում է:

Կարևոր այն չէ, թե ով է ծնել, կարևորն այն է, թե ով է դաստիարակել:

Կեղծ ընկերը անկեղծ թշնամուց վտանգավոր է:

Կերակրի համն իմացվում է ուտելու ժամանակ:

Կհարգես` կհարգվես:

Կյանքը կարճ է, ցանկությունները` շատ:

Կնոջ այտերի փոսիկների մեջ ամրոցներ են կործանվում:

Կռվում ընկերները կողք կողքի են կանգնում:

Կռունկը հազվագյուտ է կանչում, բայց ձայնը հեռուն է լսվում:

Կրակը կրակով չես հանգցնի:

Կուզես ծիծաղիր, կուզես լաց, մի կյանքից ավելի չես ապրելու:

Կույրից ճանապարհ չեն հարցնի:

Հազար մղոն ճանապարհն էլ սկսում է մի քայլից:

Հաղթում է նա, ով ճանաչում է ոչ միայն իր հակառակորդին, այլև ինքն իրեն:

Հայացքների տարբերությունը օտարացման սկիզբն է:

Հավատ որ լինի, աստվածներ կճարվեն:

Հարկավոր էր` առյուծ դարձրին, տեղը եկավ` ձուկ դարձրին:

Հարյուր ճակատամարտ, հարյուր պարտություն:

Հարստացար, աղքատության մասին մի' մոռացիր:

Հարստությունը զարդարում է տունը, առաքինությունը` մարդուն:

Հարցնելն ամոթ չէ, տգետ մնալն է ամոթ:

Հարևանի ծաղիկները գեղեցիկ են երևում:

Հիմար շունը բարձր է հաչում:

Հիմարը վազում է, խելոքը` նրա ետևից:

Հիմարների մեջ խելոքն ավելի է աչքի ընկնում:

Հին ձին ճանապարհը չի մոռանա:

Հին հիվանդությունը դժվար կբուժվի:

Հոգսը հիվանդությունների աղբյուր է:

Հոգսը և հավատարիմ շունը քեզանից չեն հեռանա:

Հոգու գեղեցկությունը դեմքի գեղեցկությունից թանկ է:

Հովանոցը մինչև թրջվելն է հարկավոր:

Հոր բարությունը լեռան պես բարձր է, մոր սերը` ծովի պես խոր:

Ձիուց իջավ, գոմեշ նստեց:

Ձվով քար չես ջարդի: Ճահճի հատակում ասեղ է փնտրում:

Ճանապարհի համար ուղեկից է հարկավոր, կյանքի համար` ընկեր:

Ճնճղուկը չի հարցնում թե ուր նստի:

Ճշմարտության աստծու առաջ կեղծ խունկ մի' ծխիր:

Մակընթացությանը տեղատվություն է հաջորդում:

ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ ԲՈՐԽԵՍ / ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ ՐՅՈՒՆՈՍԿԵ («Ջրոգիների երկրում», «Ատամնանիվները»)

ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ ԲՈՐԽԵՍ / ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ ՐՅՈՒՆՈՍԿԵ («Ջրոգիների երկրում», «Ատամնանիվները»)

Թարգմանությունը` Վարդան Ֆերեշեթյանի, «Արտասահմանյան գրականություն», 2002, թիվ 1:

Թալեսը չափում էր բուրգից ընկած ստվերը, որպեսզի հաշվարկի նրա բարձրությունը. Պյութագորասն ու Պլատոնը ուսուցանում էին հոգու վերաբնակեցման մասին, յոթանասուն մեկնիչները, որ սփռված էին զատ-զատ Ֆարոս կղզում, յոթանասունամյա անընդմեջ աշխատանքից հետո արեցին Հնգամատյանի բացարձակ միանման թարգմանություններ. Վերգիլիոսը «Գեորգիկների» երկրորդում փառաբանեց չին վարպետների մշակած նրբագույն մետաքսը, իսկ օրերս հեծյալների մի խումբ Նուենոս Այրեսի ծայրագավառից մարտնչում էր պարսկական «պոլո» խաղի առաջնության համար: Արժանահավատ են դրանք թե պարականոն, բոլոր տարաբնույթ տեղեկությունները, որոնք ես հենց նոր մեջբերեցի (և ի հավելումն որոնց,անհամար այլ բաների կողքին արժե հիշատակել Աթիլլի հայտնվելը, «Մեծ Էդդայի» երգերում),- և դրանք միմյանց հաջորդող խճճված, բազմադարյան և ցայսօր չավարտված փուլերի գործընթացը ցուցանող ուղենիշներն են` Արևելքի հայտնագործումը Արևմուտքի ժողովուրդների կողմից: Այդ գործընթացն ունի, և հասկանալի է, որ ունի հակառակ կողմը` ինքն Արևմուտքն է հայտնագործվել Արևելքի կողմից: Դրանց թվում են դեղնազգեստ քարոզիչները, որոնց բուդդիստական կայսրը ուղարկել էր Ալեքսանդրիա, քրիստոնեական Իսպանիայի զավթումը իսլամի մարտիկների կողմից և Ակուտագավայի դյութիչ, իսկ երբեմն սահմռկեցուցիչ գրքերը: Հստակորեն տարբերակել արևելյանն ու արևմտյանն Ակուտագավայի պարագայում, թերևս, անհնար է, և հենց տերմիններն էլ, ի վերջո, միմյանց չեն բացասում` քրիստոնեությունը, որը սեմիտների ժառանգությունից է ծագում, այսօր բնորոշում է Արևմուտքը: Եվ համենայն դեպս, ես չէի վիճի այն պնդման դեմ, թե Ակուտագավայի թեմաներն ու զգացմունքներն արևելյան են, իսկ պոետիկայի որոշ հնարքներ` արևմտյան: Այսպես, օրինակ` «Կես և Մորիտո» և «Ռասյոմոն» նովելներում մեր առջև տարբեր հերոսների պատմած միևնույն սյուժեի մի քանի տարբերակներ են, հնարք, որը գործածել է Բրաունինգը «Մատանին և գիրքը» երկում: Ընդհակառակը, մի տեսակ թաքուցյալ պատմությունը, ուշադրությունն առ արտաքինի, նրբագծի թեթևությունը, ինձ թվում է` ամենայն` ամենայն թարգմանության անխուսափելի թերացումների հետ մեկտեղ, տիպիկ ճապոնական հատկանիշներ են: Ակուտագավայի էջերում սփռված է անսովորն ու զարհուրելին, սակայն ոչ նրա ոճում, որը միշտ պահպանում է թափանցիկությունը:

Ակուտագավան ուսումնասիրում էր անգլիական, գերմանական և ֆրանսիական գրականությունները, նրա թեկնածուական դիսերտացիայի թեման Ուիլյամ Մորիսի ստեղծագործությունն էր. Նա մշտապես անդրադառնում էր Շոպենհաուերին, Յեյթսին և Բոդլերին: Կարևորագույն խնդիրներից մեկը, որ նա իր առջև դնում էր` իր ժողովրդի ավանդույթների և սովորույթների նոր, հոգեբանական մեկնաբանությունն էր:

Ըստ Թեքքերեյի` Սվիֆթի մասին մտածելը` նույնն է, թե մտածես կայսրության անկման մասին: Հենց այդ ամենակուլ քայքայման և հոգեվարքի ընթացքն է բացում ընթերցողի առաջ, այս գիրքը կազմող երկու վիպակներում: Առաջինում հեղինակը դիմում է մարդկային ցեղի դատափետմանը`ֆանտաստիկ կենդանիների երևույթի ներքո, Անատոլ Ֆրանսի պինգվինները կամ էլ արտասովոր արքայությունները, որոնցով ճամփորդում է հայտնի բուդդիստական այլաբանության քարե կապիկը: Պատմելու ընթացքում Ակուտագավան մոռանում է երգիծական ժանրի պայմանականությունների մասին, կապպաները նրա մոտ դառնում են մարդիկ և դույզ ինչ չվարանելով` Մարքս, Դարվին ու Նիցշե են ցիտում: Ըստ գրականության կանոնների` դա, իհարկե, վրիպանք է, բայց իրականում վիպակի վերջին էջերը տոգորված են անարտահայտելի մելամաղձության, քանզի զգում ես, որ հեղինակի երևակայության մեջ ամենայն ինչ խամրում է` թե' շրջապատող իրականությունը և թե' իր սեփական արվեստի երազանքները: Քիչ անց Ակուտագավան վերջ տվեց կյանքին. «Ջրոգիների երկրում»-ի եզրափակիչ հեղինակի համար` կապպաների և մարդկանց աշխարհը, աշխարհ, որն ապրում է առտնին հոգսերով և գեղագիտության կանոններով` հավասարապես անիմաստ է ու վաղանցուկ: Նրա գիտակցությունը գրավող մթամածությունը վկայող առավել ակնառու փաստ է «Ատամնանիվներ» վիպակը: Ինչպես Ա. Սթրինբերգի «Դժոխքը», այս վիպակը` ուղեղի մթագնության անողոք և մեթոդիկ օրագիր է:

Ես կասեի, որ երկու մշակույթների հանդիպումը անխուսափելիորեն ողբերգական է: 1868 թվականին ձեռնարկած ցատկից հետո Ճապոնիային հաջողվեց դառնալ խոշորագույն ռազմական տիրություններից մեկը, պարտության մատնել Ռուսաստանին և դաշինք կնքել Մեծ Բրիտանիայի և երրորդ Ռեյխի հետ: Հրաշքի հանգույն նորոգմանը հետևեց, բնականաբար, կործանարար և տանջալից հոգևոր ճգնաժամը: Այդ կերպափոխության հանճարներից և զոհերից մեկը դարձավ 1927 թվականի հուլիսի 24-ին կյանքից հեռացած Ակուտագավան:

ՕՀԱՐԱ ՄԻՅՏՈ / «Ատոմային ռումբի ծաղիկ»

ՕՀԱՐԱ ՄԻՅՏՈ / «Ատոմային ռումբի ծաղիկ»

Հայերեն տպագրվել է 1973-ին «Ազատության կանչ» (արդի ասիական երկրների պոեզիա) ժողովածուում` Սիլվա Կապուտիկյանի թարգմանությամբ:

Դանդաղ օրորվում է ջրի մակերեսին Ինչ որ ծաղիկ` բացած կարմիր թերթեր: Ու զարթնում է իր մեջ նույն այն մորմոքը հին Որ տարիներ հետո նվում է դեռ:

Կարմիր այս ծաղիկը... Երբ շեն քաղաքը մեր Ահեղ մի վայրկյանում դարձավ կործան. Ինչ-որ մի հրաշքով պարտեզի մեջ ավեր Նա շողում էր կարմիր բոցի նման: Ես թափառում էի ճամփաներով խափան, Ճամփաներով` այրված մեր քաղաքի. Ամեն քարի ետև փնտրում էի նրան, Փնտրում էի կորած հորս կրկին,- Հանկարծ աչքիս ընկավ այս ծաղիկը կարմիր, Երբեք նա չէր եղել այդքան զվաթագեղ. Նա` աշխարհի համար այդ ահավոր ժամին Ծիծաղու՜մ էր` հանդգնորեն շքեղ: Թվաց, չէր սեղմվել այդպես սիրտս ցավից Ու չէր նայել աչքս` այդքան մռայլ... Եվ արդ` ամեն անգամ, երբ տեսնում եմ նորից, Այս ծաղիկն եմ տեսնում` ծաղկած շռայլ,- Նորից ինձ զայրույթն է խեղդում, և ակամա Սեղմվում է ձեռքս` դարձած բռունցք. Ինչպե՞ ս վարվել, Պոկե ՞ լ այս ծաղիկը հիմա, Ծո ՞ վը նետել կարմիրն այս չարաշուք. Բայց գալ տարի նորից նա կծաղկի այգում, Որպես խորհրդանիշ աղետալի. Զուր չէ, որ կոչում են նրան մեր քաղաքում «Ատոմային ռումբի ծաղիկ»:

ԱՄԵՆԱԼԱՎ ԱՅԳԵՊԱՆԸ / ճապոնական հեքիաթ` ըստ Կացուա Տանակայի

ԱՄԵՆԱԼԱՎ ԱՅԳԵՊԱՆԸ / ճապոնական հեքիաթ` ըստ Կացուա Տանակայի

Թարգմանությունը` Աշոտ Գաբրիելյանի

Մի ժամանակ Ճապոնիայի հեռավոր լեռնային գյուղերից մեկում ապրում էին բարի ծերունին ու իր կինը: Մի անգամ, երբ ծերունին աշխատում էր բրնձի արտում, նրա մոտ վազեց մի սպիտակ շնիկ: Շնիկը կաղկանձում և վնգստում էր, նրան տանից վռնդել էր ագահ հարևանը: «Ախ դու խեղճ շնիկ»,-ասաց բարի ծերունին: Նա վերցրեց շնիկին և նրան անվանեց Սիրո [1] :

Ծերունին ու իր կինը շատ սիրեցին Սիրոյին: Սիրոն էլ կապվեց ծերունիներին և օգնում էր ծերունուն ամենօրյա աշխատանքներում: Սիրոն լավ ուտում էր և արագ վերածվեց մեծ ու գեղեցիկ շան:

Եվ ահա օրերից մի օր Սիրոն ծերունու հետ գնաց զբոսնելու: Երբ նրանք հասան բլուրի գագաթը, Սիրոն կանգնեց և սկսեց բարձր հաչալ. «Հաֆ-հաֆ, այստեղ փորի'ր, հաֆ-հաֆ, այստեղ փորի'ր»:

Երբ բարի ծերուկը սկսեց փորել այն տեղը, որը ցույց էր տալիս Սիրոն, զարմանքով տեսավ, որ հողից ոսկեդրամների շատրվան է ցայտում:

Այս հրաշքի մասին լսում է ագահ հարևանը: Նա ներխուժում է բարի ծերունու տուն և բացականչում. «Մի ժամանակ այս շունն իմն է եղել: Նրան մեկ օրով փոխարինաբար ինձ տուր»: Այնուհետև բռնեց Սիրոյին, հագցրեց նրան ամուր վզնոցը և քարշ տվեց բլրի գագաթը:

«Որտե՞ ղ է ոսկին»,- գոռում էր չար հարևանը թշվառ շան վրա: Խեղճ շունը վախից վնգստալով ասում է. «Ահա այստեղ է»: Ագահը հրճվանքով սկսում է փորել: Սակայն ոսկու փոխարեն գետնից դուրս է գալիս օձերի, որդերի և աղբի շատրվան:

«Ինչպե՞ ս համարձակվեցիր, լակո'տ»,- կատաղությամբ բացականչեց հարևանը և սպանեց խեղճ շանը:

Ծերունին կնոջ հետ շատ արտասվեց, երբ իմացավ սիրելի շան մահվան մասին: Նրանք որոշեցին Սիրոյին թաղել: Հաջորդ օրը Սիրոյի գերեզմանին մի մեծ ծառ աճեց:

Մի օր ծերուկն ասաց. «Մեր Սիրոն շատ էր սիրում բրնձե բլիթներ: Արի թխենք ու մի քիչ տանենք նրա գերեզմանին»: Այնտեղ ծերունին կտրում է Սիրոյի գերեզմանին աճած ծառը և հավանգ է պատրաստում: Հետո սկսեցին հավանգը գործածել: Բայց, երբ ծերունին բրինձը լցրեց հավանգի մեջ, այն վերածվեց ոսկեդրամների: Ագահ հարևանը, այդ մասին իմանալով, ծերունուց խնդրեց հավանգը և բերեց տուն: Տանը նա սկսեց հավանգի մեջ բրինձ լցնել, բայց ոսկու փոխարեն նրա աչքի առաջ բրինձը վերափոխվում էր սև տիղմի: «Ի՜նչ է սա»,- այսպես բացականչելով նա հավանգը փշրեց մանր կտորների և այրեց:

Բարի ծերունին զգուշությամբ հավաքեց հավանգի մոխիրը, լցրեց տուփի մեջ և այրեց:

Հանկարծակի պոռթկումով քամին բարձրացրեց մոխիրի ամպեր և այն տարավ չորացած ծառի վրա: Ի զարմանս ծերունու` մահացած բալենին հանկարծակի փթթեց ապշեցուցիչ գեղեցիկ ծաղիկներով: Այդ ժամանակ նա սկսեց այդ մոխրից շաղ տալ բոլոր չորացած ծառերին, և անկենդան պուրակը վերածվեց ծաղկած բալենու այգու:

Շուտով այս հրաշքի լուրը հասնում է կայսրին, և նա ուղարկում է ծերունու հետևից:

«Ցու'յց տուր ինձ քո արվեստը»,- հրամայեց կայսրը: Երբ բարի ծերուկը մոխիրը շաղ տվեց ծառերի կանգնած շարքի վրա, նրանց վրա կախարդական ծաղիկներ հայտնվեցին. «Գերազանց է: Դու ամբողջ Ճապոնիայի ամենալավ այգեպանն ես»:

«Ո'չ, ես եմ Ճապոնիայի ամենալավ այգեպանը»,- ճղճղոց լսվեց: Ագահ հարևանն էր հայտնվել: Նա իր հետ բերել էր կախարդական հավանգի մնացած մոխիրը և սկսեց արագ-արագ այն շաղ տալ շուրջը: Բայց այդ մոխիրը այդպես էլ մոխիր մնաց և լցվեց կայսեր աչքերը և քիթը:

«Դու այգեպան չես, դու պարզապես անպատկառ տխմար ես»,- ասաց կայսրը և ագահ ծերունուն զնդան նետեց:

1 Ճապոներեն նշանակում է սպիտակ:

ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ / ԱՊԱԳԱՆ

ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ / ԱՊԱԳԱՆ

Հայերեն տպագրվել է «Ցոլքեր» հանդեսի 2010-ի 2-րդ համարում` Կարինե Աշուղյանի թարգմանությամբ:

Ես չեմ սպասում, որ ապագայում ճանաչում կգտնեմ, հանրության պատկերացումները երբեք չեն խփում թիրախին: Մեր ժամանակների հանրության մասին որ խոսել իսկ չարժե: Պատմությունը մեզ ցույց է տալիս, թե որքան հեռու էին հանրության կատարելատիպից Պերիկլեսի ժամանակվա աթենացիները և Վերածննդի շրջանի ֆլորենտացիները: Եթե այդպիսին է այսօրվա և երեկվա հասարակությունը, ապա հեշտ է ենթադրել, թե ինչպիսին կլինի վաղվա հանրային ըմբռնումները: Որքան էլ ցավալի է, ես չեմ կարող թերահավատ չլինել, որ թեկուզ հարյուր տարի անց մարդիկ կկարողանան ոսկին զանազանել ավազից:

Ենթադրենք` հնարավոր է կատարյալ հասարակության գոյությունը, բայց հնարավո՞ ր է արդյոք արվեստի աշխարհում բացարձակ գեղեցկության գոյությունը: Այսօրվա իմ աչքերն ընդամենն այսօրվա աչքերն են, այլ ոչ թե վաղվա: Եվ իմ աչքերը ճապոնացու, այլ ոչ թե եվրոպացու աչքեր են: Ուրեմն` ինչու՞ ես պետք է հավատամ ժամանակից և տեղից վեր բացարձակ գեղեցկության գոյությանը: Ճշմարիտ է, դանթեական դժոխքի բոցից այսօր էլ սոսկում են Արևելքի զավակները: Բայց այդ բոցի ու մեր միջև մշուշի նման ձգվում է 14-րդ դարի Իտալիան, այդպես չէ՞ :

Առավել ևս` ես, մի սովորական գրող: Թող որ գոյություն ունի համընդհանուր գեղեցկություն, բայց ես չեմ թաքցնում իմ ստեղծագործությունները սարի գլխին: Պարզ է, որ ես չեմ սպասում, թե առաջիկայում ճանաչված կլինեմ: Երբեմն ես պատկերացնում եմ, որ տասնհինգ, քսան, իսկ առավել ևս հարյուր տարի անց իմ գոյության մասին այլևս ոչ ոք չի իմանա: Այդ ժամանակ իմ ստեղծագործությունների ժողովածում Կունդի հնագրավաճառի մի կորած դարակում, փոշու մեջ կորած, ապարդյուն կսպասի իր ընթերցողին: Իսկ գուցեև ինչ-որ գրադարանում իմ որևէ հատորյակը գրքի անկուշտ որդերի կեր կդառնա և այնպես կծվատվի-կկրծոտվի, որ տառերն էլ չեն կարդացվի: Եվ, սակայն...

Ես մտածում եմ` և, սակայն... Թերևս հնարավոր է, որ ինչ-որ մեկը պատահաբար կնկատի իմ գրքերը և կկարդա որևէ կարճ պատմվածք կամ թեկուզ մի քանի տող: Եվ (ես թաքուն փայփայում եմ քաղցր հույսը), մեկ էլ տեսար, այդ կարճ պատմվածքը կամ մի քանի տողերը, ապագայի ընթերցողին պարուրեն, թեկուզ` հպանցիկ, չքնաղ երազով:

Ես չեմ սպասում, որ ապագայում ճանաչված կլինեմ: Ուստի հասկանում եմ, թե նման երազանքները որքան են հակասում իմ համոզմունքին:

Եվ, այնուամենայնիվ, ես պատկերացնում եմ. Պատկերացնում եմ ընթերցողին, որ հեռավոր ժամանակներում, հարյուրավոր տարիներ անց, ձեռքը կառնի իմ ստեղծագործությունների ժողովածուն: Պատկերացնում եմ, թե ինչպես այդ ընթերցողիս հոգու մեջ մշուշոտ, ինչպես տեսիլքը, կհառնի իմ կերպարը...

Ես հասկանում եմ, որ խելոքները կծիծաղեն իմ հիմարության վրա: Բայց ծիծաղել ես ինքս էլ եմ կարողանում, դրանում ես չեմ զիջի ոչ ոքի: Եվ սակայն, ծիծաղելով իմ սեփական հիմարության վրա, ես չեմ կարող չխղճալ ինքս ինձ այս հիմարությանը կառչած իմ սեփական հոգեկան տկարության համար: Ես չեմ կարող ինձ հետ միասին չխղճալ հոգեպես տկար մյուս բոլոր մարդկանց...

1922-26 թթ.

ՍԻՄԻՁՈՒ ՏԱԿԱՆՈՐԻ / Աշխարհի մարդկանց («Հիրոսիմայի երգեր» շարքից)

ՍԻՄԻՁՈՒ ՏԱԿԱՆՈՐԻ / Աշխարհի մարդկանց («Հիրոսիմայի երգեր» շարքից)

Հայերեն տպագրվել է 1973-ին «Ազատության կանչ» (արդի ասիական երկրների պոեզիա) ժողովածուում` Սիլվա Կապուտիկյանի թարգմանությամբ:

Մարդի'կ,

Ներե՜ք մեզ,-

Թող Հիրոսիման երգի իր վիշտը.

Դուք կսիրեք այդ երգը տխրակեզ,

Դուք կպարզեք մեզ ձեր ձեռքն ու սիրտը:

Օ՜, ո'չ,

Աշխարհի մարդիկ, իզու'ր է,

Մեր շուրթը երգել մի՞ թե կարող է,

Մի՞ թե երգ ունեն նրանք, որ ողջ-ողջ

Գետնի տակ անցան` թողած այս բողբոջ

Այգին, անտառը, արևի շողը...

Մի՞ թե երգ ունեն նրանք, որ հիմա

Մեռած աչքով են զգում այս կյանքը,

Երբ լոկ հուշով են տեսնում երկինքը,

Երբ լոկ մոխրով է լի նրանց համար

Օթան` մեր կապույտ, մեր ջինջ գետակը...

Մեր շուրթը երգել մի՞ թե կարող է.

Նրանք, որ լուռ են, ինչպես այս հողը,

Նրանք էլ ոչինչ չունեն, օ՜, մարդի՜կ,

Նրանց մնում է ձեր կարեկցանքը,

ձեր տաք արցունքը...

Խավարով լցված աչքերի համար

Չկա ուրիշ լույս, քան այն աչքերը,

Որ ողողված են սիրով մի անմար,

Որ նայում են մեզ ցավով վշտահար:

Մեզ հարկավոր չէ պարգև մի ուրիշ,

Քան ձեր մեծ սերը, մարդի'կ, ձեր սերը,

Միայն ձեր սե՜րը.

Մարդուն առավել սիրելու համար`

Պետք չէ մոռանալ անցյալի սևը...

Մարդի'կ,

Ներե՜ք մեզ,

Թող Հիրոսիման երգի իր վիշտը...

Դուք մեզ մոտ եկեք, բա՜ց ` մեր սիրտը,

Եկե՜ք, էլ այստեղ ծուխ ու բոց չկա,

Մեր քաղաքը ձեզ գուցե դուր կգա,

Եվ դուք կտեսնեք ինչքան վճիտ է

Հիրոսիմայի երկի՜նքը կապույտ,

Հիրոսիմայի գետակը կապույտ...

ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ ԱՌԱԾՆԵՐ ԵՎ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ - 2

ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ ԱՌԱԾՆԵՐ ԵՎ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ - 2

Ճապոնական առածներն ու ասացվածքները վերցված են 1969-ին «Հայաստան» հրատարակչության կողմից հրատարակված «Արևելքի ժողովուրդների առածներ և ասացվածքներ» գրքից: Թարգմանությունը` Ս. Ա. Բունիաթյանի:

Գյուղում լինել, գյուղավարի ապրել:

Գողն էլ է իր դուռը փակում:

Գործն սկելիս մտածիր նրա վերջանալու մասին:

Գորտից գորտ կծնվի:

Դատարկ սեղանի առաջ զրույցն անհետաքրքիր է:

Դեղնախտ ունեցողի աչքին ամեն ինչ դեղին կերևա:

Դժոխքն էլ, դրախտն էլ մարդու սրտումն են:

Դրախտը` դրախտ, բայց փողն ավելի լավ է:

Դրախտն էլ, դժոխքն էլ երկրի վրա են:

Եթե ժամանակին դանակով չկտրես, հետո կացնով պիտի կոտրես:

Եթե շուն պիտի լինել, լավ է մեծ տան շուն լինել:

Եթե փայլեցնեն, աղյուսն էլ թանկագին քար կդառնա:

Եղբայրներն իրար հետ կռվում, բայց թշնամու դեմ միասին են լինում:

Եղջերվի ետևից ընկնողը նապաստակին չի նկատի:

Երբ բախտը ժպտա, երկաթն էլ ոսկի կդարձնեն:

Երբ երկու սիրտ միացած են, հողն էլ ոսկի կդարձնեն: Երբ կողմերից մեկը զիջում է, վեճը դրանով էլ վերջանում է:

Երբ հիվանդությունը հայտնի է, բուժելը հեշտ է:

Երիտասարդությունը չի կրկնվում:

Երկինքն օգնում է նրան, ով ինքն իրեն է օգնում:

Երկրորդ հարկից հիվանդի աչքի մեջ դեղ է ուզում կանգնեցնել:

Զամբյուղով ջուր չես վերցնի:

Զարկեց ճնճղուկին, կպավ կռունիկին: Էժան կգնես, քիթդ կկախես:

Ընկերով դժոխք գնալն էլ ուրախություն է:

Թագավորների և իշխանների համար դեպի հանդերձյալ կյանք` հատուկ ճանապարհ չկա:

Թեկուզ ծնկներիդ հետ` խորհրդակցիր:

Թեկուզ հազար ներքնակ էլ ունենաս, մեկի վրա ես քնելու:

Թիթեռնիկն էլ մի ամբողջ կյանք է ապրում:

Թռչունը փակված վանդակում կապույտ երկինքն է երազում:

Թույլ հակառակորդիդ մի' արհամարհիր, ուժեղից էլ մի' վախենա:

Ժամանակը մարդուն չի սպասում:

Ժամանակը որ հասնի, շվաքում էլ դեղձը կհասնի:

Ժլատից նարինջի սերմ էլ չես ստանա:

Ժպիտի տակ սուր է թաքցրել:

Իմաստունն էլ հազարից մեկ կարող է սխալվել:

Ինչ որ սրտումն է, նույնն էլ լեզվին է:

Ինչքան մոտիկ արևելքին, այնքան հետու արևմուտքից:

Ինչքան ուժեղ է սերը, նույնքան ուժեղ է ատելությունը:

Իրավունքը միշտ հաղթող բանակի կողմն է:

Լավ աղջիկը լավ էլ կին կլինի:

Լավ լողվորն էլ է խեղդվում, լավ ձիավորն էլ է ձիուց ընկնում:

Լավ սկիզբը լավ էլ վերջ կունենա:

Լավ է աքաղաղի կտուց լինել, քան եզան պոչ:

Լավ է մեկ անգամ տեսնել, քան հարյուր անգամ լսել:

Լինում է, որ սատանան էլ է արցունք թափում:

Լվի գլուխը կացնով չեն ջարդի:

Լուսամուտներն աչքեր ունեն, պատերն` ականջներ:

Խայտառակությունը մահից վատ է: Խելոք մարդու բերանը փակի տակ է:

ՅՈՒԿԻՈ ՄԻՍԻՄԱ (1925-1970) / ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՅՈՒԿԻՈ ՄԻՍԻՄԱ (1925-1970) / ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆ

Ստեղծագործությունը հայերեն տպագրվել է «Արտասահմանյան գրականություն» հանդեսի 2001-ի 2-րդ համարում:

Թարգմանությունը` Անահիտ Ադամյանի:

1

1936 թվականի փետրվարի 28-ին, հայտնի իրադարձությունների երրորդ օրը, գվարդիական տրանսպորտային գումարտակի պորուչիկ Սինձի Տակեյաման ցնցված այն լուրից, որ իմ մտերիմ ընկերները հայտնվել են խռովարարների թվում, չհնազանդվելով խռովարարությունը ճնշելու հրամանին` իր առանձնատան սենյակներից մեկում (Աօբա փողացի վեցերորդ տուն, Յոցույա շրջան), խարակիրի արեց սեփական սրով. Րեյկոն` նրա տիկինը, հետևից սիրելի ամուսնու օրինակին ու նույնպես ինքնասպան եղավ: Պորուչիկի հրաժեշտագրում ընդամենը մեկ նախադասություն էր. «Կեցցե' կայսերական բանակը»: Կինը ևս նամակ էր թողել, ուր ծնողների ներումն էր հայցում այն բանի համար, որ նրանցից շուտ հեռանում է կյանքից` նամակն ավարտելով այս խոսքերով. «Եկավ այն օրը, որին պետք է պատրաստ լինի ցանկացած սպայի կին»:

Քաջարի զույգի կյանքի վերջին րոպեները կցնցեին նույնիսկ ամենաքար սիրտը: Լրացել էր պորուչիկի երեսունմեկ տարին, Րեյկոյի` քսաներեքը: Նրանց հարսանիքից կես տարի էլ չէր անցել:

2

Նրանք, ովքեր ներկա էին եղել պսակադրությանը կամ գոնե տեսել էին հարսանեկան լուսանկարը, անխտիր հիանում էին երիտասարդ զույգի գեղեցկությամբ: Հարսնացուի կողքին տոնական համազգեստով հպարտ կանգնած էր պորուչիկը, աջը` երախակալին, ձախ ձեռքում` գլխարկը: Դեմքը խստիվ էր, բոց ու կրակ աչքերում` խիզախում ու շիտակություն: Իսկ ձյունաճերմակ կինոնոյով հարսնացուի հմակքն ուղղակի աննկարագրելի է. Կամար հոնքեր, մեծ աչքեր, նրբագիծ քիթ, հյութեղ շուրթեր, դիմագծերում անկրկնելիորեն ներդաշնակվում էին զգայնությունն ու վեհանձնությունը: Կիմոնայի թևքից երևում էր դաստակը, հովհարը բռնած նուրբ մատները լուսնածաղկի քնքուշ թերթիկների էին նման:

Ամուսնական զույգի ինքնասպանումից հետո,նայելով հիշատակի լուսանկարին,մարդիք կսկիծով ասում էին, որ նման` առաջին հայացքից իդեալական թվացող միությունները, միշտ դժբախտություններ են բերում:

Թվում էր, թե ոսկեզոծ վարագույրի առաջ քար կտրած ջահելները իրենց ջինջ աչքերով վաղաժամ մահվան դեմքն էին տեսնում:

Նորապսակները տեղավորվել էին Աօբա փողոցի առանձնատանը, որ նրանց համար փնտրել, գտել էր խնամախոսներից մեկը` գեներալ-լեյտենանտ Օձէկին: Ընդ որում առանձնատուն ասվածը ընդամենը ոչ մեծ մի տնակ էր, փոքրիկ այգիով: Առաջին հարկի երկու փոքր սենյակները համարյա թե արև չէին տեսնում, ուստի և ամուսինները որոշեցին իբրև ննջարան ծառայեցնել երկրորդ հարկը: Աղախին նրանք չունեին և տնտեսությունը Րեյկոն էր վարում:

Հայրենիքի համար դժվարին ժամանակներ էին, և ուրեմն որոշված էր հրաժարվել հարսանեկան ճամփորդությունից: Առաջին գիշերն նորապսակներն անցկացրին նոր տանը: Մինջև անկողին մտնելը պորուչիկը մերկացրեց սուրը, դրեց ծնկին և Րեյկոյի առաջ կարճ խոսք ասաց. «Սպայի կինը միշտ պետք է պատրաստ լինի, որ իր ամուսինը զոհվելու է: Հնարավոր է դա լինի վաղը չէ մյուս օրը: Չես տատանվի դու, արդյոք, երբ գա ճակատագրական այդ օրը»:

Ելնելով տեղից, Րեյկոն պահարանի դարակից հանեց օժիտի ամենաթանկագին իրը` դաշույնը, որն իրեն մայրն էր վստահել: Ամուսնու նման նա ևս իր ծնկին դրեց մերկ սեպը: Ամուսինների միջև լուռ համաձայնություն էր կնքված, ու պորուչկին այլևս երբեք փորձության չենթարկեց իր երիտասարդ կնոջը:

Հարսանիքին հաջորդած վերջին ամիսներին Րեյկոն գեղեցկությունից փթթել ու շողշողում էր, ինչպես անձրևից հետո երկնակամարում հայտնված մի լուսին: Նրանք երիտասարդ էին, ավյունով լեցուն և նրանց կիրքը չէր հանդարտվում: Սիրուն նրանք տրվում էին ոչ միայն գիշերները, հաճախ, դառնալով ծառայությունից, պորուչիկը չէր հասցնում նույնիսկ վրայից դեն նետել փոշեծածկ մունդիրը, այնքան որ չէր համբերում գիրկն առնել երիտասարդ կնոջը: Րեյկոն պատասխանում էր ոչ պակաս կրքոտությամբ: Ամուսնության առաջին իսկ ամսում նա ըմբոշխնել էր անմեկնելի երանությունը, և գիտենալով այդ` պորուչիկը երջանիկ էր: Րեյկոյի գեղեցիկ, սպիտակ մարմինը, պիրկ կրծքերը` անարատ և անձեռնամխելի, մեկընդմիշտ տրվելով սիրուն` զգայացունց կրակով էին բռնկվել: Նրանք քնքշանքին էին տրվում վախեցնող լրջությամբ, որ չէր լքում նրանց նույնիսկ երանության վերջին պահին:

Զինավարժությունների դադարի կարճ պահերին պորուչիկը մտածում էր կնոջ մասին: Տանը մենակ մնացած Րեյկոյի առջև մշտապես սիրեցիալի պատկերն էր: Հերիք էր հայացք նետեր հարսանեկան լուսանկարին և նա համոզվում էր, որ իր երջանկությունը երազ չէ: Րեյկոյին ամենևին էլ տարօրինակ չէր թվում, որ ընդամենը մի քանի ամիս առաջ միանգամայն օտար տղամարդը դարձել էր մի արև, որ լուսավորում էր իր աշխարհը:

Ամուսինների հարաբերությունները բարոյական ամուր հիմքերի վրա էին խարսխված. չէ՞ որ կայսեր հաստատած օրենքն ասում էր. «Այր ու կին պետք է ապրեն անխախտ ներդաշնակության մեջ»: Րեյկոն երբեք և ոչնչում չէր հակաճառում ամուսնուն և պորուչիկը բնավ առիթ չէր ունեցել դժգոհ լինելու նրանից:

Առաջին հարկի հյուրասրահում սեղանին դրված էր կայսերակն ընտանիքի լուսանկարը և ամեն առավոտ, պորուչիկի ծառայության մեկնելուց առաջ, երիտասարդ զույգը խոնարհվում էր լուսանկարին: Րեյկոն ամեն օր ջրում էր սակակի սրբազան փոքրիկ ծառը, որն աճում էր սեղանի առջև դրված չանում և որի կանաչը միշտ թարմ ու փարթամ էր:

3

Պորուչիկի տունը գտնվում էր մամուլի նախարար-պահապան Սայգոյի առանձնատնից ոչ հեռու, բայց կրակոցները, որ արձակվեցին փետրվարի 26-ի լուսաբացին, ամուսինները չէին լսել:

Ողբերգական այդ դրվագը տաս րոպեից ավելի ձգվեց, ու պորուչկին արթնացրել էր ոչ թե հրաձգությունը, այլ շեփորի ձայնը, որ տագնապ էր գուժում` ճեղքելով ձյունաշղարշ աղջամուղջը: Սպան մի ոստյունով վեր թռավ անկողնուց, անխոս վրան քաշեց համազգեստը, ձեռքն առավ կնոջ մեկնած սուրը և դուրս թռավ ձյունածածկ, մութ փողոց:

Մինջև 28-ի երեկոն Րեյկեն նրան այլևս չտեսավ: Կատարվածի մասին նա իմացավ ռադիրհաղորդագրությունից: Այդ երկու օրը նա անցկացրեց խաղաղ միայնության մեջ` պինդ գոցված դռների ետևում:

Դեպի ձյունը և մթությունը շտապող ամուսնու դեմքին Րեյկոն կարդաց մահվան ընդառաջ գնալու ամուսնու վճռականությունը: Եթե նա ողջ չվերադառնար, Րեյկոն պատրաստ էր հետևել նրան: Անշտապ նա սկսեց կարգի բերել իր իրերը: Տոնական կիմոնոները նա որոշեց հիշատակ թողնել դպրոցական ընկերուհիներին և զգեստները փաթաթելով թղթի մեջ` վրաները գրեց անուններն ու հասցեները: Ամուսինը նրան սովորեցրել էր երբեք չմտածել վաղվա օրվա մասին, այլ ապրել այսօրով, դրա համար էլ Րելկոն օրագիր չէր պահում, ուստի և զրկված էր վերջին ամիսների երջանիկ հուշերի էջերը վերընթերցելու հաճույքից` թերթ առ թերթ հանձնելով դրանք կրակին: Ռադիոընդունիչի մոտ շարված էր Րեյկոյի փոքրիկ հավաքածուն. ճենապակե շունը, նապաստակը, խլուրդը, արջը, աղվեսը նաև մրգաման ու սափորիկ:

Երիտասարդ կինը մտածեց, որ այդ իրերը դժվար թե հարմար գան իբրև հիշատակ նվիրելու համար: Անհարմար է նաև խնդրել, որ դրանք իր հետ հողին հանձնեն: Րեյկոյին թվաց, թե ճենապակե գազանիկների մռութները աղիողորմ և խռոված ծամածռվում են: Նա ձեռքն առավ խլուրդին, բայց մտովի արդեն հեռու էր իր մանկական հրապուրանքից: Նրա աչքերը տեսնում էին Բարձրագուկն Մտքի կուրացուցիչ փայլատակումը, որի մարմնավորումն իր ամուսինն էր: Նա պատրաստ էր արևային հաղթակառքով մահվան ընդառաջ գնալ, բայց դեռ մի քանի ժամ ուներ հաճելի մանրուքներով զբաղվելու համար: Ճիշտն ասած, այդ սիրունիկ մանր-մունր իրերը նրան սիրելի էին երբեմնի, այսօր նա սիրում էր լոկ հիշողությունն այդ անմեղ կապվածության: Սիրտն համակված էր շատ ավելի այրող մի կրքով, անդիմադրելի մի զգացողությամբ, քանզի Րեյկոն հողեղեն ուրախությունների մասին չէր մտածում` իբրև սովորական հաճույքների:

Փետրվարյան ցուրտը, հպումը ճենապակուն սառեցրին նրա բարակ մատները, բայց հերիք էր Րեյկոն հիշեր ամուսնու ուժեղ ձեռքերը, որ գիրկն էին առնում իրեն, և անմիջապես, ինչ-որ տեղ ներքևից` նախշազարդ կիմոնոյի անթերի ծալքերի խութերից հորդում էր տաք, թաց խոնջանքը, որն ի զորու էր հալեցնել ցանկացած ձյուն ու սառույց:

Կողքին թևածող մահը չէր սարսափեցնում Րեյկոյին. սպասելով սիրեցյալին, նա համոզված էր, որ այն ամենը, ինչ հիմա զգում և մտածում է նա, նրա տառապանքն ու տանջանքը, ու նաև ամուսնու մարմինը, որ իրեն երջանկություն էր պարգևել, իրենց ետևից մղում են դեպ այն վայելքը, որի անունն է «մահ»: Նա զգում էր, որ այդ մտքի մեջ, նույնիսկ այդ մտքի մի հյուլեում դյուրաբար կարող է տարրալուծվել իր ամբողջ էությունը:

Լուրերի տեսությունից նա իմացավ, որ խռովարարների շարքում են նաև ամուսնու լավագույն ընկերները: Այդ լուրը ոչնչացրեց նրա վերջին տարակուսանքը: Նա դեռևս մեծ անհամբերությամբ սպասում էր կայսերական շնորհագրին` տեսնելով, որ ապստամբությունը, որն ի սկզբանե կոչում էին «ազգային վերածնության շարժում», կամաց-կամաց խռովության անարգալից կնիքն են դրոշմում:

Պորուչիկի զորամասից ոչ մի լուր չկար: Ձյան տակ թաղված քաղաքը րոպե առ րոպե սպասում էր ռազմական գործողությունների:

Փետրվարի 28-ի մայրամուտին, Րեյկոն սարսափահար դռան ուժեղ թակոցը լսեց: Նա վազեց միջանցք և դողահար ձեռքով փորձեց բացել սողնակը: Ում անշարժ ուրվագիծը աղոտ գծագրվում էր փայլատ ապակու ետևից` լռում էր, բայց Րեյկոն միանգամից ճանաչեց ամուսնուն: Երբեք սողնակն այդքան ամուր չէր թվացել նրան, այն ոչ մի կերպ չէր ուզում բացվել:

Դուռը դեռ լրիվ չէր բացվել, պորուչիկն արդեն գորշ-կանաչավուն շինելով և ձյունակոլոլ կրնկակոշիկներով միջանցքում էր: Նա փականը ձգեց և պտտեցրեց բանալին: Րեյկոն անմիջապես չհասկացավ այդ ժեստի նշանակությունը:

- Բարի երեկո,- խոնարհվեց նա,- բայց պորուչիկը չպատասխանեց ողջույնին: Նա հանեց սուրը և սկսեց հանվել: Րեյկոն օգնում էր նրան: Շինելը թաց և սառն էր. դրանից ձիանոցի հոտ չէր գալիս` ինչպես չոր, արևոտ օրերին: Այսօր այն Րեյկոյին անսովոր ծանր էր թվում: Կինը կախեց շինելը և թևատակին սեղմելով սուրն ու սուսերակալը, հետևեց ամուսնուն դեպի ներքնահարկի հյուրասրահ:

Վառ լամպի լույսի տակ ամուսնու թավ դեմքը Րեյկոյին օտար թվաց: Այտերը փոս էին ընկել ու գունատվել: Սովորաբար ծառայությունից վերադառնալով լավ տրամադրությամբ, նա նախ և առաջ հագնում էր տնային շորերը և պահանջում անհապաղ ընթրիք մատուցել: Պորուչկին այսօր սեղան նստեց հենց համազգեստով` ընկճված, գլուխը հակելով սեղանին: Րեյկոն նույնիսկ չհարցրեց, թե արդյոք ժամանակը չէ սեղան գցելու:

Փոքր-ինչ լռելով, ամուսինը խոսեց:

- Ես ոչնչի մասին չգիտեի: Նրանք ինձ իրենց հետ չէին կանչել: Երևի նրա համար, որ վերջերս էի ամուսնացել... Այնտեղ են Կանոն և Խոմման, և Յամագուտին... Րեյկոն կարծես արթմնի իր առջև տեսավ երիտասարդ սպաների շառագունած դեմքերը. դեմքերն իր ամուսնու ընկերների, ովքեր այնքան հաճախ էին լինում իրենց տանը...

- Վաղը հրապարակելու են բարձրագույն շնորհագիրը: Նրանց խռովարար կճանաչեն: Ես ստիպված պետք է նրանց դեմ հանեմ իմ զինվորներին: Ես չեմ կարող այդ անել չեմ կարող:

- Ինձ փոխարինել են պահակախմբում,- շարունակեց նա դադարից հետո,- թույլատրել են այս գիշեր անցկացնել տանը: Վաղն առավոտյան ստիպված ենք հարձակվել: Րեյկո, դա իմ ուժերից վեր է:

Րեյկոն նստած էր դեմ-հանդիման, աչքերը հակած: Նա հրաշալի հասկանում էր, որ ամուսինն իրեն տեղեկացնում է մեռնելու իր որոշման մասին:

Վճիռն արդեն ընդունված էր:

Ձայնը նրա հնչում էր մի առանձնահատուկ անդրդվելիությամբ` քանզի նրա բառերի ետևում կանգնած էր մահը` այդ մռայլ և անշարժ պատկերը: Պորուչիկը խոսում էր իր հոգու տվայտանքների մասին, բայց նրա սիրտը անկոտրում էր:

Լռությունը, որ տիրել էր հյուրասրահում, մաքուր ու թափանցիկ էր, ինչպես լեռներից հոսող ձնհալքի առվակներ: Առաջին անգամ, երկու օրվա անընդմեջ տառապանքից հետո, երիտասարդ, հիասքանչ կնոջը դեմառդեմ, սեփական տան մեջ պորուչիկը զգաց, թե ինչպես էր իր հոգուն հանդարտություն իջնում: Գիտեր, որ կարելի է այլևս ոչինչ չբացատրել, նա առանց այդ էլ ամեն ինչ հասկանում է:

- դե ինչ,- պորուչիկը բարձրացրեց աչքերը, չնայած անքուն գիշերներին, հայացքը սուր էր և անպղտոր: Աչքերն այժմ ուղղված էին Րեյկոյի դեմքին:

- Այս գիշեր ես խարակիրի կանեմ:

Րեյկոն անդրդվելի էր: Նրա խոշոր աչքերում այնպիսի մի լարվածություն կար, որ թվում էր, թե հայացքն այդ ուր որ է կղողանջի զանգակի պես:

- Ես պատրաստ եմ,- ոչ միանգամից ասաց նա,- թույլ տուր ինձ հետևել քեզ: պորուչիկը զգաց, որ այդ հայացքի ուժը համարյա թե ճզմում է իրեն:

Բառերը զառանցանքի պես ինքնակամ դուռս թռան շուրթերից:

- Լավ, թող այդպես լինի, ուրեմն` միասին: Բայց ես ուզում եմ, որ դու տեսնես, թե ինչպես եմ մեռնելու: Համաձայն ե՞ ս:

Իր համար էլ անհասկանալի էր, թե ինքն ինչպես կարող էր այդպես հեշտ ու անհոգ թույլատրել նրան դիմել այդ սարսափելի քայլին: Բայց երբ բառերն արդեն ասված էին, նրանց երկուսի սրտերն էլ ողղեցին երջանկության տապ ալիքով: Րեյկոն զգացված էր ամուսնու անվերապահ վստահությունից: Նա գիտեր, թե ամուսնու համար ինչքան կարևոր էր, որ մահվան արարողությունը անթերի լիներ:

Խարակիրին անպայման պետք է վկա ունենա և, որ նա այդ դերի համար իրեն էր ընտրել, հարգանքի բարձրագույն աստիճանի մասին էր վկայում: Եվ վստահության ևս մեկ վկայություն էր այն, որ պորուչիկը չէր ստիպում նրան մեռնել առաջինը` զրկելով իրեն ստուգելու հնարավորությունից, թե կկատարի արդյոք կինն իր խոստումը: Լիներ նա սովորական, կասկածամիտ մի ամուսին, Րեյկոն նրանից առաջ կզոհվեր` ինչպես և սովորաբար լինում է կրկնակի անձնասպանների դեպքում:

Պորուչիկն համոզված էր, որ առաջին գիշերվա Րեյկոյի երդումն հաստատող որոշումը իր դաստիարակության և խրատների արդյունքն է: Միտքն այդ նրան հպարտություն էր ներշնչում: Ինքնասիրահարվածությունից զերծ պորուչիկի մտքովն անգամ չէր անցնում, որ կինն ի զորու է մեռնել իր հանդեպ տածած սիրուց:Նրանց հոգիներն համակած հրճվանքն այնքան մեծ էր ու անկեղծ, որ երկուսի դեմքերն էլ ողողվել էին ժպիտով: Րեյկոն այնպիսի զգացողություն ուներ, որ իրենց ևս մեկ առաջին գիշեր է սպասում: Առջևում` ոչ ցավ, ոչ մահ – միայն ազատ ու անեզր տարածություն:

- Բաղնիքը պատրաստ է: Լոգանք կնդունե ՞ ս:

- Այո:

- Իսկ ընթրելու՞ ես:

Բառերն այդ այնքան առտնին էին, որ պորուչիկին մի պահ թվաց, նախընթաց ամեն ինչն իր երևակայեւթյան պտուղն է:

- Ուտել, թերևս չարժի: Այ, սակե, վատ չէր լինի խմել:

- Լավ:

Րեյկոն ոտքի ելավ, որ պահարանից հանի ամուսնու խալաթը և խնդրեց նրան անցնել ներս:

Պորուչիկը մոտեցավ և անձայն կարդաց Րեյկոյի ընկերուհիների հասցեները, որ գրված էին զգեստների փաթեթների վրա: Տեսնելով կնոջ աներերության ևս մեկ ապացույց, նա ամենևին չտխրեց` միայն սիրտը լցվեց առավել քնքշությամբ: Րեյկոն հիմա այնքան նման էր գեղանի մի կնոջ, որն հպարտությամբ ամուսնուն ցույց էր տալիս իր սիրելի, անիմաստ գնումները, և չկարողանալով զսպել սերը` նա ետևից գրկեց ու համբուրեց կնոջը: Չսափրած դեմքը ծակծկեց նրա պարանոցը: Րեյկոյին, ում համար հպումն այդ մի ամբողջ կյանք արժեր, համբույր, այդ արտասովոր թվաց, չէ որ շուտով ամեն ինչ վերջանալու էր: Ակնթարթները ներծծվում էին ավյունով, մարմնի յուրաքանչյուր բջիջ զարթոնք էր ապրում: Րեյկոն ձգվեց պարանոցը մոտեցնելով ամուսնու շուրթերին;

- Սկզբում լոգանք, հետո սակէն, իսկ դրանից հետո...անկողինը վերևում է,- շշնջաց նրա ականջին պորուչիկը: Րեյկոն գլխով արեց:

Նա դեն նետեց մունդիրը և մտավ լոգարան: Ականջը ջրի ճողփյունին` Րեյկոն հյուրասենյակում թավան դրեց կրակին և սկսեց տաքացնել սակէն: Ապա նա լոգարան տարավ ամուսնու խալաթը, գոտին, ներքնաշորերը ու հարցրեց, թե արդյո՞ ք ջուրը տաքացել է: Պորուչիկը գոլորշու քուլաների մեջ նստած սափրվում էր. զորեղ թիկուքին, մկանները ձեռքերի շարժումներին համընթաց` խաղում էին: Իսկ ամեն ինչ սովորականի նման էր: Ձեռքի տակ եղածից Րեյկոն սկսեց արագորեն ուտելիք պատրաստել: Ձեռքերը չէին դողում, գործն առաջ էր գնում, նույնիսկ ավելի արագ, քան սովորաբար: Բայց միևնույն է, սրտի խորքում տարօրինակ թռթիռ կար: Մի պահ դղրդում էր` ինչպես հեռահար կայծակ ու անմիջապես չքանում: Իսկ մնացյալը` ինչպես միշտ:

Լողարանում սափրվելիս, պորուչիկը զգում էր, թե ինչպես է կասկածներից և հոգեկան տանջանքներից վրա հասած հոգնությունը լքում տաքացող մարմինը: Ի հեճուկս սպասվելիք վախճանի, սպան ամբողջովին համակված էր ուրախության սպասումով: Սենյակից լսվեցին կնոջ անդադրում քայլերը, և նրա մեջ առաջացավ առողջ ֆիզիկական ցանկություն, որի մասին վերջին երկու օրերին նույնիսկ մոռացել էր մտածել:

Պորուչիկը կասկած իսկ չուներ, որ ուրախությունը, որով նրանք մահվան վճիռ էին կայացրել, անկեղծ էր: Նրանք չէին մտածում այդ մասին, բայց այդ պահին երկուսն էլ զգում էին, որ բոլորից թաքուն իրենց երջանկությունը Բարձրագույն Արդարադատության, Աստվածային Կամքի, Անխախտելի Բարոյականության հուսալի պաշտպանության ներքո է:

Մեկմեկու աչքերում կարդալով մահն արժանավայել ընդունելու պատրաստակամությունը` պորուչիկն ու կինը կրկին գիտակցեցին, թե ինչ հզոր պողպատե պատ, Ճշմարտության և Գեղեցիկի ինչ ամրակուռ զրահ է պահպանում իրենց: Հենց դրա համար էլ պորուչիկը համոզված էր, որ մարմնի կանչի և հայրենասիրության միջև ոչ մի հակասություն չկա, ընդհակառակը, այդ երկու կրքերը բնական կերպով միաձուլվել են:

Սևեռուն հայացքը` գոլորշուց մշուշված ճաքած հայելուն, պորուչիկը ածելին շատ զգուշությամբ էր բանեցնում: Շուտով այս դեմքի վրա կսառի մահվան դիմակը, դրա համար էլ ցանկալի չէր, որ դեմքն այլանդակեին կտրվածքները: Սափրված դեմքը ջահելացել էր և ասես լույս էր ճառագում. Նույնիսկ խունացած հայելին էր լուսավորվել:

Մահվան և շողարձակող այս ջահելության մեջ աննկարագրելի վեհություն կար: Միթե այս դիմագծերը շուտով մահվան «ստվերով են ծածկվելու»: Արդեն իսկ դեմքը կիսով չափ կարծես դադարել էր պատկանել պորուչիկին, ավելի շուտ` զոհված մարտիկի հուշարձանի քարաշունչ կերպար էր ստացել: Սպան մեկ վայրկյան փակեց աչքերը. աշխարհը կորսվեց խավարի մեջ և տեսնել կարող էր միայն ապրողը:

Երբ պորուչիկը դուրս եկավ լոգարանից, նրա ածիլված այտերը երկնագույն երանգ էին ստացել: Նստեց թավային մոտիկ, որի մեջ սակէն էր տաքանում: Րեյկոն պատրաստել էր ամեն ինչ և նույնիսկ հասցրել էր իրեն կարգի բերել:Նրա այտերը ծածկել էր նուրբ վարդագույնը, շուրթերը խոնավ փայլ ունեին. Պորուչիկը կնոջ դեմքին տխրության նշույլ իսկ չգտավ: Գոհանալով կնոջ զսպվածությամբ, նա ևս մեկ անգամ մտածեց, որ իր ընտրության մեջ չի սխալվել:

Պարպելով գավաթը` պորուչիկը այն նորից լցրեց և մեկնեց կնոջը: Րեյկոն երբևէ գինի փորձած չկար. Նա հնազանդ սակէն մոտեցրեց շուրթերին և զգուշորեն կում արեց:

- Արի մոտս,- կանչեց պորուչիկը:

Րեյկոն մոտեցավ ամուսնուն, կռացավ և նա ամուր գրկեց կնոջը: Կուրծքը նրա թրթռաց, ուրախությունն ու թախիծը միախառնվեցին ու խլրտացին` թունդ սակէով ջերմացած: Պորուչիկը վերևանց հայացք ձգեց կնոջ աչքերին: Վերջին կանացի դեմքը, վերջին մարդկային դեմքը, որ վիճակված էր նրան տեսնել:Նա անշտապ ու ուշադիր նայում էր նվիրական դիմագծերին` ինչպես մի ճամփորդ, որն հիանում է գեղեցիկ բնապատկերով, որն այլևս երբեք չի տեսնելու: Պորուչիկը նայում ու չէր հագենում. Փափուկ շուրթերը ջերմացնում էին այդ գեղեցկության սառն անխախտությունը: Նա կռացավ ու համբուրեց կնոջ շուրթերն ու հանկարծ նկատեց, որ թեպետ դեմքի և ոչ մի մկան չի շարժվում, սակայն գոց աչքերից փայլփլելով` արցունքներ են հոսում:

- Գնանք ննջարան,- առաջարկեց պորուչիկը: Սակայն Րեյկոն ասաց, որ մինջև այդ լոգանք կնդունի; Նա վերև բարձրացավ մենակ, մտավ ննջարան, որն արդեն ջերմացրել էր գազի վառարանը, և փռվեց անկողնուն:Ամեն ինչ սովորականի պես էր, նույնիսկ` ժամը. Քանի՜ երեկո էր նա այդպես պառկած սպասել կնոջը: Ձեռքերը գլխատակին` պորուչիկը նայում էր առաստաղին. այնտեղ մթին էին տալիս տախտակները:

Ինչի՞ էր նա սպասում- մահվան, թե՞ խելահեղ վայելքի: Մի սպասումը դարսվեց մյուսի վրա և թվաց, որ հենց մահն է նրա միակ տենչանքը:

Համենայն դեպս, պորուչկը դեռևս երբեք ազատության այդպիսի զգացում չէր զգացել: Պատուհանի տակով ավտոմեքենա անցավ` սահելով ձյունածածկ սալահատիկի վրայով: Շենքերի պատերը արձագանքեցին մեքենայի շչակին:

Հենց ծովը շարունակում էր առտնին ունայնությամբ սահմանված իր գոյությունը, միայան այստեղ սենյակում, մի միայնակ կղզյակ կար:

Նրա սահմաներից անդին` հսկա, խռովահույզ երկիրն էր ծավալվում, որին պորուչիկը իր սիրտն էր տվել, հանուն որի նա իր կյանքն էր զոհաբերում: Կնկատի՞ արդյոք հայրենին վախճանը նրա, ով կսպանի իրեն հանուն գաղափարի: Թող չնկատի: Պորուչիկի ճակատամարտը չի պսակվի փառքով, նրան վիճակված չէ արիություն ցուցաբերել մարտում, սակայն հենց այստեղ է նրա հոգու ճակատային գիծը: Լսվեցին աստիճաներով բարձրացող Րեյկոյի քայլերը: Ուղղաձիգ, հին աստիճանները ճռռում էին նրա ոտքերի տակ: Պորուչիկը սիրում էր այդ ձայնը. որքան հաճախ էր նա անկողնում սպասել հին աստիճանների գեղեցիկ երաժշտությանը: Մտածելով, որ հիմա նա ծանոթ ճռռոցը լսում է վերջին անգամ, պորուչիկը համակ լսողություն էր. նա տենչում էր վայելել յուրաքանչյուր ակնթարթը և ակնթարթներն այդ առկայծում էին փայլաքարերի գույնով:

Րեյկոն լողախալաթի վրայից կապեց ալ գոտին, որ ննջարանի կիսախավարում համարյա սաթին էր տալիս: Պորուչիկը ձգվեց դեպի հանգույցը, Րեյկոն օգնեց նրան և գոտին օձագալար սահեց հատակին: Նա ձեռքերը խրեց խալաթի լայն թևքերի մեջ, կինը արմունկներով նրա ափերը սեղմեց մարմնին և պորուչիկը` զգալով տաք մարմնի հպումը, հալվեց կրքից:

Նրանք իրենք էլ չնկատեցին, թե ինչպես մերկ մնացին:

Երկուսի հոգիներն ու մարմինները համակված էին այն մտքով, որ դա վերջին անգամն է: Ասես մի անտեսանիլի վրձին էր նրանց մաշկին գրել ՎԵՐՋԻՆ ԱՆԳԱՄ բառերը: Պորուչկինը իրեն սեղմեց երիտասարդ կնոջը, և համբույրը միաձուլեց նրանց: Նրա լեզուն սահում էր կնոջ բերանում, դեռևս անիմանալի մահվան տառապանքը սրում էր զգացողությունները. կանխահաս հոգևարքը վայելքին դեռևս չճանաչված անմեղություն էր հաղորդում:

- Ցույց տւոր մարմինդ, ուզում եմ հիանալ նրանով վերջին անգամ,- շշնջաց պորուչկինը: Նա լամպը շրջեց ալնպես, որ լույսը ընկնի անկողնու վրա:

Րեյկոն անշարժ, աչքերը փակ պառկած էր: Կողքից թափանցող լույսը ընդգծում էր հիասքանչ սպիտակ մարմնի գոգավորություններն ու խորքերը: Եսասիրական բավարարվածությամբ պորուչկինը մտածեց, որ առաջինը մեռնելով` չի տեսնի այս գեղեցկության վախճանը:

Անշտապ նրա հիշողության մեջ դրոշմվում է հոյակերտ պատկերը. մի ձեռքով նա շոյում էր Րեյկոյի մազերը, մյուսով` սիրելի դեմքը, շրթունքները համբուրում էին կոպերը, պարզ, բարձր ճակատը... Երկար թարթիչների ստվերը` բարակ հոնքերի ներքո, անթերի քիթը, ատամների խոնավ ճերմակը, այտերի նրբին վարդագույնը, նրբագեղ ծնոտը... Մեկեն պորուչիկի առջև հառնեց մահվան փայլատակող պատկերը և նա անհոգորեն սկսեց համբյուրներով հեղեղել այն կոկորդը, ուր շուտով դաշույն էր խրվելու: Հետո նա դարձավ շրթունքներին և սկսեց քնքուշ ու ռիթմիկ համբուրել: Եթե աչքերը փակվեին, ապա կարելի էր պատկերացնել, որ ամբողջ աշխարհն է հանդարտ ճոճվում ալիքների վրայով:

Ապա պորուչիկի շրթունքները խոնարհ հետևեցին հայացքին, համբյուրներից պրկված պտուկները, որ զարդարում էին բարձր կրծքերը, լեռնային բալենու բողբոջների էին նման: Ուսերից թևերը կորասահ գծերով աստիճանաբար նեղանում էին մինչև դաստակները: Բարալիկ մատները, այն մատները, որ հարսանեկան լուսանկարում հովհար էին բռնել, պորուչիկի տաք համբույրներից ամոթխածորեն թաքնվում էին ափերի մեջ. կրծքից մինջև փորը ճկունությունն ու առաձգական ուժն էին հարևանում. ավելի ցած սկսում էին ազդրերի սլացիկ կորերը, բայց այստեղ մարմինը դեռևս զսպվածությանն էր ենթարկվում; Փորի կուրացուցիչ ճերմակը աղոտ լամպալույսի տակ կաթով լեցուն լայն ափսեի էր նմանվում: Մեջտեղում փոքրիկ փոսիկը ասես անձրևի կաթիլի հետք լիներ: Ավելի ներքև, ուր ստվերները թանձրանում էին, մի փոքրիկ մազափունջ սևին էր տալիս: Թրթռուն կրքով արբեցած մարմնից զգլխիչ բուրմունք էր տարածվում: Դողացող ձայնով Րեյկոն արտաբերեց.

- Ես էլ եմ ցանկանում... վերջին անգամ...

Նա առաջին անգամն էր ամուսնուն դիմում նման խնդրանքով, ասես ինչ-որ բան, որ մինչև հիմա կոծկել էր ամոթխածությունը, ազատորեն պոռթկաց:

Պորուչիկը հնազանդ մեկնվեց մեջքի վրա. Կանացի սպիտակ մարմինը վեր ելավ... Ցանկանալով ամեն ինչում նմանվել ամուսնուն, Րեյկոն նրբին մատներով ծածկեց անդադար իրեն նայող աչքերը: Քնքշանքի պոռթկումից շառագունած, նա կրծքին սեղմեց ամուսնու կարճ խուզած գլուխը. թավ հոնքեր, գոցված կոպեր, մեծ քիթ, ամուր սեղմված գեղեցիկ շուրթեր, ածիլվելուց հետո սնդուսի-կապույտ այտեր...Րեյկոն համբուրում էր սիրելի դիմագծերը, ապա ամրակուռ վիզը, լայն ուսերը:

Թևատակերից, որ ստվերվել էին ուսերի և կրծքի հզոր մկանունքից` քաղցր, թախծավուն հոտ էր գալիս, որում տարօրինակորեն ջահել մարմնի մահվան կանխազգացում կար:

Պորուչիկի մաշկը հասած հացահատիկիգույն ուներ: Նայելով այս ամրակուռ մարմնին, Րեյկոն այն բզկտված պատկերացրեց:

Արցունքները շարան-շարան հոսում էին և նա երկար համբուրում էր ամուսնու փորը: Զգալով մաշկին թափվող արցունքները` պորուչիկը մի նոր արիությամբ համակվեց, այժմ նա չէր կասկածում, որ պատրաստ է ցանկացած տառապանքի:

Ավելորդ է պատմել, թե ամուսինները ինչ վայելք էին ապրում նման հրաժեշտից հետո: Պորուչիկը գիրկն առավ ու ամուր սեղմեց դառն արտասուք թափող կնոջը. երկուսի դեմքերը աննկարագրելի ուժով սեղմվել էին մեկմեկու: Րեյկոն ամբողջովին դողում էր. Քրտինքի մեջ կորած մի մարմին միաձուլվում էր մյուսին, և թվում էր, այլևս ոչինչ չի կարող նրանց բաժանել, նրանք վերածվել էին մի ամբողջության: Րեյկոն ճիչ արձակեց. Նա կարծես մեծ արագությամբ անձայն գահավիժում էր ու այնուհետ մեկեն թև առնելով` բարձրանում վեր: Պորուչիկը շնչահեղձ էր լինում` ինչպես գնդի դրոշակակիրը քայլարշավի ժամանակ...

Տարփանքի մի ալիք փոխարինվում էր մյուսով ու երիտասարդ զույգը նորանոր բարձրունքների ձգտելիս` հոգնություն չէր զգում:

4

Պորուչիկը վերջապես պոկվեց Րեյկոյի մարմնից, բայց դա ամենևին չէր նշանակում, թե նա հագեցել էր: Նա վախենում էր, որ կսպառեր ուժերը, որոնք իրեն պետք էին խարակիրի համար: Եվ մեկ էլ նա չէր ցանկանում, որ իրենց սիրո վերջին, հիասքանչ վայրկյանները խամրեին գերհագեցած տարփանքից:

Տեսնելով, որ ամուսինը ետ է քաշվում, Րեյկոն, ինչպես միշտ, անմիջապես հնազանդվեց նրա կամքին:

Մորեմերկ, ձեռք-ձեռքի, մեջքի վրա պառկած` նրանք նայում էին առաստաղին:

Քրտինքն արդեն պաղել էր, սակայն բոցավառվող վառարանը չէր թողնում մրսել:

Գիշերը խաղաղ էր, փողոցում շարժումը դադարել էր, և Յոցույա կայարանի տրամվայների և գնացքների դղրդյունը` կորչելով Ակասակա պալատի այգու աղմուկում, նրանց չէր հասնում: Մայրաքաղաքի այս խաղաղ անկյունում դժվար էր հավատալ, որ հիմա ինչ-որ տեղ մարտի են պատրաստվում երկու իրար թշնամի բանակային խմբավորումներ:

Ամուսինները անշարժ պառկած էին` ըմբոշխնելով ներսից եկած ջերմությունն ու նորեն վերապրելով դրախտային երանության վայրկյանները. Յուրաքանչյուր պահը, անմոռանալի համբույրի համը, մարմինների հպանքը, երջանկության զգացողությունը, որից սիրտն է նվաղում: Բայց առաստաղի մութ տախտակներից արդեն նրանց էր նայում մահվան դեմքը:

Վայելքն ավարտվել էր և երբեք այլևս ետ չէր դառնալու: Երկուսն էլ մտածեցին, որ եթե անգամ իրենց երկար մի կյանք տրված լիներ, այդպիսի էքստազ նրանք այլևս չէին ապրելու:

Եվ նրանց ագուցված մատները – դրանք ևս շուտով զատվելու են իրարից: Այլևս չի լինելու փայտե զարդանախշը առաստաղին. Մոտալուտ մահը ամեն վայրկյան ավելի ակնառու էր դառնում: Եվ ժամանակ էլ չէր մնացել: Հարկ էր զինվել արիությամբ և ըհդառաջ գնալ մահվանը:

- Դե ինչ, պատրաստվելու ժամանակն է ,- լռությունը խախտեց պորուչիկը:

Ամուսնու ձայնի մեջ վճռականություն կար, բայց Րեյկոն չէր հիշում, որ երբևէ ամուսնու ձայնը այդքան քնքուշ ու վճռական լիներ:

Նրանք վեր կացան: Առջևում շատ անելիք կար: Պորուչիկը երբեք չէր օգնել կնոջը անկողինն հարդարելիս: Այժմ սակայն ինքն արագ բացեց պահարանն ու այնտեղ սեխմեց ճմրթված ֆուտոնները: Անջատեց վառարանը, լամպը դրեց տեղը և սենյակը, որ Րեյկոն կարգի էր բերել դեռևս կեսօրին, մի այնպիսի տեսք ստացավ , կարծես ընտանիքը մի ինչ-որ կարևոր հյուրի էր սպասում:

- Ինչքա՜ն ենք այստեղ խմել,- հոգոց քաշեց պորուչիկը,- Կանոյի, Խոմմայի, Նոգատիի հետ:

- Այո, նրանք սիրում էին քեֆ անել...

- Ոչինչ, շուտով մենք նրանց կհանդիպենք: Պատկերացնում եմ, թե ոնց են ինձ ձեռ առնելու, որ քեզ էլ եմ հետս տարել:

Առաջին հարկ իջնելուց առաջ պորուչիկը շրջվեց և մի հայացք ձգեց հավաք, վառ լուսավորված սենյակին:Մտովի նրա առջև հառնեցին ընկերների` երիտասարդ սպաների դեմքերը, նրանց աղմկոտ, կիսահարբած զրույցները, միամիտ սնապարծությունը: Այն ուրախ խնջույքների ժամանակ մտքովն էլ չէր անցել, որ մի գեղեցիկ օր, հենց այս սենյակում նա կբացի իր փորը:

Իջնելով ներքև` ամուսինները սկսեցին նախապատրաստվել; Այդ ընթացքում Րեյկոն խնամքով ծալեց ամուսնու լողախալաթը, բաղնիք բերեց նրա համազգեստն ու օսլայած ազդրակապը:

Փոքր հյուրասենյակի սեղանին թղթեր դրեց` մահառաջ գրվելիք նամակների համար; Իր համար նա արդեն որոշել էր, թե ինչ էր գրելու; Րեյկոյի տուշի փայտիկով քերծեցին տուշամանի ոսկե տառերը, և ջուրը նրա մեջ պղտորվեց ու սևացավ: Րեյկոն իրեն արգելում էր մտածել այն մասին, որ իր մատների համաչափ շարժումների միալար շրշյունը ծառայում էր մի նպատակի` մերձեցնել վախճանը:

Ոչ, դա սովորական տնային գործ էր, ժամանակ անցկացնելու միջոց, որ մնացել էր մահվան հետ հանդիպումից առաջ: Գրչի դյուրաթեքությունը, որն արագորեն սահում էր թանաքամանում, տուշի ուժեղացող հոտը նրան սարսափելի ու չարագույժ էին թվում:

Լողասենյակից դուրս եկավ պորուչիկը, որն համազգեստն հագել էր մերկ մարմնի վրա: Նա լռելայն նայեց, վերցրեց գրիչը և անվճռական նայեց սպիտակ թղթին: Րեյկոն գնաց հագնելու սպիտակ կիմոնոն:Երբ նա լվացված և թեթևակի շպարված վերադարձավ սենյակ, պորուչիկի հրաժեշտի նամակն արդեն գրված էր:

«Կեցցե' Կայսերական բանակը: Պորուչիկ Սինձի Տակեյամա»:

Րեյկոն նստեց ամուսնուն դեմ հանդիման և ինքն էլ սկսեց գրել:

Պորուչիկը չափազանց լուրջ ու ուշադիր նայում էր, թե ինչպես են կնոջ սպիտակ մատները թղթին հիերոգլիֆներ թողնում: Հետո նա ամրացրեց թուրը, Րեյկոն դաշույնը մտցրեց գոտու տակ, և ապա մահառաջ գրված նամակները ձեռքերին` ամուսինները մոտեցան զոհասեղանին և ծնկեցին լռելայն աղոթքի:

Հանգցնելով առաջին հարկի լույսը` պորուչիկը բարձրացավ վերև. կեսից նա շրջվեց. կնոջ գեղեցկությունն ասես շանթահարեց նրան. աչքերը խորարհելով` կինը խավարի հետևից նրան իր ձյունաճերմակ հանդերձով: Նամակները կողք-կողքի դրեցին երկրորդ հարկի տոկոմանայի մեջ: Պորուչիկը կամեցավ պատից հանել կակեձիկան, սակայն միտքը փոխեց. այնտեղ կար ընդամենը մի հատիկ սրբազան բառ- «Հավատարմություն», և նա մտածեց, որ իրենց խնամախոս, գեներալ-լեյտենանտ Օձելին, որ գրել էր այդ հիերոգլիֆները, կների իրեն, եթե փաթեթեին արյան շիթեր ցայտեն:

Պորուչիկը նստեց մեջքով դեպի պատը և սուրը դրեց ծնկներին: Րեյկոն դանդաղ իջավ հարևան տատամիին: Սպիտակ հանդերձանքն ալ շուրթերը կուրացուցիչ պայծառ էր դարձել:

Ամուսինները նստել էին կողք-կողքի և նայում էին մեկմեկու աչքերի: Հայացք ձգելոց սրին, որ ամուսնու ծնկներին էր, Ռեյկոն հիշեց իրենց առաջին գիշերը. Տխրությունն այլևս անտանելի դարձավ: Որոշ ժամանակ անց պորուչիկը ճնշված ձայնով ասաց.

-Ես մարտավկա չունեմ և ուրեմն խորը կպատռեմ: Հավանաբար հաճելի տեսարան չի լինի, բայց դու մի վախեցիր: յուրաքանչյուր մահ կողքից տեսնողի համար սարսափելի `: Թող այն քեզ չզրկի քաջությունից: Եղա՞ վ:

-Լավ,-գլուխը խոնարհեց Րեյկոն: Նայելով կնոջ սլացիկ մարմնին, որ պարուրված էր սպիտակներով` պորուչիկը հանկարծ մի տարօրինակ արբեցուցիչ գրգիռ զգաց: Այժմ կինն իրեն ամուսնուն կտեսնի նոր դրսևորմամբ` զինվորական իր պարտքը կատարելիս, քամզի իր սպասող մահը պակաս պատվաբեր չէ, քան մարտադաշտում զոհվելը: Նա ցույց կտա կնոջը, թե ինչպես կպահեր իրեն ճակատամարտում:

Մի գայթակղիչ անրջանք գրավեց պորուչիկի երևակայությունը: Միայնակ վախճանը ճակատամարտում և անձնասպանությունը գեղեցիկ կնոջ աչքի առաջ. Նա կարծես պատրաստվում էր մահանալ երկու չափումներում միանգամից, և այդ զգացողությունը նրան երանության բարձրակետին հասցրեց: Ահա իսկական երջանկությունը,-մտածեց պորուչիկը: Նահատակվել կնոջ հայացքի առաջ` նույնն է թե մեռնել ըմբոշխնելով ափազեփյուռի բուրմունքը: Նրան մի առանձնահատուկ շնորհ է բաժին ընկել, որը հասու չէ ուրիշ որևէ մեկին:

Ասես մի նորահարս, նրա ճերմակ անշարժ ֆիգուրը պորուչիկի համար մարմնավորում էր այն ամենը, հանուն որի նա ապրում էր. Կայսերը, հայրենիքը, մարտադրոշը: Սրբազան այդ խորհրդանիշերը նրան էին նայում կնոջ ջինջ հայացքով:

Մահվանը պատրաստվող ամուսնուն հետևելով, Րեյկոն ևս մտածում էր, որ դժվար թե աշխարհում առավել հիասքանչ մի արարողություն: Համազգեստը միշտ էր սազել պորուչիկին, սակայն հիմա երբ նա խոժոռելով հոնքերը և շուրթերը` սեղմած, նայում էր մահվան աչքերին, դեմքին այրական անկրկնելի գեղեցկություն էր իջել:

-Վերջ, ժամանակն է,-ասաց պորուչիկը:

Րեյկոն մինչև գետին խոնարհվեց նրան: Մեկեն ուժերն իսպառ լքեցին կնոջը. Նա ոչ մի կերպ չէր կարողանում ուղղվել: Լաց լինել չի կարող,-ասաց նա ինքն իրեն,-դեմքս շպարված է: Բայց արցունքներն իրենք իրենց հեսում էին: Երբ նա վերջապես ուղղվեց, ասես արցունքների շղարշի միջով տեսավ, որ ամուսինն արդեն մերկացրած սուրը փաթաթում է սպիտակ կտորով, ու ընդամենը մի քսան սանտիմետր է մնացել: Վերջացնելով այդ գործը և սուրը դնելով գետնին, պորուչիկը խաչեց ոտքերը և արձակեց համազգեստի օձիքը: Կնոջը նա այլևս չէր նայումԼ Մատները մեկը մյուսի ետևից արձակում էին պողպատե ողորկ կոճակները: Մերկացավ խաթ կուրծքը, ապա` փորը: Պորուչիկը հանեց գոտին, իջեցրեց շալվարը – երևաց ազդրակալի ճերմակ կտորը: Նա իջեցրեց ազդրակալը, ավելի մերկացնելով մարմինը: Անթարթ աչքերը հառած մերկ փորին, նա ձախ ձեռքով թեթևակի շոյում էր գոտկատեղից քիչ ներքև: Անհանգստանալով, թե արդյոք շեղբը բավականաչափ սուր է, սպան կիսով չափ իջեցրեց շալվարը և թեթևակի քերծեց ոտքը: Մաշկին կարմիր սպի բացվեց, և արյան բարակ շիթեր հոսելով ազդրի վրայով` կայծկլտում էին էլեկտրական վառ լույսի տակ: Րեյկոն առաջին անգամ տեսնելով ամուսնու արյունը` շնչակտուր էր լինում: Նա նայեց ամուսնու դեմքին, որը գնահատող հայացքով կտրվածքն էր զննում: Րեյկոն միանգամից հանդարտվեց, չնայած հասկանում էր, որ թեթևության այդ զգացումը կեղծ էր:

Պորուչիկը բարձրացրեց աչքերը` բազեի խիստ հայացքով հառեց կնոջ դեմքին: Նա սեպը կանգնեցրեց իրենից առաջ, իսկ ինքը այնպիսի դիրք գրավեց, որպեսզի մարմինը կախվի սրի վրա: Կիտելի տակ պրկված մկաններից երևում էր, որ պորուչիկը հավաքել է իր բոլոր ուժերը:: Նա մտադիր էր ածելին խրել փորի ներքևի ձախ մասը` հնարավորին չափ խորը: Ցասումնալի ճիչը խախտեց սենյակի լռությունը: Թեպետ պորուչիկն ինքն էր հարվածը հասցնողը, նրան թվաց, թե մեկ ուրիշն է խոցել իր մարմինը հաստ երկաթյան ձողով: Աչքերի առաջ մթնեց և մի քանի ակնթարթ նա դադարեց հասկանալ, թե ինչ է կատարվում իր հետ: Մերկ պողպատը մինչև կոթը խրվել էր մարմինը և պորուչիկի բռունցքը, որ սեպը մեջտեղից սեղմել էր, հասել էր փորին: Գիտակցությունը ետ եկավ:

Սեպը բացել է որովայնս. Կասկած չկա,-մտածեց նա: Դժվարությամբ էր շնչում, կուրծքը ծանր վեր ու վար էր անում:

Անհանարին էր, որ դա իր մարմնում լիներ, ինչ-որ տեղ հեռվում, մի հրեշավոր երկրում, ուր ասես ճաքել էր հողը և ճեղքերից կրակի լավա էր ժայթքում: Սարսափելի արագությամբ ցավը ավելի ու ավելի էր մոտենում: Զսպելով ճիչը, պորուչիկը ատամներով սեղմեց ներքևի շրթունքը: Ահա ինչպիսին է նա, խարակիրին,-մտածեց նա: Ասես ամբողջ աշխարհը շուռ էր եկել ու երկինքը թափվել էր գլխին:

Կամքը և արիությունը, որ անդրդվելի էին թվում մինչ այն պահը, երբ սեպը խրվել էր մարմինը, այժմ պրկվել էին բարակ պողպատյա լարի պես, և միտքն այն մասին, որ ամեն գնով, մինչև վերջին ճիգը պետք է կառչել այդ թելից` պորուչիկի սիրտը լցվեց մի տագնապոտ թախծով: Բռունցքը, որ բռնել էր սուրը, ամբողջովին թաց էր: Սպան տեսավ, որ ձեռքը և սպիտակ կտորը արնաշաղախ են:

Ազդրակալը ևս ալ կարմիր էր: Տարօրինակ է կրել այս ցավը և այսպես տեսնել ամեն ինչ և աշխարհը գոյություն ունի, ինչպես առաջ,-մտածեց նա:

Դեմքը սարսափելի գունատվել էր, կարծես դեմքին սպիտակ վարագույր էր իջել: Րեյկոն ամեն գնով զսպում էր դեպի ամուսինը նետվելու անկասելի պոռթկումը: Դա անել չի կարելի: Նա պետք է նստի և նայի: Ինքը վկա է, այդ պարտականությունը նրան ստանձնել է իր ամուսինը: Նա կողքին էր, հարևան տատամիի վրա. Հստակ տեսնում էր նրա աղավաղված դեմքը, որի վրա անտանելի տառապանք էր դրաշմված. Սակայն Րեյկոն չգիտեր, ինչպես օգնել սիրեցյալին:

Պորուչիկի ճակատին քրտինքի կաթիլներ էին փայլում: Նա փակեց աչքերը, նորից բացեց: հայացքը կորցրել էր իր մշտական պարզությունը և փոքրիկ գազանիկի նման դատարկ ու անիմաստ էր: Ամուսնու տառապանքները ամռան բարկ արևից էլ վառ էին փայլում. Նրանք ընդհանուր ոչինչ չունեին այն վշտի հետ, որ կրծում էր Էեյկոյի հոգին: ցավը գնալով սաստկանում էր: պորուչիկը այլևս այլ մի աշխարհի էակ էր, նրա գոյության ողջ իմաստը խտացել էր տառապանքի մեջ, և Րեյկոյին թվաց, որ ամուսինը գերի է` բանտված ցավի վանդակում ու նա այլևս անհասանելի էր: Նրա ցավը մարմնական տանջանք չէր, չէ որ ինքը ցավ չէր զգում: Րեյկոն այնպիսի զգացողություն ուներ, որ իր և ամուսնու միջև մի ապակե պատ էր գոյացել:

Հարսանիքի օրվանից ի վեր Րեյկոյի կյանքի ողջ իմաստը ամուսնու մեջ էր պարփակված, նրա ամեն շունչը իր շունչն էր, իսկ այժմ նա գոյություն ուներ իրենից անկախ, գերեվարված իր տառապանքին, և նա` տրված իր ողբին, չէր զգում հողը ոտքերի տակ:

Պորուչիկը փորձեց փորը լայնակի պատռել, բայց սուրը խրվել , մնացել էր ներսում, և ներքին օրգանները համառորեն սեպը առաջ չէին թողնում:

Նա հասկացավ, որ պետք է երկու ձեռքով կառչել երկաթից և ավելի խորը մտցնել: Այդպես էլ արեց: Սեպն իր սպասվածից ավելի դժվարությամբ էր առաջ գնում. ստիպված էր ամբողջ ուժը կենտրոնացնել աջ ձեռքի դաստակում:

Շեղբը մի տասը սանտիմետր առաջ շարժվեց: Ցավը հեղեղի պես վրա տվեց, ավելի ու ավելի ծավալվելով: Թվում էր, թե որովայնը շնչում էր, ինչպես մի ահռելի զանգ, ո'չ, հազարավոր զանգերի պես, որ զարկերակի ամեն հարվածի, ամեն շնչի հետ բզկտում էին պորուչիկի ողջ էությունը:

Տնքոցները պահելը այլևս անտանելի էր: բայց պորուչիկը հանկարծ տեսավ, որ սեպը հասել է փորի կեսին, և նա բավարարվածության ու քաջության նոր լիցքերով համակվեց:

Արյունը հեղեղվելով հորդում էր վերքից: շուրջբոլորը կարմիրով էր ծածկվել, կանաչավուն շալվարի վրայով արյան գետեր էին հոսում: Արյան մի քանի կաթիլ, ասես փոքրիկ թռչնակներ, թռան հասան հարևան տատամիին` ցայտելով րեյկոյին ձյունաճերմակ փեշերին:

Երբ պորուչիկը ածելին հասցրեց որովայնի աջ կողմը, սեպն արդեն այնքան էլ խորքում չէր, և արյունից ու ճարպերից պլստուն ածելին համարյա թե վերքից դուրս էր պրծել: Սրտխառնուքը բռնեց կոկորդը և պորուչիկը խռխռալով բառաչեց: Կծկումներից ցավն ավելի անտանելի դարձավ, պատռվածքի եզրերը բացվեցին, և փորոտիքը դուրս թափվեց: Աղիքների պետքը չէր իրենց տիրոջ տառապանքը. Առողջ և ողորկ նրանք թափվեցին:

Գլուխը կախ ընկավ, ուսերը վեր ելան, աչքերը նեղացան` վերածվելով ճեղքերի, բերանից թքալորձ էր ծորում: Համազգեստի ուսադիրները ոսկի էին շողարձակում: Պորուչիկը` մի ձեռքով հենված հատակին, արյան լճի մեջ ընկրկում էր:

Սենյակում գարշահոտություն տարածվեց, ստխառնուքը շարունակվում էր, ուսերն անդադար ցնցվում էին: Սեպը, որն ասես փորից դուրս էր մղվել, անշարժացել էր անկյանք ձեռքում:

Հանկարծ սպան մեկեն ուղղվեց. Ինչի հետ կհամեմատվեր կամքի այս անհավանական լարումը: Կտրուկ շարժումից գլուխը ետ մղվեց և ծոծրակով ուժեղ կպավ պատին: Րեյկոն, որ ասես քար կտրած միայն արյան գետերին էր նայում, որ դանդաղորեն հոսելով ծնկներին էր հասնում, զարմացած բարձրացրեծ աչքերը:

Դիմակը, որ տեսավ, նման չէր մարդկային դեմքի: Աչքերը դուրս էին պրծել, մահացու չորությունը պատել էր մաշկը, այտոսկրերը և բերանը` երբեմնի այնքան գեղեցիկ, չորացած կեղտի գույն էին ստացել: Պորուչիկի աջ ձեռքը գերագույն ջանքով բարձրացրեց ծանր սուրը: Անվստահ ու դանդաղ լարովի տիկնիկի շարժում էր հիշեցնում: Պորուչիկը ջանում էր անհնազանդ ածելին մոտեցնել կոկորդին: րեյկոն կենտրոնացած հետևում էր, թե նա ինչպես է ի կատար ածում իր կյանքի ամենավերջին, աներևակայելի դժվար արարքը: Մեկը մյուսի ետևից կոկորդին ուղղված լպրծուն շեղբը վրիպում էր: Պորուչիկին ուժերը իսպառ լքում էին: Չնայած ճարմանդն արձակած էր, բայց օձիքը ծածկել էր վիզը և ածելին դեմ էր առնում կոշտ կոկորդին: Րեյկոն այլևս անկարող էր տանել այս տեսարանը: Նա ուզում էր ամուսնուն օգնության հասնել, բայց բարձրանալու ուժ չուներ: Չորեքթաթ նա սողաց դեպի արյան լիճը: Սպիտակ կիմոնոն կարմիրով էր ծածկվել: Հասնելով ամուսնու թիկունքին, նա հեռացրեց օձիքի եզրերը: դա այն ամենն էր, ինչով նա օգնեց ամուսնուն: Վերջապես դողդողացող ածելին կտրեց մերկ պարանոցը: ռեյկոյին թվաց, թե ինքն ամուսնուն հրեց առաջ, բայց ոչ, ինքը` պորուչիկը, վերջին ճիգով նետվեց շեղբին ընդառաջ: Պողպատը մինչև ծոծրակը կտրեց վիզը: Արյան շատրվանը ցայտեց և պորուչիկը մարեց: ծոծրակին ցցված պողպատը լամպալույսի տակ կապույտին էր տալիս:

5.

Րեյկոն դանդաղ իջավ աստիճաններով: Արյունով ներծծված տաբիները սղում էին. Երկրորդ հարկում մահացու լռություն էր իշխում: Նա վառեց լույսը վերևում, փակեց գազի ծորակը և մխացող ածուխների վրա ջուր շաղ տվեց: Հետո կանգ առավ փոքրիկ սենյակի հայելու առջև և բարձրացրեց կիմոնոյի փեշերը: Արյան շիթերը տարօրինակ նախշերով էին պատել սպիտակ գործվածքը: Նա դողահար նստեց գետնին. Ամուսնու արյունով թրջված փեշերը սառեցնում էին ոտքերը: Երկար շպարում էր դեմքը` այտերն ու շուրթերը վառ ներկելով: Գրիմը սիրելիի համար չէր, այլ այն աշխարհի, որ շուտով նա լքելու էր: Դրա համար վրձնի շարժումներում ինչ-որ վեհաշուք բան կար: Երբ Րեյկոն կանգնեց տատամիի վրա, հայելու առջև արյան հետք կար, բայց նա նույնիսկ հայացք չձգեց: Այնուհետև երիտասարդ կինը մտավ լոգարան և վերջապես կանգ առավ միջանցքում:

Երեկոյան պորուչիկը, պատրաստվելով մահվան, շքամուտքի դուռը կողպել էր: Որոշ ժամանակ Րեյկոն երկմտում էր. Եթե դուռը փակ լինի, հարևանները շուտ չեն իմանա երիտասարդ զույգի մահվան մասին, նա չէր էլ ցանկանա, որ մարդիկ իրենց մարմինները քայքայված գտնեն: Ավելի լավ է բաց թողնել... Րեյկոն պտտեցրեց բանալին և փոքր-ինչ բացեց դուռը: Միջանցքը լցվեց սառը քամիով, գիշերային փողոցը դատարկ էր, ծառերի կատարներից վեր, որոնք շրջապատում էին դիմացի առանձնատունը, շողում էին աստղերը:

Րեյկոն նորից բարձրացավ վերև: Արյունը տաբիների վրա արդեն չորացել էր և ոտքերը այլևս չէր սայթաքում: Աստիճանների կեսից սուր հոտ զգաց: Պորուչիկը բերանքսիվայր պառկած էր արյան լճակում: Սրի ծայրն էլ ավելի էր դուրս ցցվել նրա ծոծրակից: Րեյկոն հանգիստ կտրեց-անցավ արնաշաղախ սենյակը: Նստեց մեռած ամուսնու կողքին և կռանալով կողքից նայեց նրա դեմքին: Պորուչիկի լայն բացված աչքերը հմայված նայում էին մի կետի: Րեյկոն բարձրացրեց անկյանք գլուխը, թևքով սրբեց արնաշաղախ դեմքը և հրաժեշտի համբույրով դրոշմեց ամուսնու շուրթերը: Արագ վեր կենալով նա բացեց պահարանը, այնտեղից հանեց պարան և սպիտակ ծածկոց: Ծածկոցը խնամքով, որպեսզի կիմոնոն չճմրթվի, փաթաթեց գոտկատեղին, պարանը կապեց դրա վրայից: Րեյկոն նստեց գետնին, ամուսնու դիակից մեկ քայլ այս կողմ: Գոտկատեղից հանեց դաշույնը, լեզվով հպվեց փայլող պողպատին: Ողորկ մետաղը փոքր-ինչ քաղցրահամ էր:

Երիտասարդ կինը վայրկյան իսկ չէր տատանվում: Մտածեց, որ ամուսնուց բաժանվող տառապանքը կլինի նաև իրենը, որ մերձենում է սիրեցյալի հետ հանդիպման պահը, ու նրա սրտում միայն բերկրանք կար: Պորուչիկի դեմքին նա ինչ-որ խորհրդավոր անբացատրելի բան էր տեսնում: Հիմա նա կպարզի այդ առեղծվածը: Րեյկոն հասկացավ, որ միայն հիմա է զգում Մեծն իմաստի քաղցր կորուստը, որին հավատում էր ամուսինը: Եթե նա առաջ այդ նվիրական իմացության մասին գիտեր միայն պորուչիկից, ապա այժմ ինքը կճաշակի դրա համը: Րեյկոն դաշույնը մտցրեց կոկորդը և սեղմեց: Վերքը շատ փոքր էր: Գլուխը տաքացավ, ձեռքերը դողացին: Նա շեղբը կտրուկ դուրս քաշեց: Ներսից ինչ-որ տաք բան լցվեց կոկորդը, աչքերի առաջ ամեն ինչ կարմրով ներկվեց, վերքից արյուն էր հորդում: Րեյկոն հավաքեց ողջ ուժերը և դաշույնը մինչև երախակալը խրեց կոկորդը:

ԿԻԳԱՔՈՒ (1661—1707) / Հոքուներ

ԿԻԳԱՔՈՒ (1661—1707) / Հոքուներ

Թարգմանությունը` Նաիրի Զարյանի

***

Լուսնի պայծառ լույս:

Սոճին ստվերը գցել է սպիտակ

Խսիրի վրա:

***

Պարսը թեթև մժղուկների

Թռչում է վեր,- կամուրջը օդային

Երազանքիս համար:

***

ճանապարհին մի մուրացկան:

Ամառ:

Երկինքն ու երկիրն են լոկ

Նրա համար ծածկոց:

***

Ինձ քարկոծեցե'ք:

Քիչ առաջ ես նոր ծաղկած բալենու

Ճյուղը կոտրեցի:

***

Ինչ գեղեցիկ են քո ձկնիկները:

Բայց եթե միայն դու, ծերու'կ ձկնորս,

Քո ձկնիկների համը փորձեիր:

***

Օրն է տասերորդ տարեդարձի:

Բայց կարծես երեկ մեռավ

Բասյոն...

Լացող ուռենին ստվեր է գցել:

ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ ԱՌԱԾՆԵՐ ԵՎ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ

ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ ԱՌԱԾՆԵՐ ԵՎ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ

Ճապոնական առածներն ու ասացվածքները վերցված են 1969-ին «Հայաստան» հրատարակչության կողմից հրատարակված «Արևելքի ժողովուրդների առածներ և ասացվածքներ» գրքից:

Թարգմանությունը` Ս. Ա. Բունիաթյանի:

Ագահությունը մարդուն կործանում է:

Ագռավները ամեն տեղ սև են:

Ադամանդին փայլ է հարկավոր, մարդուն` գիտություն:

Ալյուր գողացողի շորն ալրոտ կլինի:

Ականատեսը կենդանի փաստաթուղթ է:

Աղքատությունը հիվանդությունից վատ է:

Ամեն թուլություն մարդկային է:

Ամեն ինչին բաց աչքով նայիր:

Ամեն ինչ հեռվից լավ է երևում:

Ամեն կաղ յուրովի է կաղում:

Ամեն մարդ իր տանը հերոս է:

Ամեն սկիզբ իր վերջն ունի:

Այնպես է իրեն զգում, ինչպես ձուկը ջրում:

Այնպես է լինում, որ իմաստությունն էլ է հիմարանում:

Այսօրվա հիսունը վաղվա հարյուրից լավ է:

Այրված երեսը արևից չի վախենա:

Անազնիվ ճանապարհով եկածը նույն ճանապարով էլ կգնա:

Անզգուշությունը մարդու կատաղի թշնամին է:

Անցած օրը ետ չի դառանա:

Աշխատանքի ժամանակ հայելի չեն նայում:

Աշխարհը հավիտենական է, կյանքը` կարճ:

Աշխարհը մի մարդու համար չէ:

Աչքերը հոգու հայելին են:

Ապրելով խաղաղության մեջ, պատերազմի մասին մի' մոռացիր:

Ապուշի մոտ էլ հազար խոսքից մեկը խելոք կլինի:

Առանց թրջվելու ձուկ չես բռնի:

Առավոտյան հրամայում է, երեկոյան հրամանը փոխում:

Ասեղ գողացողը սայլ էլ կգողանա:

Ասեղը փոքր է, բայց կուլ տալ չես կարող:

Ասեղի ծակից է երկնքին նայում:

Ասեղով ջրհոր չես փորի:

Ավազից ջուր չես քամի:

Ատամները ամուր են, բայց փտում են, լեզուն փափուկ է, բայց երկար է ապրում:

Բարեգործը մենակ չի մնա:

Բարության սերմեր ցանիր:

Բաց վերքի վրա աղ չեն ցանի:

Բերանից և չարություն է դուրս գալիս, և բարություն:

Բերանն ու քսակը լավ է միշտ ամուր պահել:

Բոլոր գետերը հոսում են դեպի ծով:

Բոլոր հիվանդությունների մեջ ամենածանրը աղքատությունն է:

Բրնձի ամեն մի հատիկը ծանր աշխատանքով է ձեռք բերվում:

Բուդդային կեղծ աղոթքով երեք անգամից ավելի չես խաբի:

Բուդդան էլ է սկզբից սովորական մարդ եղել:

Գառնուկը մոր կուրծքը ծծելիս ծնկի է իջնում:

Գեղեցկուհին էլ է ծերության օրերին կապկի նմանվում:

Գինին ներս մտավ, խելքը դուրս թռավ:

Գիտնականը մտածում է գիտության մասին, մսագործը` խոզերի:

Գիտության մեջ կարճ ճանապարհ չկա:

Գլուխը ծածկեց, պոչը երևում է:

Գյուղացին իր արտը ձեռքերի վրա կտանի:

ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ ԿԱՎԱԲԱՏԱ / Ճապոնիայի գեղեցկությամբ ծնված (նոբելյան բանախոսություն)

ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ ԿԱՎԱԲԱՏԱ / Ճապոնիայի գեղեցկությամբ ծնված (նոբելյան բանախոսություն)

Յասունարի Կավաբատայի նոբելյան բանախոսության Մանե Զարեյանի կատարած հայերեն թարգմանությունը վերցված է 1978-ին հրատարակված Կավաբատայի «Հազարաթև կռունկը» գրքից:

Ծաղիկները` գարնանը:

Կկուն` ամռանը:

Աշնանը` լուսինը:

Մաքուր, սառը ձյունը`

Ձմռանը:

Ձենի վանական Դոգենը (1200-1253) հորինել է այս ոտանավորը և այն անվանել «Նախասկզբի պատկեր»:

Ձմեռային լուսին,

Դու ելար ամպերի տակ,

Ինձ ես ուղեկցում:

Դու չե՞ ս մրսում ձյունից:

Չե՞ ս դողում դու քամուց:

Իսկ սա Մյոե իմաստունի (1173-1232) ոտանավորն է:

Երբ ինձ խնդրում են որևէ բան գրել ի հիշատակ, ես այս ոտանավորն եմ գրում: Մյոեի ոտանավորին նախորդում է երկար , մանրամասն, ուտա-մոնոգատարի[1] հիշեցնող մի առաջաբան, որը պարզաբանում է նրա իմաստը:

«Գիշեր է: 1224 թվականի դեկտեմբերի 12-ը: Երկինքը պատված է ամպերով: Լուսինը չի երևում: Ես մտա պալատ և, նստելով, խորասուզվեցի ձենի[2] մեջ: Երբ վերջապես վրա հասավ կեսգիշերը` գիշերային հսկա ժամանակը, և ես վերի տաղավարից ուղղվեցի դեպի վարի տաղավարը, լուսինը դուրս ելավ ամպերի տակից և փայլատակեց շողշողացող ձյան վրա: Այսպիսի ուղեկցուհու հետ ինձ համար սարսափելի չէ հովտում ոռնացող գայլն անգամ: Որոշ ժամանակ վարի տաղավարում մնալուց հետո ես դուրս եկա: Լուսինը դարձյալ չկար: Մինչ նա թաքնվել էր, հնչեց ետկեսգիշերյա զանգակը, և ես կրկին ուղղվեցի դեպի վեր: Եվ այդ պահին լուսինը նորից դուրս լողաց ամպերի տակից և նորից ուղեկցեց ինձ: Վերև բարձրանալով, ես ուղղվեցի դեպի դահլիճ: Իսկ լուսինը, ցրելով ամպերը, իր ողջ տեսքով ցույց էր տալիս, որ պատրաստվում է թաքնվելու հարևան լեռան կատարի ետևում: Նա, երևի, ուզում էր գաղտնի պահել մեր համատեղ զբասանքը:

Եվ ես կգամ այնտեղ`

Լեռան կատարի մոտ,

Դու' էլ արի, լուսին,

Եվ ա'յս գիշեր, և գիշերից-գիշեր

Ինձ հե'տ եղիր, լուսի'ն»:

Կա'մ գիշերվա մնացած մասը դահլիճում նստած մնալուց, կա'մ առավոտվա կողմ այնտեղ վերադառնալուց հետո, Մյոեն գրել է.

«Աչքերս բացելով, լուսամուտից դուրս տեսա այգաբացի լուսինը: Ես ամբողջ ժամանակ նստած էի մթության մեջ և չկարողացա իսկույն հասկանալ, թե որտեղից է այդ փայլը` իմ պայծառացած հոգուց արդյոք, թե լուսնից:

Իմ հոգին

Պարզ լույս է ճառագում:

Իսկ լուսինը, թերևս,

Մտածում է,

Թե դա անդրադարձումն է իր»:

Եթե Սայգյոյին անվանում են սակուրայի բանաստեղծ, ապա Մյոեն լուսնի երգիչ է:

Օ՜ ինչ պայծառ, պայծառ է:

Օ՜ ինչ պայծառ, պայծառ, պայծառ է:

Օ՜ ինչ պայծառ, պայծառ է:

Օ՜ ինչ պայծառ, պայծառ, պայծառ, պայծառ է

Լուսինը:

Ոտանավորը հենվում է սոսկ ձայնի հուզվածության աստիճանին:

Կեսգիշերից մինչև լուսաբաց Մյոեն երեք ոտանավոր հորինեց «Ձմեռային լուսնի մասին», հետևելով Սյագյոյի այն խոսքերին, թե. «Երբ ոտանավոր ես հորինում, մի մտածիր, որ հորինում ես»: Ընդամենը երեսունմեկ վանկ [3] կազմող բառերով Մյոեն վստահաբար զրուցում է լուսնի` ոչ միայն ինչպես բարեկամի, այլև ինչպես շատ հարազատ մի մարդու հետ:

«Լուսնին նայելով ես լուսինն եմ դառնում: Լուսինը, որին նայում եմ ես, դառնում է ես: Ես ընկղմվում եմ բնության մեջ, միաձուլվում նրան»:

Մինչև լուսաբաց մութ սենյակում նստած վանականի «պայծառացած սրտից» ճառագող փայլը արևածագի լուսնին իր սեփական փայլն է թվում:

Ինչպես պարզ է դառնում «Ինձ ուղեկցող ձմեռային լուսինը» ոտանավորի մանրամասն նախաբանից, կրոնական և փիլիսոփայական խորհրդածությունների գիրկն ընկղմված Մյոեն, դահլիճ մտնելով, ոտանավորով արտահայտել է լուսնի հետ հանդիպման, նրա հետ ունեցած անտեսանելի հաղորդակցման իր ապրած զգացումը: Երբ ինձ խնդրում են որևէ բան մակագրել, ես այս ոտանավորն եմ ընտրում նրա զարմանալի մեղմության ու սրտահուզության համար:

Օ՜, ձմեռային լուսին, դու մերթ թաքնվում ես ամպերի մեջ, մերթ հայտնվում նորից, լուսավորելով իմ հետքերը, երբ ես քայլում եմ դեպի ձենի դահլիճը կամ վերադառնում եմ այնտեղից: Քեզ հետ ինձ համար սարսափելի չէ նաև հովտում ոռնացող գայլը: Դու չե՞ս մրսում արդյոք ձյունից: Հոգեհան չե՞ ս լինում արդյոք քամուց:

Ես այս ոտանավորն եմ մակագրում նրա համար, որ այն ներթափանցված է ջերմ, անկեղծ, բարի կարեկցությամբ դեպի բնությունն ու մարդը, որ այն մարմնավորում է ճապոնական հոգու խոր քնքշանքը:

Անցյալի ու ներկայի, Արևելքի ու Արևմուտքի արվեստի գիտակ, պրոֆեսոր Յասիրո Յուկիոն, որն աշխարհին հայտնի է Բոտիչելլի ուսումնասիրությամբ, մի անգամ ասել է, որ ճապոնական արվեստի յուրահատկությունը կարելի է արտահայտել պոետական մի նախադասությամբ. «Երբեք այնպես չես մտածում բարեկամներիդ մասին, ինչպես, երբ նայում ես ձյանը, լուսնին կամ ծաղիկներին»: Երբ զմայլվում ես ձյան գեղեցկությամբ կամ լուսնի գեղեցկությամբ, մի խոսքով, երբ ցնցված ես լինում տարվա չորս եղանակների գեղեցկությամբ, երբ երանություն ես ապրում գեղեցկի հետ հանդիպումից, այդժամ առանձնապես ես մտածում եմ բարեկամներիդ մասին` ուզում ես նրանց հետ կիսել ուրախությունդ: Մի խոսքով, գեղեցիկը հայելը արթնացնում է մարդկանց կարեկցելու ու սիրելու ամենաուժեղ զգացմունքը, և այդ ժամանակ «բարեկամ» բառը վեր է ածվում «մարդ» բառի:

«Ձյունը, լուսինը, ծաղիկները», որոնք մարմնավորում են իրար հաջորդող տարվա չորս եղանակների գեղեցկությունը, ըստ ճապոնական ավանդույթի մարմնավորում են գեղեցկությունն առհասարակ` լեռների, գետերի, խոտերի, ծառերի, բնության հավերժական երևույթների, այդ թվում մարդկային զգացմունքների գեղեցկությունը:

«Երբեք այնպես չես մտածում բարեկամներիդ մասին, ինչպես, երբ նայում ես ձյանը, լուսնին ու ծաղիկներին»- այս զգացումն է ընկած նաև թեյի արարողության [4] հիմքում: Հանդիպումը թեյի շուրջ նույն «զգացմունքների հանդիպումն» է: Հաճելի մթնոլորտ, հաճելի մարդիկ, տարվա հաճելի եղանակ: Ի դեպ, եթե իմ «Հազարաթև կռունկը» վիպակում դուք կգտնեք թեյի արարողության արտաքին ու ներքին գեղեցկությունը ցույց տալու ցանկություն, դուք կսխալվեք: Այնտեղ ես ավելի շուտ թերահավատորեն են տրամադրված և որոշել եմ հաղորդել իմ երկյուղներին ու նախազգուշացումները այն գռեհկության դեմ, որի մեջ ընկնում են թեյի ժամանակակից արարողությունները:

Ձմեռային լուսին,

Դու ելար ամպերի տակ,

Ինձ ես ուղեկցում:

Դու չե՞ ս մրսում ձյունից:

Չե՞ ս դողում դու քամուց:

Եվ եթե դուք կմտածեք, թե Դոգենի` տարվա չորս եղանակների` գարնան, ամռան, աշնան, ձմռան, գեղեցկության մասին ոտանավորը բնության` սոսկ կողք-կողքի անարվեստ շարված, տափակ, ծեծված, մաշված, ճապոնացիներին վաղուց ծանոթ պատկերներ են, մտածեցե'ք: Եթե դուք կասեք, թե դա իսկի ոտանավոր էլ չէ, ասացե'ք: Բայց այն որքան է նման ծեր Ռյոկանի (1758-1831)` մահից առաջ գրված ոտանավորին`

Ի՞նչ կմնա

Ինձանից հետո:

Ծաղիկները` գարնանը,

Կկուն` լեռներում,

Եվ թխկի թերևները` աշնանը:

Այս բանաստեղծության մեջ, ինչպես և Դոգենի մոտ, ամենապարզ պատկերները, ամենապարզ բառերը, անպաճույճ, նույնիսկ ընդգծված պարզությամբ դրված են կողք-կողքի, բայց, հաջորդափոխվելով, նրանք հաղորդում են Ճապոնիայի նվիրական էությունը: Դրան ավելացրած` սա բանաստեղծի վերջին ոտանավորն է:

Գարնան ողջ

Երկար,

Ամպամած օրը

Մանուկների հետ

Գնդակ եմ խաղում:

Քամին թարմ է:

Լուսինը` պայծառ:

Է՜հ, եկ հիշենք հին օրերը,

Մի լա'վ պար գանք այս գիշեր

Մինչ լուսաբաց:

Ինչ ասեմ`

Ես էլ մարդկանցից

Չեմ խուսափում,

Բայց ինձ ավելի է հաճելի

Մենակությունը:

Ռոյկանի հոգին այս երգերին է նման: Նա բավարարվում էր խոտերից հյուսած հյուղակով, շրջում էր ցնցոտիներով, թափառում պարապուտներում, խաղում երեխաների հետ, շատախոսում գյուղացիների հետ, բայց լուրջ զրույցներ սկսում խոր հավատի և գրականության մասին: Նա քայլում էր «Ժպիտը դեմքին, սերը խոսքերում» անխաթար ճանապարհով: Բայց հենց Ռյոկանն էր, որ ուշ Էդոյի ժամանակաշրջանում (XVIII դարի վերջ- XIX դարի սկիզբ) իր բանաստեղծություններով ու կալիգրաֆիայի իր արվեստով դեմ էր կանգնում ժամանակակիցների գռեհիկ ճաշակին, հավատարիմ մնալով նախնիների նրբագեղ ոճին: Ռյոկենը, որի բանաստեղծություններն ու կալիգրաֆիայի նմուշները մինչև օրս բարձր են գնահատվում Ճապոնիայում, մահվանից անմիջապես առաջ իր բանաստեղծություններում գրել է, որ իրենից հետո ոչինչ չի թողնում: Կարծում եմ, որ դրանով նա ուզում էր ասել, որ նրա մահից հետո էլ բնությունը կմնա չքնաղ, և դա միակ բանն է, որ նա կարող է թողնել մահից հետո այս աշխարհում: Դժվար չէ այստեղ տեսնել նախնիների զգացմունքներն ու Ռյոկանի կրոնասեր հոգին: Ռյոկանը սիրային բանաստեղծություններ էլ ունի: Ահա ինձ դուր եկածներից մեկը.

Օ՜, ինչ երկա՜ր, երկա՜ր

Եմ ես տրտմել

Սպասելով:

Եվ ահա` միասին ենք...

Էլ ի՞ նչ երազել:

Ռյոկանը, որ այն ժամանակ վաթսուն տարեկան ծերունի էր, հանդիպում է երիտասարդ, քսանինը տարեկան մի միանձնուհու` Տեյսինիին, և խելակորույս սիրահարվում նրան: Դա մի բանաստեղծություն է կնոջ` որպես հավերժության, որպես երկար սպասված սիրո հետ հանդիպման մասին:

Եվ ահա` միասին ենք...

Էլ ի՞ նչ երազել:

Այսպես պարզասրտորեն ավարտում է բանաստեղծն իր ոտանավորը:

Ռյոկանը ծնվել է Էտիգոյում (այժմ` Նիիգատա գավառ), այն նույն գավառում, որ ես նկարագրել եմ «Ձյունոտ երկիրը» վեպում: Դա Ճապոնիայի հյուսիսային ծայրամասն է, ուր Ճապոնական ծովի վրայով հասնում են Սիբիրից փչող սառը քամիները: Իր ողջ կյանքը նա անց է կացրել այդ երկրամասում: Ռյոկանը մահացել է յոթանասունչորս տարեկան հասակում: Խոր ծերության մեջ զգալով, զգալով, որ մահը մոտ է, նա սատորի[5] ապրեց: Եվ ինձ թվում է, որ մահվան եզրին, բանաստեղծ-վանականի «վերջին հայացքում» հյուսիսի բնությունն անդրադարձավ առանձնահատուկ գեղեցկությամբ: Ես ունեմ «Վերջին հայացքը» անվամբ մի ձույխիցու [6]: Ես այնտեղ խոսքեր եմ մեջ բերել ինքնասպանություն գործած Ակուտագավա Ռյունոսկեի (1892-1927)` մահից առաջ գրած վերջին նամակից, խոսքեր, որոնք ցնցել են ինձ: «Հավանաբար, ես աստիճանաբար զրկվեցի այն բանից, որ կոչվում է կյանքի բնազդ, կենդանական ծարավ,-գրել է Ակուտագավան:- Ես ապրում եմ բորբոքված նյարդերի աշխարհում` թափանցիկ ինչպես սառույցը... Ինձ հետապնդում է ինքնասպանության միտքը: Միայն թե առաջ բնությունը երբեք այսքան չքնաղ չի թվացել ինձ: Ձեզ համար, երևի, ծիծաղելի կլինի, պարադոքսային կթվա` բնության գեղեցկությամբ հմայված մարդը ինքնասպանության մասին է մտածում: Բայց հիմա բնությունը նրա համար է այդքան չքնաղ, որովհետև անդրադառնում էիմ վերջին հայացքում»:

1927 թվականին, երեսունհինգ տարեկան հասակում, Ակուտագավան վերջ տվեց կյանքին: «Վերջին հայացքում» այն ժամանակ ես գրել եմ. «Որքան էլ ծանր լինի այս աշխարհը, ինքնասպանությունը դեպի պայծառացում չի տանում: Որքան էլ առաքինի լինի անձնասպանը, նա հեռու է կատարելությունից: Ոչ Ակուտագավան, ոչ պատերազմից հետո ինքնասպանություն գործած Դաձայ Օսամուն (1909-1948) և ոչ ուրիշ որևէ մեկը ոչ հավանություն, ոչ կարեկցանք չի առաջացնում իմ մեջ: Ես մի ընկեր ունեի, ավանգարդիստ-նկարիչ էր: Նա նույնպես երիտասարդ մեռավ և նույնպես հաճախ էր մտածում ինքնասպանության մասին: «Վերջին հայացքում» ես այդ նրան եմ նկատի ունեցել: Նա սիրում էր ասել. «Մահից ավելի վեր արվեստ չկա», կամ` «Մեռնել հենց նշանակում է ապրել»: Այդ մարդը, որ ծնվել է բուդդայական տաճարում, ավարտել բուդդայական դպրոց, այլ կերպ էր նայում մահին, քան նայում են Արևմուտքում, մտածող այն մարդկանց շրջապատում, ովքեր չեն խորհել ինքնասպանության մասին»: Հավանաբար, այդպես է, որ կա: Վերցնենք թեկուզ նուն վանական Իկկյուին (1394-1481): Ասում են, նա երկու անգամ փորձել է վերջ տալ կյանքին: Ես ասացի «նույն», որովհետև Իկկյուին գիտեն նույնիսկ երեխաները` որպես հեքիաթների էջերից իջած մի խենթի, իսկ նրա արտառոց արարքների մասին բազմաթիվ անեկդոտներ են շրջում [7]: Իկկյուի մասին պատմում են, որ «երեխաները բարձրանում էին նրա գիրքը, շոյում մորուքը: Անտառի թռչունները կերը նրա ձեռքից էին վերցնում»: Դատելով ըստ ամենայնի, Օկկյուն եղել է անսահման անկեղծ, բարի ու մարդամոտ մի մարդ: Միաժամանակ Իկկյուն կատարյալ ձենական էր: Նա, կարծեմ, կայսեր որդի էր: Վեց տարեկանում նրան տվել են բուդդայական տաճար, և արդեն այն ժամանակ նա հանդես է բերել իր պոետական ձիրքը: Ավելի ուշ Իկկյուն տանջալից կերպով խորհրդածում էր կյանքի ու կրոնի էության մասին: «Եթե դու, աստված, գոյություն ունես, փրկիր ինձ: Եթե գոյություն չունես, թող ես հայտնվեմ լճի խորքում և ինձանով կերակրեմ ձկներին»: Նա իսկապես նետվել է լիճը, բայց նրան փրկել են: Այսպիսի մի դեպք էլ է եղել. Դայտոկուձի տաճարի, որտեղ իկկյուն ուսուցիչ էր, մի վանական ինքնասպանություն է գործում, որի պատճառով վանականներից ոմանց ճգնակեցություն են պարտադրում: Իրեն մեղավոր զգալով- «ծանր հոգսի բեռը»,- Օկկյուն հեռանում է լեռները և, վճտելով մեռնել, սովատանջ է անում իրեն:

Բանաստեղծությունների իր ժողովածուն նա անվանել է «Կյոուն» («Խելագարի ամպեր») և այդ անվանումը դարձրել իր կեղծանունը: Այդ, ինչպես և հաջորդ ժողովածուներում կան այնպիսի բանաստեղծություններ, որ հնարավոր չէ գտնել միջնադարյան կանսիներում [8], առավել ևս ձենի պոեզիայում, այնքան նրանք էրոտիկ են և ինտիմ մանրամասներ են պարունակում, որ կարող են շփոթեցնել մարդու: Իկկյուն ուշադրություն չէր դարձնում ձենի պատվիրաններին ու արգելքներին, ձուկ էր ուտում, խմում գարեջուր, ապրում կանանց հետ: Հանուն իր ազատության նա իր անձը հակադրում էրվանական կարգերին: Գուցե, այն խառը, անհանգիստ, խարխլված բարքերի ժամանակներում նա ուզում էր վերականգնել մարդկային ճշմարիտ գոյությունը, մարդկանց բնական կյանքը:

Մուրասակինոյի Դայտոկուձի տաճարը Կիոտոյում հիմա էլ դեռ թեյի արարողությունների սիրված վայր է: Թեյի սենյակի խորշում կախված կակեմոնոները, որ Իկկյուի կալիգրաֆիայի նմուշներից են, շատ այցելուների են գրավում: Ես ևս երկու նմուշ ունեմ: Մեկի վրա այսպիսի մակագրություն կա. «Հեշտ է մուտք գործել Բուդդայի աշխարհը, հեշտ չէ մուտք գործել սատանայի աշխարհը»: Այս խոսքերը հետապնդում են ինձ: Դրանք ևս ես հաճախ եմ մակագրում: Այդ խոսքերը կարելի է տարբեր կերպ հասկանալ: Թերևս, անսահման է դրանց իմաստը: Բայց երբ «Հեշտ է մուտք գործել Բուդդայի աշխարհը» բառերից հետո կարդում եմ «հեշտ չէ գործել սատանայի աշխարհը», Իկկյուն իմ հոգին է թափանցում իր ձենական էությամբ: Վերջին հաշվով, արվեստի մարդանց համար ևս, ովքեր ճշմարտություն, բարություն և գեղեցկություն են փնտրում, «հեշտ չէ մուտք գործել սատանայի աշխարհը» բառերում թաքնված ցանկությունը, վախի ձևով, թե աղոթքներով, թաքուն, թե բացահայտ, բայց գոյություն ունի անխուսափելիորեն, ինչպես ճակատագիրը: Առանց «սատանայի աշխարհի» չկա «Բուդդայի աշխարհ»: «Սատանայի աշխարհը» մուտք գործելն ավելի դժվար է: Հոգով թույլերի համար սա ուժերից վեր է:

Ձենի հայտնի նշանաբանն է` «Եթե հանդիպես Բուդդային, սպանիր Բուդդային: Եթե հանդիպես պատրիարքին, սպանիր պատրիարքին» [9] Եթե բուդդայական աղանդները երկուսն են, նրանք, որ հավատում են փրկությանը դրսից և նրանք, որ հավատում են փրկությանը սեփական հոգու ջանքերի միջոցով, ապա ձենի աղանդը, բնականաբար, պատկանում է վերջիններին: Ահա թե որտեղից են այդ դաժան խոսքերը:

Սին աղանդի հիմնադիր Սինրանը (1173-1262), աղանդ, որի հետևորդները հավատում են դրսից եկող փրկությանը, մի անգամ ասել է. «Եթե լավ մարդիկ վերակենդանանում են դրախտում, ապա էլ ի՞նչ ասես վատերի մասին»: Սինրանի խոսքերի և «Բուդդայի աշխարհի» ու «սատանայի աշխարհի» մասին Իկկյուի խոսքերի միջև ամենաբուն իմաստով կա ընդհանրություն, կա և տարբերություն: Սինրանը նաև ասել է. «Ոչ մի աշակերտ չեմ ունենալու»: «Եթե հանդիպես պատրիարքին, սպանիր պատրիարքին»: Սրանով չէ՞ արդյոք արվեստի դաժան ճակատագիրը:

Ձենի աղանդը կուռքեր չի ճանաչում: Ճիշտ է, ձենական տաճարներում կան Բուդդայի պատկերներ, բայց մարզումների վայրերում և ձենի դահլիճներում չկան ոչ Բուդդայի արձանիկներ, ոչ սրբապատկերներ, ոչ սուտրաններ: Ամբողջ ժամանակ այնտեղ նստում են լուռ, անշարժ, փակ աչքերով, մինչև վրա է հասնում աշխարհից լրիվ կտրվածության վիճակը: Այդ ժամանակ անհետանում է «եսը», գալիս է «ոչինչը»: Բայց սա ամենևին այն «ոչինչը» չէ, ինչ հասկանում են Արևմուտքին: Ավելի շուտ, ընդհակառակը` սա հոգու տիեզերքն է, դատարկությունը [10], ուր բոլոր իրերը ձեռք են բերում ինքնություն, ուր չկան ոչ մի տեսակի արգելքներ, սահմանափակումներ, ուր կա բոլորի և ամենի ազատ հաղորդակցություն:

Իհարկե, ձենը ևս ուսուցիչներ ունի, նրանք աշակերտներին ուսուցանում են մոնդոյի [11] օգնությամբ, ծանոթացնում ձենական հինավուրց գրականությանը, բայց աշակերտը մնում է իր մտքերի միակ տերը, և սատորիի վիճակին նա հասնում է բացառապես սեփական ջանքերի միջոցով: Այստեղ նշանակություն ունի ավելի շուտ ինտուիցիան, քան տրամաբանությունը, ավելի շուտ ներքին արթնացման գործողությունը` սատորին, քան ուրիշներից ձեռք բերած գիտելիքները:

Ճշմարտությանը «նեղ են գալիս բառերը», «ճշմարտությունը բառերից դուրս է» [12]: Դա առավելագույն չափով արտահայտված է «ամպրոպանման լռություն» բառակապակցությամբ:

Ասում են, ձեն աղանդի առաջին պատրիարքը Չինաստանում` Դարումա-դայսին [13], որին անվանում են նաև «ինը տարի դեմքով դեպի պատը նստած մարդը», իրոք ինը տարի նստել է քարանձավում, հայելով պատը, և լռակյաց մտասուզվածության վիճակում ապրել սատորի: Նրանից էլ առաջ է եկել ձենի ձևով նստելու սովորույթը:

Կհարցնեն` կասես:

Չեն հարցնի` չես ասի:

Ի՞ նչ է թաքնված

Հոգում քո

Ազնիվ Դարումա':

Ահա նույն Իկկյուի մի ուսանելի ոտանավորը ևս.

Ինչպես ասել`

Ո՞ րն է սրտի

Էությունը:

Սոճու աղմուկը

Սումիեին [14]:

Սրանում է արևելյան գեղանկարչության հոգին: Սումիեի նկարի իմաստը դատարկ, պարապ տարածություն, կարճ ու կտրուկ վրձնահարվածների մեջ է:

Տին-Նունը [15] ասում էր. «Դուք ճյուղ եք նկարում և լսում եք, թե ինչպես է սուլում քամին»: Իսկ Դոգենը. «Բամբուկի աղմուկի մեջ չէ՞ միթե դեպի պայծառացում տանող ուղին: Սակուրայի ծաղկման մեջ չէ՞ միթե հոգու լուսավորումը»: Իկեբանայի փառաբանված վարպետ Իկենոբո Սեն-օն (1532-1554) ասել է («Խորհրդավոր մտքեր»-ում).«Մի բուռ ջուրը կամ փոքր ծառը երևակայության մեջ ծնում է վիթխարի լեռներ և հսկայական գետեր: Մի ակնթարթում կարելի է վերապրել անհամար փոխակերպումների գաղտնիքները: Այդ ամենը նման է կախարդի հրաշքների»:

Եվ ճապոնական այգիները խորհրդանշում են բնության վեհությունը: Եթե եվրոպական այգիները, որպես կանոն, գցում են համաչափության սկզբունքով, ապա ճապոնական այգիները անհամաչափ են: Ըստ երևույթին այն պատճառով, որ ավելի շուտ անհամաչափությունը, քան համաչափությունը, կարող է ծառայել որպես բնության բազմազանության և վեհության խորհրդանիշ: Ճիշտ է, անհամաչափությունը հավասարակշռվում է ճապոնացիներին հատուկ նրբագեղության զգացումով: Չկա ավելի բարդ, բազմապիսի, մինչև մանրուքը մտածված մի բան, քան ճապոնական այգեպուրակային արվեստի կանոնները: «Չոր լանդշաֆտի» պայմաններում մեծ ու փոքր քարերը դասավորվում են այնպես, որ քարերի խմբերը լեռների, գետերի և նույնիսկ ժայռերին զարնվող օվկիանոսի ալիքների տպավորություն են թողնում: Լակոնիզմի սահմանն են ճապոնական բոնսայն [16] և բոնսեկին [17]: «Լանդշաֆտ»` «սանսույ», բառը կամված է «սան» (լեռ) և «սույ» (ջուր) մասերից և իրոք կարող է նշանակել բնանկար ինչպես բնության մեջ, այնպես էլ նկարում կամ այգում, կարող է նշանակել նաև «միայնություն, լքվածություն», «թախծալի, խղճուկ» որևէ բան:

Եթե թեյի մասին գիտության մեջ այնքան բարձր գնահատվող «վաբի-սաբի»-ն [18], գիտություն, որն առաջադրում է «ներդաշնակություն և ակնածանք, անաղարտություն և հանգստություն», մարմնավորում է հոգու հարստությունը, ապա փոքրիկ, առավելագույնս պարզ թեյի սենյակը խորհրդանշում է անեզր ընդարձակություն և անսահման նրբինություն:

Մի ծաղիկ ավելի լավ է հաղորդում ծաղկի հոյակապությունը, քան հարյուրը:

Տակավին Ռիկյուն [19] էր ուսուցանում` իկեբանայի համար չօգտագործել բացված կոկոններ: Ճապոնիայում հիմա էլ թեյի արարողության ժամանակ թեյի սենյակի խորշում դրված է լինում սոսկ մեկ չբացված ծաղիկ: Ծաղիկներն ընտրում են ըստ սեզոնի, ձմռանը` ձմեռային, օրինակ, գաուլտերիա [20] կամ «վաբիսուկե» քամելիա, որը մյուս սենյակի քամելիաներից տարբերվում է մանր ծաղիկներով: Ընտրում են մեկ սպիտակ կոկոն: Սպիտակ գույնը ամենամաքուրն է ու ամենահագեցածը` ընդգրկում է մնացած բոլոր գույները: Կոկոնի վրա պետք է ցող լինի: կարելի է ծաղկին ջուր ցողել: Մայիսին թեյի արարողության համար առանձնապես լավ է ճերմակ քաջվարդի կոկոնը սելադոնից պատրաստված սկահակում: Նրա վրա նույնպես պետք է ցող լինի: Սակայն, ոչ միայն կոկոնին – ճենապակե սկահակը, նախքան ծաղիկը նրա մեջ զետեղելը, պետք է մի լավ ջրցանել:

Ճապոնիայում ծաղիկների ճենապակե սկահակների շարքում ամենից շատ գնահատվում են հնամենի իգաները (15-16-րդ դդ.): Դրանք էլ հենց ամենից թանկ արժեն: Երբ իգաներին ջուր են ցողում, նրանք արթնանում, կենդանանում են: Իգաները թրծվում են ուժեղ կրակով: Ծղոտի մոխիրն ու ծուխը տարածվում են մակերևույթով մեկ, և, երբ ջերմաստիճանն ընկնում է, սկահակն ասես պատվում է ջնարակով: Սա ձեռակերտ արվեստ չէ, այն ծնվում է ոչ թե վարպետից, այլ բուն վառարանից` նրա քմայքներից կամ նրա մեջ զետեղված ապարից են կախված գունային սրամիտ զուգորդումները: Հնամենի իգաների խոշոր, շռայլ, վառ նախշը խոնավության ներգործությամբ զգայական փայլ է ստանում և սկսում շնչել ծաղկի ցողի հետ միևնույն ռիթմով:

Թեյի արարողության սովորույթների համաձայն` գործելուց առաջ ցողում են նաև գավաթը, որպեսզի նրան ևս հաղորդվի նրա բնական հմայքը: Ինչպես ասում էր Իկենոբո Սեն-օն («Խորհրդավոր մտքեր»-ում)` «Դաշտերը, լեռները, ափերը` իրենց սեփական տեսքով»: Իկեբանայի իր դպրոցով նա նոր բան ներմուծեց ծաղկի ըմբռնման հարցում, բացահայտելով, որ կոտրված սկահակում և չորացած ճյուղի վրա ևս ծաղիկները կարող են առաջ բերել պայծառացում: «Նախնիները, միակցելով ծաղիկները, ըմբռնում էին բարձրագույն իմաստությունը»: Այդ ձենի ազդեցությամբ էր, որ նրա հոգին արթնացավ Ճապոնիայի գեղեցկության հանդեպ, նաև, երևի, այն պատճառով, որ նա հարկադրված էր ապրել անհանգիստ ժամանակներում:

«Իսե-մոնոգատարիայում»[21], ճապոնական ուտամոնագատարիների ամենահինավուրց ժողովածուում, կան ոչ քիչ թվով կարճ նովելներ, և դրանցից մեկում պատմվում է, թե ինչ ծաղիկ է տեղավորել Արիվարա Յուկիխարան` հյուրեր ընդունելի. «Նրբաճաշակ մարդ լինելով, նա սկսհակի մեջ դրեց գլիցինիայի մի անսովոր ծաղիկ` ճկուն ցողունը երեքուկես ֆուտ երկարություն ուներ»: Հասկանալի է, որ երեքուկես ֆուտ երկարությամբ գլիցինիան անսովոր երևույթ է, նույնիսկ չես հավատում, բայց այդ ծաղկի մեջ ես տեսնում եմ խեյանյան մշակույթի խորհրդանիշը: Գլիցինիան նրբագեղ, կանացի ծաղիկ է` զուտ ճապոնական ոգով: Ծաղկելով, խոնարհվում է, թեթևակի օրորվելով քամուց, աննկատելի, աչքի չզարնող, քնքուշ, ամռան սկզբին մերթ դուրս նայելով, մերթ թաքնվելով վառ կանաչի մեջ, նա հիանալի մարմնավորում է մոնո-նո ավարեն:[22] Երկար ցողունով գլիցինիան պետք է որ շատ գեղեցիկ լինի:

Շուրջ հազար տարի առաջ Ճապոնիան, յուրովի փոխառելով տանյան մշակույթը [23], ստեղծեց Խեյանի հոյակապ մշակույթը: գեղեցկի զգացման ծնունդը ճապոնացիների մեջ նույնպիսի անսովոր մի հրաշք է, ինչպես նկարագրված գլիցինիան: Պոեզիայում բանաստեղծությունների «Կոկինսյու» առաջին կայսերական անթոլոգիան երևան եկավ 905-ին: Արձակում ճապոնական դասական գրականության գլուխգործոցները հայտնվեցին 10-11-րդ դարերում. «Իսե-մոմոգատարին» (10-րդ դար), Մուրասակի Սիկիբուի (970-1002) «Գենձի մոնոգատարին», Սեյ Սյոնագոնի (966-1017, վերջին տվյալներով) «Մակուրա-նո սոսին» («Գրառումներ սնարին»): Խեյանի դարաշրջանում դրվեց գեղեցկի ավանդույթի հիմքը, և այդ ավանդույթը ոչ միայն ութ դարերի ընթացքում ազդում էր հետագա գրականությանը, այլև որոշեց նրա բնույթը [24]: «Գենձի-մոնոգատարին» բոլոր ժամանակների ճապոնական արձակի գագթնակետն է: Մինչև օրս չկա ոչինչ նրա նման: Հիմա արտասահմանում ևս արդեն շատերն են համաշխարհային հրաշք համար այն հանգամանքը, որ 10-րդ դարում երևան է եկել այդքան հրաշալի և ոգով այդքան ժամանակակից մի ստեղծագործություն: Մանկությանս տարիներին ես այնքան էլ լավ չգիտեի հին լեզուն, բայց այնուհանդերձ կարդում էի խեյանյան գրականությունը: Ըստ երևույթին, հենց այն ժամանակից էլ իմ հոգում խոր արմատներ գցեց այդ պատմվածքը: Այն պահից, ինչ աշխարհ է եկել այդ ստեղծագործությունը, ճապոնական գրականությունը շարունակ հակված է եղել դեպի այն: Այդ դարերի ընթացքում որքա՞ ն նմանակումներ են եղել: Արվեստի բոլոր տեսակները, սկսած կիրառականից և վերջացրած այգիների հատակագծման արվեստով, պոեզիայի մասին նույնիսկ խոսել չարժե, «Գենձի»-ում են գտելգեղեցկության աղբյուրը:

Մուրասակի Սիկիբուն, Սեյ Սյոնագոնը, Իձումի Սիկիբուն (979-՞ ) Ակաձոմե Էմոնը (957-1041) և մյուս նշանավոր բանաստեղծուհիները` բոլորը պալատական տիկնայք էին: Խեյանյան մշակույթը արքունիքի մշակույթ էր: Այստեղից էլ` նրա նրբագեղությունը, կանացիությունը: «Գենձի մոնոգատարի»-ի և «Մակուրա-նո սոսի»-ի ժամանակը այդ մշակույթի բարձրագույն ծաղկման ժամանակն էր: Հասունության գագաթնակետից այն արդեն մայրամուտ էր թեքվում: Դա Ճապոնիայի պալատական մշակույթի ծաղկման շրջանն էր:

Շուտով կայսերական արքունիքն այնքան անզորացավ, որ իշխանությունը արիստոկրատներից (կուգե) անցավ ռազմիկներին` սամուրայներին (բուսի): Սկսվեց Կամակուրայի ժամանակաշրջանը (1192-1333): Սամուրայների տիրապետությունը շարունակվեց շուրջ յոթ դար, մինչև Մեյձիի սկիզբը (1868):

Սակայն ոչ կայսերական սիստեմը, ոչ պալատական մշակույթը անհետ չկորան: Կամակուրայի ժամանակաշրջանի սկզբում կազմվեց բանաստեղծությունների մեկ անթոլոգիա ևս` «Նոր Կոկինսյու»-ն (1205), որը զարգացնում էր խեյանյան «Կոկինսյու»-ի պոետական վարպետության օրենքները: Այստեղ ևս, կա տարածվածություն բառախաղով, բայց գլխավորը արտահայտված է յոենի, յուգենի, յոձյոյի [25] ոգով, զգացմունքների պատրանքով, որը նրան մերձեցնում էժամանակակից սիմվոլիկ պոեզիային: Բանաստեղծ Սայգյո-խոսին (1118-1190) իրար կապեց երկու դարաշրջանները` Խեյանը և Կամակուրան:

Նրա մասին էի ես մտածում

Եվ քնեցի այդպես:

Եվ նա եկավ...

Օ՜, իմանայի, թե երազ է,

Չէի արթնանա:

Երազներիս արահետով

Անդուլ

Նրա ետևից եմ ես թափառում:

Բայց չգիտես ինչու հարթմնի

Մի անգամ իսկ չհանդիպեցի:

Սա բանաստեղծուհի Օնո-նո կոմատիի բանաստեղծությունն է` «Կոկինսյու»-ից: Ու թեև այն երազների մասին է, ներշնչված է իրականության զգացումով: Իսկ «Նոր Կոկինսյու»-ից հետո երևան եկած պոեզիան արդեն բոլորովին մոտ է բնօրինակին:

Բամբուկի պուրակը,

Ուր ճնճղուկներն են

Ճռվողում,

Անդրադարձնելով արևը`

Ներկվեց աշնան գույնով:

Այգում, ուր մենավոր

Խագիի [26] թուփն իր տերևներն է թափում,

Փչում է աշնան քամին:

Արևն իրիկնային

Մայր է մտնում պատի ետևում,-

իսկ սա Կամակուրայի վերջն է, կայսրուհի Էյֆուկուի (1271-1342) բանաստեղծությունը: Մարմնավորելով ճապոնացիներին հատուկ նուրբ թախիծը, այն, իմ կարծիքով, շատ ժամանակակից է հնչում:

Վանական Դոգենը, որ գրել է «Մաքուր ու սառը ձյունը` ձմռանը» ոտանավորը, և Մյոե իմաստունը, որ հորինել է «Ինձ ուղեկցող ձմեռային լուսինը» ոտանավորը, երկուսն էլ պատկանում են «Նոր Կոկինսյու»-ի դարաշրջանին:

Մյոեն և Սայգյոն բանաստեղծություններ էին փոխանակում, զրուցում պոեզիայի մասին. «Ամեն անգամ, երբ վանական Սայգյոն գալիս էր, նա սկսում էր դատողություններ անել բանաստեղծությունների մասին: Նա ասում էր. Ես իմ տեսակետն ունեմ պոեզիայի մասին, որ մյուսներից տարբեր է: Չնայած ես էլ եմ երգում ծաղիկներ, կկու, լուսին, մի խոսքով` այս աշխարհի բոլոր երևույթները, բայց, էականում, այդ ամենը միայն առերևույթ բան է, որը ծածկում է աչքերը և լցնում ականջները: Բանաստեղծությունները, որ մենք հորինում ենք, մի՞ թե դրանք ճշմարիտ խոսքեր են: Երբ գրում ես ծաղիկների մասին, չէ որ չես մտածում, որ այդ իսկապես ծաղիկներ են: Երբ գրում ես լուսնի մասին, լուսնի մասին չես մտածում: Մենք միայն նմանություն ենք ստեղծում, որն ուզում ենք, որը ձգում է մեզ: Կկապի կարմիր ծիածանը, և մեզ կսկսի թվալ, թե անգույն երկինքը ներկվել է: Կշողա ճերմակ արևը, և դատարկ երկինքը կպայծառանա: Մենք էլ ահա մեր հոգում, որ նման է այդ երկնքին, տարբեր իրերը տարբեր գույներով ենք ներկում` հետքեր չթողնելով: Բայց այդպիսի պոեզիան է միայն ընդունակ մարմնավորելու Բուդդայի ճշմարտությունը» (Մյոեի աշակերտ Տեյսի Կիկայի «Մյոեի կենսագրությունը» ստեղծագործությունից):

Այս խոսքերում երևում է «դատարկության», «անգոյի» ճապոնական, ավելի շուտ արևելյան, գաղափարը: Իմ պատմվածքներում էլ են գտնում «անգոյ»: Բայց դա ամենևին էլ նույն բանը չէ, ինչը որ նիհիլիզմ են կոչում Արևմուտքում: Ըստ իս, տարբեր են մեր հոգեկան կառուցվածքի բուն հիմքերը:

Դոգենի` «Նախասկզբի պատկեր» խորագիրը կրող և տարվա չորս եղանակների գեղեցկությունը երգող սեզոնային բանաստեղծությունն էլ հենց ձենն է:

Ծանոթագրություններ

1 Ուտա-մոնոգատարի – գրականության հատուկ տեսակ, ուր բանաստեղծություններն ու արձակը մեջընդմեջ հաջորդում են իրար. Երևան է եկել Խեյան դարաշրջանում (9-12-րդ դդ.):

2 Բառացի «ձաձեն» - նստել ձենի դիրքով` ոտքերը խաչած, անշարժ, լուռ, փակ աչքերով:

3 Անհանգ վանկերի տաղաչափական օրենքը, որը ենթադրում է վանկերի 5-7-5-7-7 հաջորդականություն` 31 վանկ:

4 Բառացի` «թեյի ճանապարհ» - «տյադո», մաքրության ու նրբինության ճանապարհը, շրջապատող աշխարհի հետ ներդաշնակ միասնության ճանապարհը:

5 Սատորի-մտքի լուսավորում, պայծառացում, ի տարբերություն նիրվանայի, ճշմարտության վայրկենական ըմբռնում` ներքին հանկարծահաս արթնացման միջոցով:

6 Ձույխիցու-գրական ժանր. Բառացի` «գնալ վրձնի ետևից», գրել միտը եկած ամեն բան, էսսե:

7 Լույս են տեսել Իկկյուի մասին պատմող անեկդոտների ու պատմվածքների հատուկ գրքեր. 1700-ին` «Իկկյու-բանասի»-ն, 1725-ին` «Ձոկու Իկկյու-բանասի»-ն և այլն:

8 Չինարեն գրված ճապոնական բանաստեղծություններ:

9 Տանի դարաշրջանի (7-10-րդ դդ.) Չինաստանում չան (ճապ. Ձեն) աղանդի վարպետ Լին-ցզիի խոսքերը:

10 «Դատարկությունը»` որպես մաքրագործում, որպես ազատագրում մարդկային կեցության գոյող ձևից, մարդու ճշմարիտ նախաբնության վերականգնում` վերադարձ դեպի կյանքի ունայնությամբ չմթագնված նախասկիզբը:

11 Մոնդո-երկխոսություն վարպետի և աշակերտի միջև` կանխատեսված զրույցի իմաստը ոչ թե բանական, այլ ինտուիտիվ եղանակով ըմբռնելու համար: Աշակերտի խնդիրն է` ներթափանցել ուսուցչի հոգեկան վիճակի, հոգեկան միևնույն ռիթմի մեջ:

12 «Ճշմարտությունը հայեցություն է, նա բառերից դուրս է. Գրքերով ու խոսքերով այն չես հաղորդի: Այն չի կարելի ճանաչել, այնպետք է ապրել: Ճշմարտությունը բացահայտվում է կյանքը էքստազով ընկալելու պահին»,-ասում էր Սուձուկին:

13 Մեծ ուսուցիչ Դարումա-հնդկական իշխան Բոդիդարմայի ճապոնական անունը, որը 6-րդ դարում Չինաստանում հիմնադրեց չան աղանդը:

14 Սումիե-տուշով պատկերված նկար: Սուձուկին հետևյալ կերպ է բնութագրում կերպարվեստի այդ տեսակի մեթոդը. «Ձեզ թվում է, որ վրձինը շարժվում է ինքն իրեն, նկարչի կամքից անկախ, որը սոսկ չի խանգարում նրան շարժվելու... եթե վրձնի և թղթի միջև ծագի որևէ միտք կամ մտադրություն, ապա ողջ էֆեկտը կկորչի»:

15 Տին-Նուն (1687-1763) – չին նկարիչ ու բանաստեղծ:

16 Բոնսայ- գաճաճ ծառ սկուտեղի վրա:

17 Բոնսեկի- քարե փոքրիկ այգի սկուտեղի վրա:

18 Վաբի-սաբի – այս բառակապակցությունը ընդգծում է առօրեականի, աննկատելիի` մերկ պարզության հմայքը:

19 Ռիկյու (1522-1591) – թեյի արարողության և իկեբանայի ճապոնացի վարպետ:

20 Գաուլտերիա- մշտապես կանաչ ծաղկող թուփ:

21 «Իսե-մոմոգատարի» - Պատմվածք Իսե մասին (10-րդ դար): Հեղինակը համարվում է Արիվարա Նարիխիրան:

22 Մոնո-նո ավարե - «իրերի թովչանք», կատարյալ գեղեցկություն, որը թաքնված էամեն մի իրի մեջ և որը բացահայտելու է կոչված բանաստեղծը. Գեղեցկություն, որ մարդուն հաղորդում է ներդաշնակության, աշխարհի հետ միասնության զգացում:

23 Տանի դարաշրջան (7-10-րդ դդ.) - չինական մշակույթի ծաղկման դարաշրջանը:

24 Յասունարի Կավաբատան ողջ ընթացքում խոսում է «Նիխոն-նո բի»-ի` «Ճապոնիայի գեղեցկության» մասին, նկատի ունենալով գեղեցկի սրված զգացումը, կյանքի ցանկացած երևույթից գեղեցկությունը դուրս կորզելու կարողությունը, խոնարհումը գեղեցկության բոլոր դրսևորումների առջև: Այս յուրօրինակ էսթետիզմը ճապոնացիների ազգային բնավորության հատկություններից մեկն է:

25 Յոեն` հմայիչ, դյութիչ. Յուգեն- խորհրդավոր, նվիրական` իրերի թաքնված էությունը, որը բացահայտելու է կոչված արվեստը. Յոձյո` թերասացություն, այն, ինչը ենթադրվում է, այն, ինչ «բառերի ետևում» է – իրերի նույն թաքնված էությունը: Այս բոլորը ճապոնական էսթետիկայի հիմնական կատեգորիաներն են:

26 Խագի – դեկորատիվ թուփ:

ԱՐՏԱՍՈՎՈՐ ԴԱՏ (ճապոնական հեքիաթ)

ԱՐՏԱՍՈՎՈՐ ԴԱՏ (ճապոնական հեքիաթ)

Հեքիաթը վերցված է 1959-ին Հայպետհրատի կողմից հրատարակված «Ճապոնական հեքիաթներ» գրքից, որը թարգամնել է Սերգեյ Ումառյանը:

Մի անգամ մի ժլատ մարդ կորցնում է իր քսակը, որի մեջ լինում է հարյուր ոսկեդրամ: Մի ազնիվ մարդ գտնում է այն և հանձնում չինովնիկին: Ժլատը գալիս է ատյան և իր կորցրածի մասին հայտնում չինովնիկին: Չինովնիկը նրան ցույց է տալիս քսակը և հարցնում:

-Արդյոք սա՞ չէ քոնը:

Ժլատն ուրախությունից ժպտում է:

-Հենց դա է,-ասում է նա և ձեռքը մեկնում դեպի քսակը, բայց չինովնիկը կանգնեցում է նրան:

-Չէ, համբերիր: Որտե՞ ղ է տեսնված, որ կորցրածը ձրի վերադարձնեն տիրոջը, դու պետք է շնորհակալություն հայտնես նրան` ով գտել է քո փողը:

Ժլատը չի ուզում որևէ մեկին փող տալ: Նա ստուգում է քսակը և ասում

-Այստեղ ընդամենը հարյուր ոսկի է, իսկ ես կորցրել եմ հարյուր քսան: Նշանակում է այս մարդն արդեն քսան ոսկեդրամ վերցրել է իրեն:

-Դու այդ ինչե՞ ր ես հնարում,- զայրանում է փող գտնողը,- քսակում ուղիղ հարյուր կոբան [1] էր:

-Ո'չ, հարյուր քսան,-պնդում է ժլատը:

Նրանք այնքան են վիճում, որ այդ վիճաբանությանն էլ վերջ չի լինում: Ի՞ նչ պիտի աներ չինովնիկը. Ստիպված նրանց տանում է կառավարչի մոտ: Լսում է կառավարիչը երկուսին էլ և ապա հարցնում ժլատին.

-Դու համոզվա՞ ծ ես, որ քո քսակում հարյուր քսան ոսկե դրամ կար:

-Այո', պարոն, ես լավ հիշում եմ, որ իմ քսակում ուղիղ հարյուր քսան էր:

-Դե ուրեմն այդ քսակը քոնը չէ: Եվ քանի որ քոնը չէ, թող փողը վերցնի նա` ով գտել է: Ավելի լավ է ինքդ գնա փնտրիր քո հարյուր կոբանը: Լավ ման արի: Գուցե և գտնե՞ ս:

Ծանոթագրություններ

1 Կոբան-ձվաձև հին ոսկեդրամ:

ԲԱՍՅՈ / Հոքուներ

ԲԱՍՅՈ / Հոքուներ

Թարգմանությունը` Նաիրի Զարյանի

***

Ամառային խոտեր:

Ահա նրանք, ընկած զինվորի

Փառքի երազանքները:

***

Դաժա՜ն ճակատագիր:

Այս փառավոր սաղավարտի ներքո

Այսօր ծղրիդն է ծղրտում:

***

Ի՜նչ լուռ է այս այգին:

Ժայռերի սիրտն է թափանցում

Ծղրիդների խաղաղ երգը:

***

Գարու հասկից

Ես բռնեցի, որ վայր չընկնեմ...

Ինչքան դժվա՜ր է բաժանման րոպեն:

***

Ձկնորսի խրճիթին մոտիկ,

Խեցու կույտերին խառնված,

Իր երգն է ծորում մի ճպուռ:

***

Օ՜, այս ամայի ճանապարհը:

Խտանում է մշուշը աշնան,

Եվ չկա մի շունչ կենդանի:

***

Մի ճյուղից մյուսի վրա

Կաթիլն է հոսում կամացուկ...

Օ, գարնան անձրև:

***

Լուսինը ինչքա՜ն է պայծառ...

Մակընթացության ալիքը

Կարծես մոտեցել է սեմին...

***

Այգում ձմեռվա գիշեր:

Նուրբ թելից է կարծես և' լուսինը.

Ե'վ ճպուռը հազիվ լսելի:

***

Լուսինն է սուրում ամպերի միջով,

Մինչ ամենուրեք ծառերը կանաչ

Շարունակում են անձրև թոթափել:

***

Մերկ ճյուղի վրա

Նստած է մենակ մի ագռավ...

Աշնան երեկո...

***

Ծովի հեռուն մթնում է գնալով:

Միայն վայրի բադերն այնտեղ

Կռնչում են պղտոր-ճերմակ:

ՄԱՀԱՄԵՐՁԻ ԵՐԳԸ

Իմ ճանապարհին ես հիվանդացա:

Եվ երազի մեջ ես թափառում եմ

Արևից այրված արտերի վրա:

ԱՈՔՈՒՐԱ ՀԵՔՔԱՅ

ԱՈՔՈՒՐԱ ՀԵՔՔԱՅ

ՀԵՌԱՑՆՈՒՄ ԵՆ

Կնիքը թեթև են սեղմում

Թղթի բարալիկ թերթին...

Բայց քեզ որդի պես ճզմում են:

Թարգամությունը` Նաիրի Զարյանի

ՕՏՈՄՈ ՏԱԲԻՏՈ (662-731) / Թանկաներ

ՕՏՈՄՈ ՏԱԲԻՏՈ (662-731) / Թանկաներ

Թանկաները վերցված են 1982-ին Երևանի համալսարանի հրատարակչության կողմից տպագրված «Հին Արևելքի պոեզիա» անթոլոգիայից:

Թարգմանիչ Վ. Հովսեփյան:

ՈՂԲ ՆՎԻՐՎԱԾ ԿՆՈՋԸ

Ահա և տունդարձի

Ժամանակն անցավ,

Սակայն հեռու մայրաքաղաքում

Ու՞մ թևեքն ինձ համար Կդառնա բարձ քնքշաբույր:

ԵՐԳ ՈՒՂՂՎԱԾ ԸՆԿԵՐՈՋՍ` ՍԱՍԻ ՄԱՆՁԵՅԻՆ

Ինչպես արագիլն է եղեգնուտներում

Ծովախորշի այն

Կուսական Կերակրի փնտրտուքում թափառում.

Այդպես և ես...

Որքան դժվար է,

Որքան դժվար է առանց ընկերոջ:

ԱՄԵՆԱՃԱՐՊԻԿ ՍՈՒՏԱՍԱՆԸ (ճապոնական հեքիաթ)

ԱՄԵՆԱՃԱՐՊԻԿ ՍՈՒՏԱՍԱՆԸ (ճապոնական հեքիաթ)

Հեքիաթը վերցված է 1959-ին Հայպետհրատի կողմից հրատարակված «Ճապոնական հեքիաթներ» գրքից, որը թարգամնել է Սերգեյ Ումառյանը:

Հին ժամանակներում Էդո, Օսակա և Կիոտո քաղաքներում ապրում էին երեք հայտնի սուտասաններ: Հենց որ նրանք երեքով հավաքվում էին միասին, իսկույն սկսում էին իրենց մրցությունը: Մեկն ասում էր.

-Քիչ առաջ ես երկինքը երկրից պոկեցի և կոխեցի քթանցքներս: Իսկ ի՞ նչ եք կարծում, ինչ ստացվեց: Այնուամենայնիվ քթանցքներս դատարկ են: Լսու՞ մ եք` սվվում է:

Մյուսն ասում է.

-Հենց միայն ա՞ յդ: Զվարճության համար ես երեկ երկինքն ու երկիրը մատով հրեցի և հանկարծ այնպես փռշտացի, որ նրանց հետքն էլ չմնաց:

Իսկ երրորդն վրա էր տալիս.

-Վերջերս արևը շատ էր վառում, ես ամբողջ աշխարհը դրի գլխիս և այդպես միայն պաշտպանվեցի նրա շվաքի տակ:

Բայց թե նրանցից որն էր ամենաճարպիկ սուտասանը, այդպես էլ նրանք չկարողացան որոշել:

Մի անգամ Կիոտոյի սուտասանը և Էդոյի սուտասանը հյուր են գնում Օսակայի սուտասանին:

Սրանց ընդառաջ է վազում նրա փոքրիկ տղան և ասում.

-Հայրս տանը չէ:

-Իսկ ու՞ ր է գնացել:

-Հայրս ասաց, որ վերջերս փոթորիկն այնպես է ծռել Ֆուձի լեռը, որ այն հազիվ է կանգնած մնում, քիչ է մնում ընկնի: Նա գնացել է, որ ծխախոտի երկու կոթով հենարան տա:

-Իսկ մայրիկդ ու՞ր է:

-Մայրս ասաց, որ ամբողջ հնդկական երկիրը պատառոտվել է, երեք հատ ասեղ վերցրեց ու գնաց կարկատելու:

Երկու սուտասաններն էլ շշմում են: Նրանք ուզում են առանց ետ նայելու փախչել, բայց զայրույթից ետ են վերադառնում:

-Է'յ, լսի'ր մանչուկ, վերջերս փոթորիկը մեր քարե մեծ սանդը տարել է, հո չի՞ գցել ձեր տունը:

-Ի՞ նչ կա որ, շատ հնարավոր է,-պատասխանում է տղան:-Նայեցեք, տեսեք պատուհանի վերևում եղած սարդի ոստայնի մեջ չի՞ խճճվել:

Երկու սուտասանները լեզուները կծում են և իսկույն կծում:

Այդ պահին հայրը տուն է վերադառնում, իսկ որդին նրան ասում է.

-Հենց նոր, մեզ մոտ էին եկել երկու քեռի, մեկը Կիոտոյից, իսկ մյուսը Էդոյից:

-Իսկապե՞ ս: Հետո ի՞ նչ ասացին:

-Նրանք ինձ հարցրին. «Ու՞ր է հայրդ»: Ես ասացի, որ Ֆուձի լեռը հազիվ է կանգնած մնացել, փոթորիկը նրան ծռել է և դու գնացել ես այնտեղ, որ ծխախոտի երկու կոթով հենարան տաս: Նրանք հարցրին. «Ու՞ր է մայրդ», իսկ ես նրանց ասացի` Հնդկաստանի երկիրը պատառոտվել է, մայրս երեք ասեղ է վերցրել և գնացել է կարկատելու: Նրանք գնացին, բայց հետո նորից վերադարձան ու հարցրին` փոթորիկը չի՞ բերել արդյոք իրենց քարե սանդը: Ես ասացի` նայեք, գուց այն խճճվել է սարդի ոստայնի մեջ: Այդ լսելով` նրանք իրենց պարտված ճանաչեցին և ամոթից փախան:

Լսելով այդ պատմությունը, հայրը սարսափեց:

-Դու դեռ երեխա ես, բայց շատ անամոթաբար ես ստում: Քեզ այլևս տանը չեմ պահի, կտանեմ մի ուրիշ տեղ:

Նա տղային գցում է ածուխի պարկի մեջ, բերանը թելով կապում, գցում շալակն ու գնում:

Շուտով նա ճանապարհին հանդիպում է մի գինետան: Այնտեղից գինու հոտ էր փչում: Իսկ նա խմել սիրում էր: Պարկը կախում է կեչու ծառի ճյուղից և գնում խմելու:

Այդ ընթացքում փոքրիկ սուտասանը և սկսում է դուրս նայել: Հանկարծ նկատում է, որ ճանապարհով ոտքերը հազիվ քարշ տալով մի կուզիկ ծերունի է գալիս: Փոքրիկ տղան իսկույն աղոթքի պես ինչ-որ բան է երկարացնում.

-Ծերու'կ, դարձի'ր երիտասարդ, ծերու'կ, դարձի'ր երիտասարդ:

Ծերունին մոտենում է պարկին և ձայն տալիս փոքրիկ տղային.

-Պարկի մեջ դու այդ ի՞նչ ես անում:

-Ախր սա կախարդական պարկ է: Ով որ մտնի սրա մեջ և աղոթք կարդա` «Ծերու'կ, դարձի'ր երիտասարդ, ծերու'կ, դարձի'ր երիտասարդ»-նա էլ կերիտասարդանա: Ես այսօր առավոտյան բաթսուն տարեկան ծերունի էի և ահա պարկի մեջ մտա և բավական երկար աղոթք կարդացի: Այժմ ինչես տեսնում ես, բոլորովին պատանի եմ դարձել:

Ծերունին զարմանքից աչքերը չռում է:

-Այ թե հիանալի պարկ է: Ես էլ եմ ուզում ջահելանալ: Թույլ տուր մտնեմ պարկի մեջ:

-Ի՞նչ կա որ, կարելի է, միայն թե ձրի չեմ թողնի:

-Ուզու՞մ ես այս հանով մանձյուն [1] քեզ տամ:

Փոքրիկ տղան վերցնում է մանձյուն և իր փոխարեն ծերունուն նստեցնում պարկի մեջ ու ինքը փախչում է տուն:

Շուտով տարեց սուտասանը կոնծած դուրս է գալիս գինետնից: Նայում է և զարմանքից սկսում է աչքերը տրորել. Ածուխի պարկի մեջ նստել էր մի անծանոթ ծերունի և ամբողջ ուժով բղավում էր. «Ծերու'կ, դարձի'ր երիտասարդ, ծերու'կ, դարձի'ր երիտասարդ»:

Հայրը զարմանում է, բայց երբ իմանւմ է պատահածի մասին, բոլորովին գլուխը կորցնում է:

-Ա'յ, այդ անպիտանը: Դա իմ փոքր տղան է, այդպիսի սուտասան քիչ կա աշխարհում: Նա ձեզ խաբել է: Խնդրում եմ ներեք: Մեծահոգաբար ներեք:

Ներեղության խոսքեր շռայլելով նա ծերունուն ազատում է պարկից:

Հայրը վերադառնում է և տեսնում, որ որդին վաղուց արդեն տանն է և նստած մանձյու է խժռում: Ծեր սուտասանը բռնում է փոքրիկ խաբեբայի օձիքից և նորից գցում ածուխի պարկի մեջ:

Ա'խ դու անպիտան, այս անգամ արդեն ես քեզ ցույց կտամ:

Նա պարկը շալակած գնում է ուրիշ ճանապարհով: Բայց պարզվում է, որ այդտեղ էլ գինետուն կա: Այնտեղից գինու հոտ էր փչում, այնպես, որ նրա կողքով անցել հնարավոր չէր: Իրեն զսպում, զսպում, բայց էլ չի համբերում, նորից պարկը կախում է սոսու ծառի ճյուղից ու գնում խմելու:

Տղան պարկի անցքից դուրս է նայում և տեսնում, որ ճանապարհով մի պառավ է գալիս, որը շատ վատ էր տեսնում: Նա սպասում է, մինչև որ պառավը մոտենա պարկին և նրա մոտենալուց հետո սկսում է աղոթք մրմրթալ. «Աչքե'ր, լուս տվեք, աչքե'ր, լույս տվեք»:

Պառավը զարմանում է և պարկին մոտենալով հարցնում.

-Դու այդտեղ ի՞ նչ ես անում:

-Ինչպես թե ի՞ նչ եմ անում: Նստել եմ կախարդական պարկի մեջ և աղոթք եմ կարդում. «Աչքե'ր, լույս տվեք, աչքե'ր, լույս տվեք»: Ես արդեն վաղ առավոտից կարդում եմ այդ աղոթքը և արդեն տեսնում եմ: Իսկ առաջ բոլորովին կույր էի:

-Ա'խ, ինչ զարմանալի պարկ է: Ես շատ վատ եմ տեսնում: Գոնե մի րոպեով ինձ չե՞ս թողնի մտնեմ այդ պարկի մեջ,-խնդրում է պառավը:

-Ինչու՞ չէ, միայն թե ձրի չեմ թողնի:

-Ինձ մոտ խուրմա կա: Բոլորը քեզ կտամ, միայն թե թող նստեմ պարկի մեջ:

Նա տղային մի լիքը զամբյուղ խուրմա է տալիս, իսկ տղան պառավին թաքցնում է պարկի մեջ և ինքը ուժգին թափով փախչում է դեպի տուն:

Շուտով հայրը գինետնից դուրս է գալիս ուրախ ու բարձր տրամադրությամբ: Նայում է, տեսնում, որ պարկի մեջ անծանոթ պառավ է նստել, որն աչքերը թարթում է ու խոսում. «Աչքե'ր, լուս տվեք, աչքե'ր, լույս տվեք»:

Հայրը զարմանում է, բայց իմանալով, թե ինչ է պատահել, ապուշ է կտրում:

-Այս բոլորն իմ անպիտան տղայի սարքած բաներն է, այդ անուղղելի սուտասանի արածը, ներեցեք, խնդրում եմ:-Եվ անվերջ ներեղություն կրկնելով, նա պառավին ազատում է պարկից:

Հայրը վերադառնում է տուն և ի՞նչ է տեսնում` որդին խուրման տրաքելու չափ չափ կուշտ կերել է ու փռվել տան մեջտեղը խռմփում է:

Դե ի՞նչ կարող ես անել:

Այդ ժամանակից այդ երեք սուտասաններն էլ չէին վիճում, թե ով է ամենից ճարպիկը:

Ծանոթագրություններ

1 Մանձյու – ցորենի ալյուրից պատրաստված կարկանդակ:

ՌՈւՄԻԿՈ ԿՈՐԱ / Բանաստեղծություններ

ՌՈւՄԻԿՈ ԿՈՐԱ / Բանաստեղծություններ

Բանաստեղծությունները հայերեն տպագրվել են 1973-ին «Ազատության կանչ» (արդի ասիական երկրների պոեզիա) ժողովածուում` Դավիթ Հովհաննեսի թարգմանությամբ:

ԾՈՎԻ ՄՌՆՉՅՈՒՆԸ

Երբ իմ ստինքները բարձրանում են հանդարտ,

Ես լսում եմ հեռվում ծովի խուլ մռնչյունը,

Լուսինը ձգում է ուժգին, և ծովը ելնում է երկրի խորքից, և ալիքը շփում է անվերջ իմ ավազոտ ծովափը:

Ես սպասում եմ այսպես, ընդմիշտ, մինչև իմ ամուսինն ու իմ զավակները գան, վազեն ու խաղեն

Երազների աշխարհի լողափում:

ԾԱՌԸ

Ամեն ծառի մեջ չգոյության մի ծառ,

- Նրա ճյուղերը քամուց օրորվում են հիմա,

Կապույտ երկնքի պարզության մեջ կա չգոյության մի այլ պարզություն,-

Նրա հորիզոնը ճեղքված է հիմա հավքի թռիչքով,

Կնոջ մարմնի մեջ կա չգոյության ուրիշ մի մարմին,-

Նրա դամբանը հագենում է հիմա նոր արյունով,

Ամեն քաղաքի մեջ կա չգոյության մի այլ քաղաք,-

Նրա լույսերը դողդոջում են ճանապարհի ողջ երկայնքի վրա:

ՆՈՐ ՔԱՂԱՔԸ

Ահավասիկ օտար հագուստներով քայլող կանայք,

Պարենամթերքի ցանցերը, երեխաների սայլակներ...

Սալարկված մի փողոց:

Սա է, որ կոչվում է ճանապարհ,

Այն մարդը, ում հետ ապրում եմ ամեն օր, մի անուն ունի, որ թվում է, թե իր սեփականն է,

Մերթ ընդ մերթ սև տուփի միջից մի ձայն այդ անունն է արտաբերում,-

Այստեղ մոտիկ է գալիս մի աշխարհ, որն անծանոթ է ինձ:

ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ / Երկխոսություն մթության մեջ

ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ / Երկխոսություն մթության մեջ

Հայերեն առաջին անգամ տպագրվել է «Արտասահմանյան գրականություն» հանդեսի 2001-ի 1-ին համարում` Գուրգեն Խանջյանի թարգմանությամբ: Ստորև բերված է այդ թարգմանությունը:

1.

ՁԱՅՆ:Դու պարզվեց, բոլորովին ուրիշ մարդ ես, քան ես կարծում էի:

ԵՍ:Ես դրա համար պատասխանատու չեմ:

ՁԱՅՆ:Սակայն դու ի'նքդ ինձ մոլորեցրիր:

ԵՍ:Ես երբեք չեմ արել այդ բանը:

ՁԱՅՆ:Բայց դու սիրում էիր գեղեցիկը, կամ ձևացնում էիր, թե սիրում ես:

ԵՍ:Ես սիրում եմ գեղեցիկը:

ՁԱՅՆ:Ի՞ նչ ես սիրում դու: Գեղեցի՞ կը: Թե՞ մի կնոջ::

ԵՍ:Ե'վ մեկը, և' մյուսը:

ՁԱՅՆ:(սառը չարախնդությամբ): Դու, կարծես թե, հակասություն չես համարում դա:

ԵՍ:Իսկ ո՞ վ է համարում: Նա, ով սիրում է կնոջը, կարող է չսիրել հին հախճապակին: Սակայն պարզապես այն պատճառով, որ չի հասկանում հին հախճապակու հմայքը:

ՁԱՅՆ:Գեղագետը պետք է ինչ-որ բան ընտրի:

ԵՍ:Ցավոք, ես ոչ այնքան գեղագետ եմ, որքան մարդ, բնականից` ագահ: Սակայն հետագայում ես, հնարավոր է, կընտրեմ հին հախճապակին, այլ ոչ` կնոջը:

ՁԱՅՆ:Ուրեմն դու անհետևողական ես:

ԵՍ:Եթե սա անհետևողականություն է, ապա ինֆլյուենիցիայով հիվանդը, որ սառը շփումներ է անում, հավանորեն ամենահետևողական մարդն է:

ՁԱՅՆ:Մի ձևացրու, իբր ուժեղ ես: Ներքուստ թույլ ես: Սակայն, բնականաբար, նման բաներ ես ասում, որպեսզի զերծ պահես քեզ հարձակումներից, որոնց ենթարկվում ես հասարակության կողմից:

ԵՍ:Անշուշտ, ես դա էլ եմ հաշվի առնում: Նախևառաջ մտածիր ահա թե ինչի մասին. Եթե ես չխուսափեմ հարձակումներից` կճզմվեմ ի վերջո:

ՁԱՅՆ:Բայց ի՜նչ անամոթ արարած ես:

ԵՍ:Բոլորովին էլ անամոթ չեմ: Իմ սիրտը նույնիսկ ամենաաննշան մանրուքի պատճառով պաղում է, ասես դիպել է սառույցի:

ՁԱՅՆ:Դու քեզ ուժե՞ ղ մարդ ես համարում:

ԵՍ:Անտարակույս, ես մեկն եմ նրանցից, ովքեր լեցուն են ուժով: Բայց ամենաուժեղը չեմ, հավանորեն, շատ հանգիստ կվերածվեի դմբոյի, ինչպես Գյոթե անունով մարդը:

ՁԱՅՆ:Գյոթեի սերը մաքուր էր:

ԵՍ:Կեղծիք է: Գրականության պատմաբանների կեղծիքն է: Երեսունհինգ տարեկանում Գյոթեն անսպասելիորեն փախավ Իտալիա: Այո: Դա այլ բան չէր, քան փախուստ: Այդ գաղտնիքը, բացառությամբ Գյոթեի, գիտեր միայն մադամ Շտեյնը:

ՁԱՅՆ:Այն, ինչ ասում ես` ինքնապաշտպանություն է: Չկա ավելի դյուրին բան, քան ինքնապաշտպանությունը:

ԵՍ:Ինքնապաշտպանությունը հեշտ բան չէ: Եթե հեշտ լիներ, դատապաշտպանի մասնագիտության կարիքը չէր զգացվի:

ՁԱՅՆ:Խորամանկ շատախոս: Քեզ հետ այլևս ոչ ոք չի ցանկանա գործ ունենալ:

ԵՍ:Ես ծառ ու ջրի տեր եմ, որոնք հուզում են սիրտս: Եվ ունեմ ավելի քան երեք հարյուր գիրք` ճապոնական և չինական, արևելյան և արևմտյան:

ՁԱՅՆ:Բայց դու առհավետ կկորցնես ընթերցողներիդ:

ԵՍ:Ես ընթերցողներ կունենամ ապագայում:

ՁԱՅՆ:Իսկ ապագայի ընթերցողները քեզ հաց կտա՞ ն:

ԵՍ:Այսօրվաններն էլ առանձնապես առատաձեռն չեն: Բարձրագույն հոնարարս` էջին տասը իեն:

ՁԱՅՆ:Բայց դու, կարծեմ, ունևոր ես եղել...

ԵՍ:Իմ ամբողջ ունեցվածքը Խոնձյեի հողատարածքն է` կատվի ճակատի չափ: Իմ ամսական շահույթը, լավագույն ժամանակներում, չի անցել երեք հարյուր իենից:

ՁԱՅՆ:Բայց դու տուն ունես: Եվ նոր գրականության քրեստոմատիա...

ԵՍ:Այդ տանիքը ճնշում է ինձ: Քրեստոմատիայի վաճառքի շահույթը կարող եմ քեզ տալ. Որովհետև այն չորս-հինգ հարյուր իեն է:

ՁԱՅՆ:Բայց դու կազմողն ես այդ քրեստոմատիայի: Հենց դրանից պիտի ամաչես:

ԵՍ:Ամաչելու ի՞ նչ ունեմ:

ՁԱՅՆ:Դու մտար լուսավորության գործիչների շարքերը:

ԵՍ:Սուտ է: Լուսավորության գործիչները մտան մեր շարքերը: Ե'ս ձեռնամուխ եղա նրանց գործին:

ՁԱՅՆ:Այնուամենայնիվ, դու Նացումէ-սէնսէյի աշակերտն ես:

ԵՍ:Իհարկե, ես Նացումէ-սէնսէյի աշակերտն եմ: Դու, հավանորեն, գիտես այն Սոսէկի-սէնսէյին, գրականությամբ էր զբաղվում: Բայց դու, հավանաբար, չգիտես մյուս Նացումէ-սէնսէյին. Հանճարեղ` խելացնորի նման:

ՁԱՅՆ:Դու գաղափարներ չունես: Իսկ եթե նրանք դեպքից դեպք այնուամենայնիվ այցելում են, ապա միշտ հակասական են:

ԵՍ:Դա ապացուցում է, որ ես առաջ եմ գնում: Միայն հիմարն է մինչև վերջ համոզված, թե արեգակը կաթսայից փոքր է:

ՁԱՅՆ:Քո գոռոզությունը կսպանի քեզ:

ԵՍ:Երբեմն մտածում եմ` գուցե ես այն մարդկանցից չեմ, ով անկողնում է մեռնում:

ՁԱՅՆ:Կարծես թե մահից չես վախենում, հը՞ :

ԵՍ:Ես վախենում եմ մահվանից: Բայց մեռնելը դժվար չէ: Մեկ անգամ չէ, որ պարանը վզովս են գցել: Եվ մի քսան վայրկյան տառապելուց հետո սկսել եմ նույնիսկ ինչ-որ հաճելի զգացում ապրել: Ես մշտապես պատրաստ եմ առանց տատանվելու մեռնել, երբ հանդիպում եմ ոչ այնքան մահվանը, որքան մի ինչ-որ տհաճ բանի:

ՁԱՅՆ:Ուրեմն ինչու՞ չես մեռնում: Մի՞ թե ուրիշների աչքին դու, օրենքի տեսակետից, հանցագործ չես:

ԵՍ:Դրան ես համաձայն եմ: Ինչպես Վեռլենը, ինչպես Վագները կամ ինչպես մեծն Ստրինդբերգը:

ՁԱՅՆ:Բայց դու ոչինչ չես անում հանուն մեղաց քավության:

ԵՍ:Անում եմ: Չկա ավելի մեծ ապաշխարանք, քան տառապանքը:

ՁԱՅՆ:Դու անուղղելի սրիկա ես:

ԵՍ:Ավելի շուտ, ես բարեպաշտ եմ: Եթե սրիկա լինեի, այսքան չէի տառապի: Ավելին, օգտվելով կանանց սիրուց, կարող էի նրանցից փող շորթել:

ՁԱՅՆ:Ուրեմն դու, թերևս, ապուշ ես:

ԵՍ:Այո, թերևս, ապուշ եմ: «Հիմարի խոստովանանքը» գրել է մի ապուշ, որն ինձ հոգեհարազատ է:

ՁԱՅՆ:Ի հավելումն` դու կյանքը չգիտես:

ԵՍ:Եթե կյանքը ճանաչելը ամենակարևոր բանը լիներ, գործունյա մարդիկ ամենքից բարձրում կլինեին:

ՁԱՅՆ:Դու ատում էիր սերը: Սակայն հիմա տեսնում եմ, որ, սկզբից մինչև վերջ, սերը դասել ես ամեն ինչից բարձր:

ԵՍ:Ոչ, ես հիմա էլ սերը ամեն ինչից բարձր չեմ դասում, բնավ: Ես պոետ եմ: Արվեստագետ:

ՁԱՅՆ:Սակայն մի՞ թե դու չլքեցիր հորդ ու մորդ, կնոջդ ու երեխաներիդ` հանուն սիրո:

ԵՍ:Ստում ես: Ես լքել եմ հորս ու մորս, կնոջս ու երեխաներիս` միայն հանուն ինձ:

ՁԱՅՆ:Ուրեմն դու եսապաշտ ես:

ԵՍ:Ցավոք` եսապաշտ չեմ: Բայց կուզեի եսապաշտ դառնալ:

ՁԱՅՆ:Դժբախտաբար, դու վարակված ես «էգո»-ի արդի պաշտամունքով:

ԵՍ:Հենց դրանով էլ ժամանակակից մարդ եմ:

ՁԱՅՆ:Ժամանակակից մարդուն չես համեմատի հնադարյանի հետ:

ԵՍ:Հին մարդիկ ժամանակին նույնպես ժամանակակից են եղել:

ՁԱՅՆ:Դու չե՞ ս խղճում քո կնոջն ու երեխաներին:

ԵՍ:Արդյոք կգտնվի՞ մեկը, որ նրանց չխղճա: Կարդա Գոգենի նամակները:

ՁԱՅՆ:Դու պատրաստ ես արդարացնել քո ամեն արարքը:

ԵՍ:Եթե արդարացնեի, քեզ հետ հիմա չէի խոսի:

ՁԱՅՆ:Ուրեմն քեզ չե՞ ս արդարացնելու:

ԵՍ:Ես պարզապես հաշտվում եմ ճակատագրի հետ:

ՁԱՅՆ:Իսկ ի՞ նչ կասես պատասխանատվությանդ մասին:

ԵՍ:Մեկ քառորդը` ժառանգականությունն է, մյուս քառորդը` շրջապատը, երրորդ քառորդը` պատահականությունները, ես պատասխանատու եմ միայն մեկ քառորդի համար:

ՁԱՅՆ:Ինչ մանր մարդ ես, այնուամենայնիվ:

ԵՍ:Բոլորն էլ մանր են, ինչես ես:

ՁԱՅՆ:Ուրեմն դու սատանայապաշտ ես:

ԵՍ:Ցավոք` սատանայապաշտ չեմ: Հատկապես անվտանգության գոտու սատանայապաշտների հանդեպ միշտ ատելություն եմ տածել:

ՁԱՅՆ (որոշ ժամանակ անխոս է):Այդուհանդերձ` դու տառապում ես` գոնե սա խոստովանիր:

ԵՍ:Մի գերագնահատիր: Գուցե ես հպարտանում եմ իմ տառապանքով: Եվ հետո, «ստացածը կորցնելու վախը» ուժեղների մենաշնորհը չի:

ՁԱՅՆ:Հնարավոր է` դու ազնիվ ես: Սակայն, դու պարզապես խեղկատա՞ կ ես:

ԵՍ:Ես էլ եմ մտմտում` ո՞ վ եմ ես:

ՁԱՅՆ:Դու միշտ համոզված ես եղել, որ ռեալիստ ես:

ԵՍ:Հենց այդչափ էլ իդեալիստ եմ:

ՁԱՅՆ:Դու, ըստ երևույթին, կկործանվես:

ԵՍ:Սակայն այն, ինչը ինձ ստեղծել է, կստեղծի մի երկրորդ «ինձ»:

ՁԱՅՆ:Դե ուրեմն տառապիր, որքան ուզում ես: Ես հեռանում եմ քեզնից:

ԵՍ:Սպասիր:Սկզբում ասա ինձ. դու, որ անդադար հարցեր ես տալիս ինձ, դու, որ անտեսանելի ես ինձ-ո՞ վ ես դու:

ՁԱՅՆ:Ե՞ ս: Ես հրեշտակն եմ, որն աշխարհի այգաբացին մարտնչում էր Հակոբի դեմ:

2.

ՁԱՅՆ:Ի՜նչ խիզախ տղա ես:

ԵՍ:Ոչ, ես խիզախությունից զուրկ եմ: Եթե խիզախ լինեի` չէի նետվի առյուծի երախը, կսպասեի, մինչ ինքն ինձ խժռի:

ՁԱՅՆ:Սակայն քո արարքներում ինչ-որ մարդկային բան կա:

ԵՍ:Մարդկային ինչ-որ բանը` միևնույն ժամանակ անասնական ինչ-որ բան է:

ՁԱՅՆ:Դու ոչ մի վատ բան չես արել: Դու տառապում ես միայն ներկայիս հասարակարգի պատճառով:

ԵՍ:Նույնիսկ եթե այդ համակարգը փոխվեր, մեկ է, իմ արարքներն ինչ-որ մեկին անպայման դժբախտ կդարձնեին:

ՁԱՅՆ:Բայց դու ինքնասպան չեղար: Այսպես թե այնպես` դու զորություն ունես:

ԵՍ:Մեկ անգամ չէ, որ ցանկացել եմ ինքնասպան լինել: Օրինակ, ցանկանալով, որ մահս բնական երևա, ես օրական տասնյակ ճանճ էի ուտում: Ճանճ կուլ տալը, երբ նախապես մանրատել ես, հեչ բան է: Բայց ծամել` զզվելի է:

ՁԱՅՆ:Սակայն դու երևելի կդառնաս:

ԵՍ:Ես նման խնդիր չունեմ: Իմ ուզածը` միայն խաղաղություն է: Կարդա վագների նամակները: Ն գրում է, որ եթե ունենար բավական փող` սիրած կնոջ և երկու-երեք երեխաների հետ ապահով ապրելու համար, լիովին գոհ կլիներ` մեծ արվեստ չստեղծելով հանդերձ: Այսպիսին է նույնիսկ Վագները: Նույնիսկ այնպիսի վառ անհատականությունը, ինչպիսին էր Վագները:

ՁԱՅՆ:Ամեն դեպքում, դու տառապում ես: Դու խղճից զուրկ մարդ չես:

ԵՍ:Ես խիղճ չունեմ: Ես ունեմ միայն նյարդեր:

ՁԱՅՆ:Քո ընտանեկան կյանքը դժբախտ էր:

ԵՍ:Բայց իմ կինն ինձ միշտ հավատարիմ է եղել:

ՁԱՅՆ:Քո դժբախտության մեջ ավելի շատ բանականություն կա, քան` այլոց:

ԵՍ:Ստում ես: Իմ կատակերգության մեջ կյանքն ավելի քիչ եմ ճանաչում, քան այլոք:

ՁԱՅՆ:Բայց դու ազնիվ ես: Քո սիրած կնոջ ամուսնուն դու ամեն բան խոստովանեցիր ավելի վաղ, քան կապը կբացահայտվեր:

ԵՍ:Դա էլ է սուտ: Ես չէի խոստովանում այնքան ժամանակ, քանի դեռ հերիքում էր ուժս:

ՁԱՅՆ:Դու պոետ ես: Արվեստագետ: Քեզ ամեն բան թույլատրելի է:

ԵՍ:Ես պոետ եմ: Արվեստագետ: Բայց ես նաև հասարակության անդամ եմ: Զարմանելի չէ, որ ես կրում եմ իմ խաչը: Այդուհանդերձ` այն շատ թեթև է:

ՁԱՅՆ:Դու մոռանում ես քո «ես»-ը: Գնահատիր քո անհատականությունը և արհամարհիր ստոր խաժամուժին:

ԵՍ:Առանց քո խոսքերի էլ` ես գնահատում եմ իմ անհատականությունը: Բայց ժողովրդին չեմ քամահրում: Մի անգամ ասել եմ` «Թող որ տունը փլչի` հիմքը կմնա»: Շեքսպիրը, Գյոթեն, Տիկամացու Մոնձաէմոնը երբևէ կկործանվեն: Սակայն նրանց ծնած արգանդը` մեծ ժողովուրդը` չի կործանվի: Ամեն արվեստ, ինչպես էլ փոխվի նրա ձևը, ծնվելու է այդ ընդերքից:

ՁԱՅՆ:Այն, ինչ դու գրել ես, ինքնատիպ է:

ԵՍ:Ոչ, բոլորովին էլ ինքնատիպ չէ: Եվ ո՞ վ է օրիգինալը: Այն, ինչ գրել են բոլոր ժամանակների տաղանդները, իր նախատիպերն ունի ամենուրեք: Ես էլ եմ հաճախ գողացել:

ՁԱՅՆ:Սակայն դու նաև ուսուցանում ես:

ԵՍ:Ես սովորեցնում էի միայն անհնարինը: Եթե հնարավոր լիներ, ինքս կանեի ավելի վաղ, նախքան այլոց ուսուցանելը:

ՁԱՅՆ:Մի կասկածիր` որ գերմարդ ես:

ԵՍ:Ոչ, ես գերմարդ չեմ: Ոչ մեկս էլ գերմարդ չենք: Գերմարդը միայն Զրադաշտն է: Սակայն ինչ մահով է զոհվել Զրադաշտը, ինքը` Նիցշեն էլ չգիտե:

ՁԱՅՆ:Նույնիսկ դու՞ ես վախենում հասարակությունից:

ԵՍ:Իսկ ո՞ վ չի վախեցել հասարակությունից:

ՁԱՅՆ:Նայիր Ուայլդին, որը երեք տարի անցկացրեց բանտում: Ուայլդն ասում էր. «Ինքնասպան լինել` կնշանակի պարտություն կրել հասարակությունից»:

ԵՍ:Ուայլդն բանտում այդ մասին բազմիցս մտմտացել է: Եվ ինքնասպան չի եղել այն պատճառով միայն դա անելու միջոց չուներ:

ՁԱՅՆ:Ոտնատակ տուր չարն ու բարին:

ԵՍ:Իսկ ես հիմա ամենից շատ ուզում եմ առաքինի դառնալ:

ՁԱՅՆ:Դու չափազանց պարզունակ ես:

ԵՍ:Ոչ, չափազանց բարդ եմ:

ՁԱՅՆ:Բայց կարող ես հանգիստ լինել: Դու միշտ կունենաս ընթերցողներ:

ԵՍ:Միայն այն բանից հետո, երբ կդադարի գործել հեղինակային իրավունքը:

ՁԱՅՆ:Դու տառապում ես սիրո պատճառով:

ԵՍ:Սիրո պատճառո՞ վ: Քե'զ պահիր գրական ջահելներին պիտանի հաճոյախոսությունները: Պարզապես` ես սայթաքել եմ` սիրույն բախվելով:

ՁԱՅՆ:Յուրաքանչյուրը կսայթաքի:

ԵՍ:Դա միայն նշանակում էԴա միայն նշանակում է, որ յուրաքանչյուր մարդ դյուրությամբ կարող է գայթակղվել փողով:

ՁԱՅՆ:Դու խաչված ես կենաց խաչին:

ԵՍ:Դրանով հպարտանալ չարժե: Իր սիրուհուն սպանողը և ուրիշի փողերը գողացողը նույնպես խաչված է կենաց ծառին:

ՁԱՅՆ:Կյանքն այնքան էլ մռայլ չէ:

ԵՍ:Հայտնի է, որ կյանքը մթին է բոլորի համար, բացի «ընտրյալ փոքրամասնությունից»: Իսկ «ընտրյալ փոքրամասնությունը» այլ մի անվանումն էապուշների ու սրիկաների:

ՁԱՅՆ:Ուրեմն տառապիր, որքան ուզում ես: Դու ինձ ճանաչու՞ մ ես: Ինձ, որ եկա դիտավորյալ, որպեսզի սփոփե՞ մ քեզ:

ԵՍ:Դու շուն ես: Դու չարք ես, որը ժամանակին Ֆաուստի մոտ սողոսկեց շան տեսքով:

ՁԱՅՆ:Ի՞ նչ ես անում:

ԵՍ:Միայն գրում եմ:

ՁԱՅՆ:Ինչու՞ ես գրում:

ԵՍ:Միայն այն պատճառով, որ չգրել չեմ կարող:

ՁԱՅՆ:Դե գրիր: Գրիր` մինչ մեռն ի մահ:

ԵՍ:Իհարկե. Ուրիշ բան ինձ չի էլ մնում:

ՁԱՅՆ:Դու սպասվածից առավել հանգիստ ես նրանցից:

ԵՍ:Ոչ, ես բոլորովին հանգիստ չեմ: Եթե դու ինձ ճանաչողներից մեկը լինեիր, կիմանայիր նաև իմ տառապանքները:

ՁԱՅՆ:Ու՞ ր կորավ քո ժպիտը:

ԵՍ:Վերադարձել է երկինք, Աստվածների մոտ: Որպեսզի կյանքին ժպիտ պարգևես, հարկավոր է, առաջինը` հավասարակշիռ բնավորություն, երկրորդ` փող, երրորդ` առավել ամուր նյարդեր, քան իմն են:

ՁԱՅՆ:Բայց սիրտդ, կարծես, թեթևացավ:

ԵՍ:Այո, սիրտս թեթևացավ: Սակայն, փոխարենը, ստիպված եղա մերկ ուսերիս առնել մի ողջ կյանքի բեռ:

ՁԱՅՆ:Քեզ ոչինչ չի մնում անելու, քան ուզածիդ պես ապրելը: Կամ էլ` ուզածիդ պես...

ԵՍ:Այո: Ոչինչ չի մնում անելու, քան ուզածիս պես մեռնել:

ՁԱՅՆ:Դու նոր մարդ կդառնաս, նախկինից տարբեր:

ԵՍ:Ես միշտ հարազատ եմ մնում ինձ: Միայն կաշիս եմ փոխում: Ինչպես օձը...

ՁԱՅՆ:Դու ամեն բան գիտես:

ԵՍ:Ոչ, ամեն բան չէ, որ գիտեմ: Այն, ինչ գիտեմ` միայն մասն է ոգուս: Այն մասը, որը չգիտեմ, ոգուս Աֆրիկան է, որ տարածվում է անսահման: Ես վախենում են նրանից: Լույսի մեջ հրեշներ չեն ապրում: Իսկ անսահման խավարի մեջ դեռևս ինչ-որ բան քնած է:

ՁԱՅՆ:Եվ դու նույնպես իմ երեխան ես:

ԵՍ:Ո՞ վ ես դու. դու, որ համբուրեցիր ինձ: Այո, ես քեզ գիտեմ:

ՁԱՅՆ:Ուստի, ես ո՞ վ եմ, ըստ քեզ:

ԵՍ:Դու նա ես, ով զրկեց ինձ խաղաղությունից: Նա, ով ավերեց իմ էպիկուրականությունը: Ի՞ մ: Ոչ, ոչ միայն իմ: Դու նա ես, ում պատճառով մենք կորցրինք մեր հավասարակշռության ոգին, այն, ինչ ուսուցանում էր մեզ հինավուրց Չինաստանի իմաստունը: Քո զոհերն ամենուրեք են: Ե'վ գրականության պատմության, և' լրագրային հոդվածների մեջ:

ՁԱՅՆ:Ուրեմն անունս ի՞ նչ կդնես:

ԵՍ:Ես... Ինչպես քեզ անվանել, չգիտեմ: Սակայն եթե օգտվեմ ուրիշների ասածներից, ապա դու` ուժ ես, որը մեզ գերազանցում է: Դու դև ես` մեզ տիրող:

ՁԱՅՆ:Շնորհավորիր ինքդ քեզ: Ես ոչ ոքի չեմ այցելում զրուցելու համար:

ԵՍ:Ոչ, ես առավել, քան ուրիշ մեկը, կզգուշանամ քո գալուստից: Այնտեղ, ուր դու հայտնվում ես, խաղաղություն չկա: Բայց դու, ինչպես ռենտգենի ճառագայթ, թափանցում ես ամեն ինչի միջով:

ՁԱՅՆ:Ուրեմն, այսուհետ զգոն եղիր:

ԵՍ:Անտարակույս, այսուհետ ես զգոն կլինեմ: Սակայն, ահա, երբ ձեռքիս է գրիչը...

ՁԱՅՆ:Երբ քո ձեռքին կլինի գրիչը, դու կասես` արի':

ԵՍ:Ո՞ վ կասի – արի: Ես պստիկ գրողներից մեկն եմ: Եվ ուզում եմ լինել պստիկ գրողներից մեկը: Այլապես խաղաղություն ձեռք չեմ բերի: Սակայն երբ ձեռքիս գրիչ լինի` ես, գուցե, կընկնեմ քո գերության ցանցը:

ՁԱՅՆ:Ուրեմն եղիր միշտ ուշադիր: Հնարավոր է` ես կյանքի կոչեմ քո բոլոր ասածները` մեկը մյուսի ետևից: Դեհ, ցտեսություն: Չէ՞ որ ես երբևէ դարձյալ գալու եմ:

ՁԱՅՆ (մենակ):Ակուտագավա Րյունոսկե: Ակուտագավա Րյունոսկե: Արմատներով ավելի ամուր կառչիր հողին: Դու եղեգ ես, որ տատանվում է քամուց: Գուցե ամպերը քո գլխավերևում մի օր ցրվեն: Միայն թե ամուր կանգնիր ոտքերիդ վրա: Հանուն սեփական անձի: Հանուն քո երեխաների: Սպանված մի եղիր: Բայց ոչ էլ նվաստացրու անձդ: Եվ դու կբարձրանաս:

Դեկտեմբեր, 1926.

(Հրապարակվել է ետմահու)

ԿՈՏԱՐՈ ՏԱԿԱՄՈՒՐԱ (1883-1956) / Բանաստեղծություններ

ԿՈՏԱՐՈ ՏԱԿԱՄՈՒՐԱ (1883-1956) / Բանաստեղծություններ

Կոտարո Տակամուրայի այս բանաստեղծությունները տպագրվել է «Գարուն» ամսագրի 2003-ի 6-րդ համարում` Ակիկո Հիկիի թարգմանությամբ:

ՄԻԱՄԻՏ ԶՐՈւՅՑ

Չիեկոն [1] ասում է`

Տոկիոյում չկա երկինք,

Ուզում եմ տեսնել երկինքն իրական:

Ես զարմանքով երկինք նայեցի.

Բալենու մատղաշ երկնքի արանքում

Տեսա այդ անսահման, այդ հին,

Ծանոթ, գեղեցիկ երկինքը:

Մռայլ, մշուշոտ հորիզոնը

Թաց է վարդագույնով առավոտվա:

Չիեկոն, հեռու նայելով, ասում է,

Որ Ատատարա լեռան վրա ամեն օր երևացող

Կապույտ երկինքն է իր երկինքն իրական:

Երկնքի մասին միամիտ զրույց է:

ԼԻՄՈՆԻ ԷԼԵԳԻԱ

Դու այնքան էիր լիմոն սպասել

Թախծոտ, ճերմակ ու պայծառ մահվան անկողնում:

Ձեռքիցս վերցրած լիմոնը

Գեղեցիկ ատամներովդ կծելիս

Անուշ բույր տարածվեց:

Այս աստվածային տոպազի կաթիլները լիմոնի

Սթափեցնում են գիտակցությունդ մի պահ:

Երբ ձեռքս սեղմում ես, զգում եմ կենդանությունը քո,

Փոթորիկ է կոկորդիդ մեջ,

Բայց օրհասական պահին այսպես

Հավաքեցիր կյանքի ողջ սերն ակնթարթորեն

Եվ մի պահ

Խոր շնչեցիր, ինչպես արեցիր լեռնագագաթին,

Ու այլևս սիրտդ չաշխատեց, կանգ առավ:

Քո նկարի առջև դրված

Բալենու ծաղիկների անկյունում

Այսօր էլ ես կդնեմ

Մի պաղ փայլող լիմոն:

Ծանոթագրություններ

1 Տակամուրայի կինը, որը ծանր հիվանդ էր:

ՍԱԻՍԵԻ ՄՈՒՐՈ (1889-1962) / Փոքրիկ պատկեր

ՍԱԻՍԵԻ ՄՈՒՐՈ (1889-1962) / Փոքրիկ պատկեր

Սաիսեի Մուրոյի այս բանաստեղծությունը տպագրվել է «Գարուն» ամսագրի 2003-ի 6-րդ համարում` Ակիկո Հիկիի թարգմանությամբ:

Հեռվում պիտի կարոտես հայրենիքը

Ու երգես տխուր:

Թեկուզ աղքատանաս

Ու դառնաս մուրացկանը օտար հողի,

Չպիտի վերադառնաս:

Քաղաքում իրիկնաժամին միայնակ

Լաց եմ լինում հայրենիքի կարոտով,

Այս հոգով

Կվերադառնամ քաղաքը հեռու,

Կվերադառնամ քաղաքը հեռու:

ԱՍՏՂԵՐ (ճապոնական հեքիաթ)

ԱՍՏՂԵՐ (ճապոնական հեքիաթ)

Հեքիաթը վերցված է 1959-ին Հայպետհրատի կողմից հրատարակված «Ճապոնական հեքիաթներ» գրքից, որը թարգամնել է Սերգեյ Ումառյանը:

Սինտոիստ վանահոր որդին ապուշ էր: Եվ երևում էր, որ տղան հորն էր քաշել:

Վանահայրն էլ իր հիմարություններով ետ չէր մնում որդուց, իսկ երբեմն էլ գերազանցում էր նրան:

Ամառային մի պարզ գիշեր, նրա որդին բարձրանում է տաճարի կտուրը, նայում վառ աստղերով ծածկված երկնքին ու վերցնում է սպիտակեղեն չորացնելու ձողը և սկսում այն թափահարել օդի մեջ: Հայրն այդ ժամանակ հանգստանում էր պարտեզի տաղավարում:

-Ի՞ նչ ես անում դու այդտեղ,-հարցնում է նա որդուն:

-Ա'յ, տեսնու՞ մ ես երկնքում ինչքան շատ աստղեր կան և բոլորն էլ այնքան գեղեցիկ են,- ասում է նա, -որ ուզում եմ դրանք վայր գցել:

Վանահայրը քահ-քահ ծիծաղում է ու ասում.

-Համա ապուշն ես, հա՜, ո՞ վ է այդպիսի կարճ ձողով աստղեր վայր գցում: Գոնե երկարը վերցրու...

ՁԵՆՏԻԿՈւ (15-րդ դար) / Յան Գույ-Ֆեյ (քնարական դրամա)

Ձենտուկիի Յան Գույ-Ֆեյ դրամայի այս թարգմանությունը և մուտքի խոսքը վերցված է 2003-ին Երևանում տպագրված Վիգեն Բաբայանի «Բազմանվագ» (թարգմանություններ և փոխադրություններ) գրքից:

Սյուանցզուն տիրակալի գեղեցկուհի հարճ Յան Գույ-Ֆեյի տխրալի պատմությունը մեր աչքի առաջ կենդանանում է 15-րդ դարի ճապոնական դրամայում, Ձենտիկույի հեղինակությամբ: Նմանօրինակ ներկայացումները, որ ճապոներեն կոչվում էին յոկյոկու, ի հայտ են եկել 13-րդ դարում և վերջնականապես ձևավորվել 14-ում, ճապոնական հանրահայտ թատերագիրների և Կանամի ու Սեամի թատրոնների ճանաչված բեմական վարպետների կողմից: Արտաքուստ սա հիշեցնում է դրամատիզացված պոեմ, ուր բոլոր երկխոսություններն ու մենախոսությունները բաժանված են համապատասխան կերպարների, իսկ պատմողական հատվածները Երգչախմբի միջև: Սակայն այս կառույցը ամենուրեք չէ որ պահպանվում է, հաճախ երգչախումբը հայտնվում է գործող անձի դերում, իսկ հերոսները ներկայացնելով պատմական հատվածները, անսպասելիորեն անցում են կատարում ուղիղ խոսքից` անուղղակիին: Արևելյան երաժշտությամբ համեմված այս ներկայացումները հայտնի էին նաև Արևմուտքին:

ՖԱՆ ԳՈւՅ-ՖԵՅ

(քնարական դրամա)

ԳՈՐԾՈՂ ԱՆՁԻՆՔ

ՅԱՆ ԳՈՒՅ-ՖԵՅ – Թանի տիրակալ Սյուանցզունի գեղեցկուհի հարճը

ԿԱԽԱՐԴ – Սյուանցզունի պատվիրակ

ԵՐԳՉԱԽՈՒՄԲ

ՆԱԽԵՐԳ

ԿԱԽԱՐԴ

Ա՜խ դեռևս չգիտեմ լուսայգն ի՞ նչ է խոստանում

Տարաժամին այս զարհուր, ո՞ ր հեռուներն է տանում:

Արշալույսին քայլեցի այս անծանոթ ճամփեքով,

Փնտրտուքով թափանցիկ, օտարոտի եզերքով:

Ես` մի կախարդ, մի վհուկ, որ հայտնի եմ մոգությամբ,

Ծառայում եմ տիրոջն իմ, Սյուանցզուն մեծ արքային,

Ծառայում եմ կամովին, նվիրյալ ու գոհությամբ,

Նրան խորհուրդ եմ տալիս իմ արհեստով այնքան հին:

Եվ տիրակալն իմ, իրավ, ուղղամիտ էր ու արդար,

Բայց և գերվեց կանացի գեղեցկության թովչանքին,

Աստվածազուն մի էակ, լուսասնունդ ու կայտառ,

Որ իր նմանը չուներ, հարսն էր ասես երկնքի:

Աղջնակն այս գեղանի Յանի տոհմից էր սերում,

Եվ անունն էր Յան Գույ-Ֆեյ, օ՜, հմայիլ եթերի,

Ապստամբեց Ան Լուշան, արնախումն այդ աններում,

Ու զոհ գնաց դիցուհին, գեղեցկուհին անթերի:

Ի՞ նչ պատիժ էր, օ՜, երկինք, որ կատարվեց այդ գիշեր,

Ու Մանգույան դաշտերում արյան գետեր հոսեցին,

Եվ իմ տերը կորցրեց,-սարսափում եմ արդ հիշել,-

Ադամանդն իր լուսեղեն: Մունջ շուրթերն իր խոսեցին.

«Գնա,-ասաց,-ու փնտրիր ամենուրեք, օ՜, մոգ իմ,

Տես, թե ուր է բնակվում անմահական այդ ոգին»:

Ես փնտրեցի տենդագին լազուրներում խելահեղ

Ու սուզվեցի անդրաշխարհ, խորխորատներ անսովոր,

Ապավինեց ո՞ ր խորշին էությունն այդ փառահեղ,

Օտարոտի ի՞ նչ երկրում` առեղծված է առ այսօր:

Վերջին հույսն եմ փայփայում, պիտի մեկնեմ ես հիմա

Երանելյաց մի աշխարհ, ուր չկա մահ, մոռացում,

Ու կփնտրեմ ես նրան, կմաքառեմ մինչ ի մահ,

Որպես հատույց իմ տիրոջ, որպես պարտք ու գոհացում:

(երգում է)

Թափառում եմ կարեվեր

Հոգու աշխարհում,

Օ՜, թե երկինքն արևեր,

Լույս տար անմարում,

Կկանչեի ես այնժամ`

«Այնտեղ է ոգին»...

Մինչ ալիքներն այս դաժան

Քշում են մոգիս:

Ահա ծովում երևաց

Կղզին անծանոթ,

Թեթև նավակն իմ սուրաց

Իմ հայտնության մոտ:

Կանաչազեղ այս խոտից

Սնար կհյուսեմ,

Իսկ այս ծաղկանց բյուր-հոտից`

Երազն իմ լուսե:

Անմահության ափերին

Նավակն իմ հասավ,

Ահա եզերքն անփերի

Աչքերն իմ տեսան:

ՏԵՍԱՐԱՆ ԱՌԱՋԻՆ

(Գործողության վայրը` Անմահության երկիր)

ԿԱԽԱՐԴ

Շտապում էի այնպե՜ս, և ահա հասա հավերժական պատանության և հավերժական գեղեցկության տաճարին: Այժմ այստեղ հարցուփորձ կանեմ ամենքին:

(նայում է չորս դին)

Հետամուտ եղա հոգուս խրատին,

Ի փառս նրա` ուղեցույց դարձա

Եվ հայտնվեցի լուսեղ տաճարում

Անմահության և հարատև գոյի:

Իմ դեմ` տաճարներ վեր դարսիդարսված,

Ձգվում են հեռուն, ուր աչքդ կտրի:

Կատարելության փառավոր կերտվածք,

Ասես հպվում են երկնի դարպասին,

Եվ ի՜նչ գալարներ, որոնք պատմում են

Յոթ հրաշքների և բուդդայական

Յոթ խորհուրդների գոյության մասին:

Նույնիսկ Չանշենն ու Լիտյանն անառիկ

Չեն կարող չափվել այս աներկրային

Դյութանքների հետ, որոնց ցոլանքից

Աչքն է խտղտում... Օ՜, անգո տեսիլք...

(մոտենում է տաճարին)

Ինչպես ուսուցանել էին, սպասածին պես ահա հայտնվեցին կացարանները, որոնց վրա արձանագրություններ կան: Ահա դրանցից մեկը. «Աստ հանգչի Թայ Չժեն Սուրբն մեծ»: Այսպես ուրեմն, ես հիմա կթափառեմ ու կճշտեմ, թե ինչ ասել է այս ամենը:

ՅԱՆ ԳՈՒՅ-ՖԵՅ

(ձայն տաճարից)

Անցած-գնացած օրեր իմ լուսեղ...

Գարնանազմայլ զմրուխտ պարտեզում,

Երբ մենք միասին ճեմում էինք լուռ

Լիշանի լեռան գունեղ ծաղկունքով,

Օ՜, ի՜նչ տեսլաժամ, ի՜նչ երանություն...

Բայց թարշամեցին աչկունքը ծաղկանց,

Փոխվեց ամեն բան և բաժանվեցինք...

Օ՜, ահեղ դիպված...

Եվ ահա, աշնան պաղ քարանձավում,

Այս Անմահության երկրում հավերժի

Ես մեն ու մենակ զմայլվում եմ դեռ

Այս լուսնալույսի ցոլանքով մեղմիկ:

Օ՜, շող լուսնային,

Եվ անկասելի լուրն այս իրապես

Տառապանքներ է հավելում սրտիս,

Երկրային սիրո վայելքներն անտես

Հոգիս խավարկոտ անդունդն են մղում:

ԿԱԽԱՐԴ

Ա՜յ քեզ նորություն...

Անսպասելի հայտնություն էր սա,

Ինձ պետք է հիմա քիչ աճապարել,

Պատմել տիրոջն իմ, ինչ որ ես տեսա:

Մեկնելուց առաջ, տուր ինձ, խնդրում եմ,

Ծանոթ մի նվեր, գեթ մի նշանակ,

Որ հիշատակիդ խոսնակը դառնա:

ՅԱՆ ԳՈՒՅ-ՖԵՅ

Վերցրու, խնդրեմ, որպես հիշատակ,

Որպես իմ սիրո անշշուկ վկա,

Այս հերակալս մարգարտահատիկ:

ԿԱԽԱՐԴ

Օ՜, ոչ, աշխարհում մարգարտաշարով

Անթիվ զարդեր կան: Ա՜յ թե տանեի

Քո շշուկները` լույս-ծաղկաթերթիկ,

Այն բառ-գանձերը, որոնց զորությամբ

Հավատարմության երդում ենք տվել,

Որոնք հասու չեն օտար ունկերին...

ՅԱՆ ԳՈՒՅ-ՖԵՅ

Իրավ ես, իրավ, խոսք է ճշմարիտ:

Հուշացոլքերը հառնում են իմ դեմ,

Լույս-ծաղկաթերթով ու բառագանձով

Երդվեցինք այդօր, աշնանամուտի

Օրն է յոթերորդ... Լուսնկա գիշեր,

Լոկ մի զույգ աստղի մունջ առկայությամբ:

ԵՐԳՉԱԽՈՒՄԲ

ԹԵ ՈՐ ԼԻՆԵՆՔ ՄԵՐ ՍԻՐՈ ԵՐԿՐՈՒՄ,

ԹՈՂ ԼԻՆԵՆՔ ԵՐԿՃՅՈՒՂ ԾԱՌ ԻՐԱՐ ԳՐԿՈՒՄ,

ԹԵ ՈՐ ՄԵՆՔ ԼԻՆԵՆՔ ՇԱՓՅՈՒՂԱ ԵՐԿՆՈՒՄ,

ԹՈՂ ԼԻՆԵՆՔ ԹՌՉՆԻ ԹԵՎԵՐԸ ԵՐԿՈՒ:

Ահա այս երդմամբ երդվեցին նրանք,

Անտես, անվկա: Պատմիր այդ մասին,

Թոթովանքներով գաղտնի անարատ

Սեր շշնջացին մեկը մյուսին:

Օ՜, այս անցավոր աշխարհում սակայն,

Այս ունայնության տարերքում անգո,

Կյանքի ու մահվան խորշում սառցակալ

Պտույտ է անում վիշտը չարագործ:

Սակայն այդ լուսե աճյունափոշին

Ցրվեց Մանգույան դաշտում արնամած,

Հոգին համբարձվեց թեպետ մշուշից,

Ճյուղերից մեկը կոտրված մնաց:

Հոսում են արնոտ ջրերը անսաստ,

Բայց հավերժող են սերերն անարատ,

Դու նրա վերջին աղոթքը անսա,

Հենց այդ մասին էլ կպատմես նրան:

ՏԵՍԱՐԱՆ ԵՐԿՐՈՐԴ

ԿԱԽԱՐԴ

Երջանկությունից տերն իմ կցնծար,

Բախտի դիպվածով նավակն այս թե որ

Ճեղքելով ծովը, որպես սուրբ ընծա

Քեզ նրա գիրկը հասցներ մի օր:

ՅԱՆ ԳՈՒՅ-ՖԵՅ

Կխարկվեմ այսպես մենության բոցում,

Անլուր տխրության ճիրանում դեղին,

Իմ այս մետաքսե սևսուգ թիկնոցում,

Քշվելով բախտի հորդուն հեղեղից:

Երկնում իմ աստղը աչք չի կկոցում,

Գալիքն անլույս է, անհայտ է ուղիս,

Անհույս օրերն այս իմ սիրտն են խոցում

Եվ թունոտ անձրև մաղում ուղեղիս:

(կախարդին)

Համբերիր սակայն, փորձում եմ հիշել

Մի լուսե պատկեր, սիրո մի գիշեր...

ԵՐԳՉԱԽՈՒՄԲ

Պալատում էր մարմարե,

Լիշան լեռան փեշերին,

Լուսնալույսն էր մարմրել,

Մերվել էինք գիշերին:

ՅԱՆ ԳՈՒՅ-ՖԵՅ

Ու պարում էի ինչպես ծաղկաթերթ,

Գլխիս` հերակալ մարգարտահատիկ:

ԵՐԳՉԱԽՈՒՄԲ

Նույն հերակալով, երկինքը վկա...

ՅԱՆ ԳՈՒՅ-ՖԵՅ

Թիթեռի թև էր թիկնոցս մետաքս...

ԵՐԳՉԱԽՈՒՄԲ

Օ՜, ծիածանված պարեր ոսկեթև,

Սահում էիր դու երազով օծուն...

ՅԱՆ ԳՈՒՅ-ՖԵՅ

Ամեն ինչ պատիրք, տեսիլք էր թեթև,

Օ՜, հեքիաթներն այդ իմ սիրտն են խոցում:

ԵՐԳՉԱԽՈՒՄԲ

Կորուսյալ անուրջ... Էլ ո՞ վ զարմանա,

Աշխա՜րհ անցավոր, սուտ ու մոռացկուն,

Մեկ օրվա ցնորք, օ՜, խեղճ փարվանա...

ՅԱՆ ԳՈՒՅ-ՖԵՅ

Ու երբ խոկում ես անցյալի մասին,

Հասու չես լինում ծագումին նրա,

Ապագան նույնքան շարժում է մի սին,

Ուր կյանքն ու մահը ծանոթ չեն իրար:

ԵՐԳՉԱԽՈՒՄԲ

Քսանհինգ ձև կա տարբեր կեցության,

Թող փորձի շեղվել մեկը դրանից,

Անճողոպրելի վախճանից հանկարծ,

Ի՞ նչ է սպասվում մահկանացուին:

Կա հինգ երկնաշխարհ... Եղծում կա, ավեր

Անգամ չորս ծանոթ տիրույթում Սյումի,

Հյուսիսաի մարդիկ ապրում են դարեր,

Չեն փրկվում սակայն ճիրանից մահի:

ՅԱՆ ԳՈՒՅ-ՖԵՅ

Դիցուհի էի երկնում այն օրից,

Բնակվում էի ոգիների հետ,

Մահկանացուի բաժին հասավ ինձ,

Ի՜նչ ճակատագիր, ինչպիսի՜ աղետ,

Ապրում էի ես գերդաստանում Յան,

Անծանոթ էի եկող-դարձողին,

Տերն իմ լսել էր իմ մասին սակայն,

Ինձ պալատ տարավ, պոկեց ինձ հողից:

Երդում տվեցինք մեկմեկու իրավ,

Անբաժան մնալ իրարից կյանքում,

Մեկտեղ դամբանվել, կամ փնտրել իրար

Երկնի ու երկրի գորշգույն սահանքում:

Բայց բախտն ինձ նետեց կղզին այս ամա,

Մատնեց մենության զազիր տաժանքին,

Ես տառապեցի խեղճ ու այսահար,

Որպես իմ սիրույն անարժան մի կին:

Ցողն ի՞ նչ է, անգո, և կա, և չկա,

մարմինն աշխարհիկ` զանգված է մի սին,

Էլ ու մնացին սեր ու անրջանք,

Որ չենք լինելու երբեք միասին:

Խոստովանության վայրկյան հմայուն,

Խոստովանության ի՜նչ անդորր պահեր,

Հուշերիս բոցերն իմ միտքն են այրում,

Տեսել եմ հազար դժոխք ու մահեր:

ԵՐԳՉԱԽՈՒՄԲ

Յոթերորդ օրն էր այն ամսի, իրավ,

Լուսկա գիշեր... Երդվեցիք իրար,

Որ դառնաք թռչնի թևերը երկու,

Կամ դառնաք երկճյուղ ծառ իրար գրկում:

Բայց ձեր խոսքերի ծաղկաթերթն ավա՜ղ,

Շուրթերից պոկված շշունջը խաղաղ

Գիշերահավքի կանչի հետ կորան,

Աշխարհը դարձավ համակ բուք-բորան:

Ծպտյալ անուրջ էր և ուրիշ ոչինչ,

Երկնքից թափվող ասուպներ չնչին:

Օրենքն է կյանքի, օրենք մի դաժան,

Մեկ է, թե լինես արժան, անարժան:

«Թե լսեին ճիչն արդարի,

Կամ չլիներ երկրի վար

աժանման պահն աղետալի,

Կսիրեին մարդիկ իրար

Հազար-հազար-հազար տարի»...

Ու խառն են կյանքում օրենք ու դիպված,

Թող անսան կանչիս քնած թե արթուն,

Թե որ տված է վայելքն հանդիպման,

Բաժանումն անշուշտ տրված է մարդուն:

ՎԵՐՋԵՐԳ

ԵՐԳՉԱԽՈՒՄԲ

Եվ մետաքսե թևիկներով

Թափահարեց հուսահատ,

Սիրո վերջին կանչն էր գերող,

Սիրո պարն էր գերվհատ:

ՅԱՆ ԳՈՒՅ-ՖԵՅ

Մնաք բարյավ անցյալ հուշեր,

Մնաք բարյավ, սեր անցավ,

Երազի պես մի մութ գիշեր

Սիրո պարն այս վերջացավ:

Դարը դարին պատմել կտա,

Մարդ ու աշխարհ կիմանան,

Այս լուսահեղ արևի տակ,

Սիրո ասքն այս կմնա:

ԵՐԳՉԱԽՈՒՄԲ

Հերակալն իր մարգարտակուռ

Դողով մեկնեց դեսպանին,

Եվ այդ պահից լացով թաքուն

Նրա ճամփան կպահի:

ՅԱՆ ԳՈՒՅ-ՖԵՅ

Գնաս բարյա՜վ... Գնաս բարյա՜վ...

ԵՐԳՉԱԽՈՒՄԲ

Չեն տեսնելու էլ մեկմեկու,

Օնչքան էլ որ լույս ծագի,

Սիրտը մահվան հիմնն է երգում

Ամեն սարսուռ լուսայգի:

Լուսապարար սեր էր սակայն

Ու բաժանում դառնաղի,

Աշխարհն ասես սևշոր հագավ

Ու սուգ մտավ չար խաղից:

Տեսարանն այս դառն էր անշուշտ,

Խառնակվել են սեր ու թույն,

Պատշգամբում մարեց անշունչ,

Լոտոս դարձավ ձյունաթույր...

ՏԱԿԻԳՈւՇԻ ՄԱԶԱԿՈ / Կապույտ ձին

ՏԱԿԻԳՈւՇԻ ՄԱԶԱԿՈ / Կապույտ ձին

Բանաստեղծությունը հայերեն տպագրվել է 1973-ին «Ազատության կանչ» (արդի ասիական երկրների պոեզիա) ժողովածուում` Դավիթ Հովհաննեսի թարգմանությամբ:

Ծովի անդունդից ելնում են մութ շշուկներ,

Ալիքների ծալքերում ես տեսնում եմ մի ձի, նրա աչքերը կույր են:

Մի ժամանակ նա մարդ է տարել իր մեջքի վրա-վաղուց մեռած հիշատակներ.

Մի կապույտ ձի է քարշ գալիս ծովի անդունդների մեջ:

Երբվանի՞ ց է, որ ձիերը դարձան ծովի բնակիչ, արյունը, որ լերդացել է նրա մեջքին մի օր- հենց իրե՞ նն է արդյոք:

Եվ կամ ու՞մ է հապա:

Ամենևին էլ չհոգալով իր տեսքի մասին`

Նա գնում է, մի ոտքով հեռացնելով իրեն փաթաթվող ջրիմուռները, և նրա կույր աչքերը գաղտնիորեն ինդիգոյի գույն են ստանում-միայնակ ու անհասանելի:

Ծովի փրփրուն ջուրը շփում է նրա վիրավոր փորից ծորող արյունը, և տանում է այն ալիքից-ալիք:

Աշնանը մի սառը մշուշ է ելնում ծովի վրա:

Այնժամ ծովի խորքերի ժայռերին մոտիկ, ոտքերը ծալած, նստում է կույր ձին- ցրտում, միայնակ, միայնակ սպասումի մեջ:

ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ ՐՅՈՒՆՈՍԿԵ/Ինչպես Բիսէյն էր հավատում

ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ ՐՅՈՒՆՈՍԿԵ/Ինչպես Բիսէյն էր հավատում

Հայերեն առաջին անգամ տպագրվել է «Արտասահմանյան գրականություն» հանդեսի 2001-ի 1-ին համարում` Գուրգեն Խանջյանի թարգմանությամբ: Ստորև բերված է այդ թարգմանությունը:

Բիսէյը կանգնած էր ցածում` կամրջի տակ, և սպասում էր նրան:

Բարձրում, նրա գլխավերևում, պատատուկներով կիսով չափ պարուրված քարե բարձր բազրիքի ետևում, ժամանակ առ ժամանակ երևում էին կամրջով անցնողների սպիտակ քղանցքները` մայրամուտի վառ արեգակով լուսավորված և քամուց թեթևակիորեն ծածանվող... Իսկ նա չէր գալիս:

Փոքր-ինչ անհանգստացած` Բիսէյը մոտեցավ և սկսեց նայել հանդարտ գետին, որով չէր լողում և ոչ մի նավակ:

Գետի երկայնքով սեղմ պատնեշ կազմած` աճում էր կանաչ եղեգնուտը, իսկ եղեգնուտի վրա այստեղ-այնտեղ կորվել էին ուռիների խիտ սաղարթները: Իսկ գետը թեև լայն էր, սակայն եղեգնուտներով սեղմված ջրի մակերևույթը նեղ էր թվում: Մաքուր ջրի ժապավենը, ոսկեզօծելով սադափային միակ ամպաքուլայի արտացոլումը, հանդարտ գլորվում էր եղեգնուտների միջով... Իսկ նա չէր գալիս:

Բիսէյը հետ քաշվեց ջրից և առափնյա ծանծաղուտով ետ ու առաջ քայլելով` ունկ դրեց մթնշաղով լցվող մեղմորեն հագեցող լռությանը:

Երթևեկությունը կամրջի վրա արդեն լռել էր: Ո'չ քայլերի ձայն, ո'չ սմբակների դոփյուն, ո'չ սայլերի դղրդյուն. Այնտեղից ոչինչ չէր լսվում: Քամու սոսափ, եղեգնուտի խշշոց, ջրի ճողփյուն... հետո ինչ-որ տեղ սուր կռնչաց ձկնկուլը: Բիսէյը կանգ առավ. ըստ ամենայնի սկսվում էր մակընթացությունը, ջուրը, արշավելով տղմոտ ծանծաղուտի վրա, ցոլցլում էր ավելի մոտիկ, քան առաջ... Իսկ նա չէր գալիս:

Բարկացած խոժոռվելով` Բիսէյն սկսեց արագ-արագ քայլել կիսամութ ծանծաղուտով, կամրջի տակ: Այդ ընթացքում ջուրը կամացուկ, քայլ առ քայլ ողողում էր ծանծաղուտը: Եվ նրա մաշկին դիպավ տիղմի զովն ու ջրի թարմությունը: Նա վեր պարզեց աչքերը` կամրջի վրա արդեն մարել էր մայր մտնող արեգակի պայծառ փայլը, և մայրամուտի աղոտ-կանաչավուն երկնքում սևին էր տալիս քարե բազրիքի հստակ ուրվագիծը... Իսկ նա չէր գալիս:

Բիսէյը վերջապես կանգ առավ:

Ջուրը, արդեն լիզելով նրա ոտքերը, փայլելով առավել ցոլքերով, քան պողպատն է պսպղում, ալիքվում էր կամրջի տակ: Անկասկած, չի անցնի մեկ ժամ, և անգութ մակընթացությունը կողողի նրա և' ծնկները, և' փորը, և' կուրծքը: Ոչ, ջուրն ավելի արագ է բարձրանում, և ահա` նրա ծնկներն արդեն ծածկվեցին գետի ալիքներով... Իսկ նա չի գալիս:

Հույսի վերջին շողն աչքերում` Բիսէյը հայացքը նորից ու նորից հառում էր երկինք` կամրջին:

Նրա կուրծքը ողողող ջրի մակերևույթին վաղուց արդեն խտացել էր իրիկվա կապույտը, և մշուշի միջով նրա ականջին էր հասնում ուռիների ու խիտ եղեգնուտի թախծոտ խշշոցը: Եվ հանկարծ, հպվելով Բիսէյի քթին, ցոլցլացնելով սպիտակ փորիկը, ջրից դուրս թռավ մի ձկնիկ և անցավ նրա գլխավերևով: Բարձրիկ երկնքում վառվեցին դեռևս հատուկենտ աստղերը: Եվ նույնիսկ պատատուկներով պարուրված բազրիքի ուրվագիծը լուծվեց արագորեն վրա հասնող մթությանը... Իսկ նա չէր գալիս:

Կեսգիշերին, երբ լուսնի լույսը ողողում էր եղեգնուտն ու ուռիները գետի երկայնքով, ջուրն ու զեփյուռը, կամացուկ փսփսալով, Բիսէյի մարմինը կամրջի տակից զգուշորեն տարավ դեպի ծով: Սակայն Բիսէյի հոգին ուղղվեց դեպի երկնքի սիրտը, լուսնի ցոլքը թախծոտ` գուցե այն պատճառով, որ նա սիրահարված էր: Թաքուն լքելով մարմինը, նա սահուն բարձրացավ աղոտ լուսավորվող երկինք` ճիշտ այնպես, ինչպես գետից համրաձայն բարձրանում է տիղմի հոտը, ջրի թարմությունը...

Իսկ հետո, հազարավոր տարիներ անց, այդ հոգուն, որն անթիվ անգամ կերպարանափոխվել էր, վերստին մարդկային կյանք վստահվեց: Դա հենց այն հոգին էր, որն ապրում է իմ մեջ: Այդ պատճառով, թող որ մեր ժամանակներում` այնուհանդերձ, ես ընդունակ չեմ ոչ մի լուրջ բանի, և գիշեր թե ցերեկ ապրում եմ երազանքներով և միայն սպասում, թե ինձ կայցելի զարմանահրաշ մի բան: Ճիշտ այնպես, ինչպես Բիսէյն էր, աղջամուղջի մեջ, կամրջի տակ սպասում իր սիրած էակին, որը չի գալու երբևէ:

ԱԿԻԿՈ ՅՈՍԱՆՈ (1878-1942)/ Չմեռնես դու

ԱԿԻԿՈ ՅՈՍԱՆՈ (1878-1942)/ Չմեռնես դու

Ակիկո Յոսանոյի այս բանաստեղծությունը տպագրվել է «Գարուն» ամսագրի 2003-ի 6-րդ համարում` Ակիկո Հիկիի թարգմանությամբ:

ՉՄԵՌՆԵՍ ԴՈւ

Նվիրում եմ եղբորս, որը մասնակցում է պատերազմին Չինաստանի Լյոջունուն քաղաքում

Ա՜խ, եղբայրս, լալիս եմ քեզ համար

Ու աղաչում եմ, որ չմեռնես:

Լինելով վերջին զավակը`

Ծնողի սերն է ուժգին,

Բայց ծնողը, թուրը ձեռքդ տալով,

Սովորեցրեց մարդ սպանել:

Ու խնամեցին քեզ

Մինչև քսանչորս տարեկանը,

Որ մեռնես մարդ սպանելուց:

Որ Սակաի քաղաքի առևտրի

Հին տներով հպարտացող,

Ծնողի անունը ժառանգող,

Տերն ես դու, դու չմեռնե'ս:

Լյոջունի պալատը կավերվի` թե չէ,

Աղաչում եմ, որ չմեռնես:

Դու չգիտես, որ դա

Առևտրի տների օրենք չէ:

Աղաչում եմ, չմեռնե'ս,

Կայսրն ինքը պայքարին

Չպիտի մասնակցի:

Եթե Ձեր սիրտը խոր լիներ,

Ինչպե՞ս կարելի է մտածել

Որ հոսի մեկի արյունը հուշերի համար

Ու մեռնի անասունների ճամփին,

Որ գովասանք է մարդ սպանելը:

Ա՜խ, եղբայրս,

Աղաչում եմ, չմեռնե'ս,

Մայրն անցած աշունները

Հորը նվիրելով`

Վշտի մեջ ցավոտ

Որդուն կորցնելով`

Ընտանիք է պահում:

Կայսրերի տիրապետությունը անդորր է պահում,

Սակայն մոր սպիտակ մազերի գնով:

Վարագույրի ետև գլխիկոր լացող,

Գեղեցիկ ու անցողիկ նորահարսին

Արդյոք դու մոռացե՞ լ ես, թե՞ հիշում ես,

Տասն ամսվա նորահարսիդ,

Եվ որ դու միակն ես այս աշխարհում,

Ա՜խ, ու՞ մ պիտի խնդրեմ,

Որ չմեռնես դու....

ԿՈԲՈ ԱԲԵ/ Կարմիր բոժոժ

ԿՈԲՈ ԱԲԵ/ Կարմիր բոժոժ

Պատմվածքը հայերեն առաջին անգամ տպագրվել է «Առագաստ» շաբաթաթերթի 1993-ի 8-րդ համարում` Գուրգեն Խանջյանի թարգմանությամբ: Ստորև բերված է այդ թարգմանությունը:

Այն օրերին ես ծայրահեղ կարիքի մեջ էի ապրում: Չնայած դրան` համարյա չէի զգում ողբալի վիճակս: Աղքատությունը նույնքան բնականորեն էր սերտաճել ինձ, որքան սեփական կաշիս:

Թերևս աղքատությունն ինձ ծառայում էր որպես մանվածք, որից ես գործում էի իմ վիպակներն ու պատմվածքները: Առանձնապես` այս «Կարմիր բոժոժը», որն ասես իմ մի մասնիկը լիներ: Ըստ երևույթին, գործ ստեղծելու համար գրողը միշտ ստիպված է լինում իրենից ինչ-որ մաս պոկել, որպեսզի արարի:

Օրը թեքվում է: Գալիս է ժամը, երբ յուրաքանչյուր ոք շտապում է դեպի իր բույնը, սակայն ես շտապելու տեղ չունեմ, ես տու'ն չունեմ: Անշտապ քայլում եմ շարք կազմած տների գոյացած նեղլիկ միջանցքով` հարյուրերորդ, հազարերորդ անգամ տարակուսելով, թե ի±նչու փողոցի երկու կողմերից սերտ պատնեշ կազմած տների այս բյուրավոր բազմության մեջ չկա մեկը, որը ես կարողանայի իմը համարել:

Կանգ առա հեռագրասյան մոտ, բավարարեցի պետքս. Գետնին պարանի կտոր էր գցած, և ես հանկարծ կախվել ուզեցի, «Հանգստանանք, եղբայրս, քնենք»,- կարծես ասում էր պարանը և այդ ընթացքում` խեթ նայում վզիս: Իրոք որ, ինքս էլ դեմ չեմ քնելուն, սակայն որտե՞ ղ: Եվ հետո բոլորովին էլ եղբայր չեմ այս պարանին, իսկ ամենակարևորը` սկզբում հարկավոր է, այնուամենայնիվ, գտնել քիչ թե շատ տրամաբանված պատասխան այն հարցին, թե ինչու՞ ես տուն չունեմ:

Յուրաքանչյուր օր ավարտվում է գիշերով: Գիշերով մարդիկ պառկում են քնելու: Քնելու համար օթևան է հարկավոր: Ուստի ինչ-որ տեղ էլ ինձ համար պետք է ծածկ լինի, այնպես չէ՞ :

Անսպասելիորեն կռանում եմ` իսկ ի՞ նչ, եթե մտքերիս շարանի մեջ մի ինչ-որ էական սխալ է աննկատ խցկվել: Բանը այն չէ, որ ես տուն չունեմ: Գուցե պարզապես մոռացել եմ, թե որտեղ է այն... Դե ինչ, շատ հավանական է: Այ, ասենք, հենց այստեղ... Դանդաղեցնում եմ քայլերս հերթական տան մոտ: Հասկանալի է` չկան որևիցե հատուկ նշաններ, որոնք կարողանան հուշել, թե հենց սա է, որ կա իմ տունը, սակայն, առաջինը, նման նշաններ հավասարապես չունի նաև որևէ ուրիշ տուն և, երկրորդ, այդպիսի նշանների բացակայությունն ինքնին հակառակը չի ավելացնում...

Բախտս բերեց, կիսաբաց պատուհանից փողոցին է նայում կանացի մի բարեհամբույր դեմք: Կինը ժպտում է: Հույսի զեփյուռը դիպչում է ինձ, թափանցում մինչև սիրտս, նրա քնքուշ գգվանքից սիրտս հալվում է. Թրթռում է, ինչպես քամու դեմ պարզած դրոշ... Ես էլ ժպտացի և խոնարհվեցի, որպես իսկական ջենտլմեն:

-Ներող եղեք, սա իմ տունն է, այո՞ :

Կնոջ դեմքը հանկարծակի սառչում է:

-Ի՞ նչ... Դուք ո՞ վ եք:

Ուզում եմ պատասխանել, սակայն անսպասելիորեն շփոթվում եմ: Դե ինչպե±ս բացատրեմ նրան, որ իմ լինելու խնդիրը տվյալ պարագայում ոչ մի նշանակություն չունի:

-Ինչևէ,-փոքր-ինչ գրգռված ասում եմ ես,- եթե ըստ ձեզ սա իմ տունը չէ` բարի եղեք ինչ-որ կերպ ապացուցել այդ բանը...

-Ինչ-ի՞ նչ...-Կնոջ դեմքը վախ է արտահայտում: Դա ինձ վերջնականորեն է հանում հավասարակշռությունից:

-Ուրեմն, եթե ապացույցներ չունեք, ստացվում է, որ այս տունն ինձ է պատկանում:

-Սակայն այստեղ ես եմ ապրում:

-Հետո ի՞ նչ... Այն փաստը, որ այստեղ դուք եք ապրում, դեռ չի նշանակում, թե տունն իմը չէ, ճի՞ շտ է:

Պատասխանի փոխարեն կնոջ դեմքը քարանում է, և նա շրխկոցով փակում է պատուհանը: Միշտ այսպես է . ահա ինչ է թաքնված կանացի ժպիտի տակ... Սովորական հնարանք է, որը նրանք անպայման գործածում են` իրենց անհեթեթ տրամաբանությանը նեցուկ լինելու համար, ըստ որի` եթե իրը պատկանում է ինչ-որ մեկին, այն արդեն քոնը չէ:

Սակայն ինչու՞ … Ինչու՞ ամեն բան արդեն ինչ-որ մեկինն է և միայն այդ պատճառով իմը չէ: Մի՞ թե աշխարհում չկա ոչինչ, ինչը, լավ թող ոչ իմը, սակայն գոնե ոչ մեկինը չլինի: Երբեմն տրվում էի այն պատրանքին, թե շինհրապարակների մեծ-մեծ խողովակները իմ տունն են: Սակայն այդ խողովակները կամ որևիցէ մեկի ունեցվածքը դառնալու փուլում էին կամ, բոլորովին հաշվի չնստելով ո'չ իմ կամքի և ո'չ էլ իմ հետաքրքրությունների հետ, չքանում էին, որպեսզի դառնան ինչ-որ մեկի սեփականությունը կամ էլ վերափոխվում էին այնպիսի մի բանի, ինչը բացահայտորեն նման չէր օթևանի:

Դե, իսկ զբոսայգու նստարա՞ նը: Իհարկե, նստարանը հոյակապ է: Եթե միայն այն իսկապես իմ տունը դառնար, եթե միայն չհայտնվեր ՆԱ, իր ռետինե մահակով, որպեսզի քշի ինձ... Թվում է ինչ-ինչ, բայց զբոսայգու նստարանը բոլորիս է պատկանում և չի կարող լինել ինչ-որ մեկի սեփականությունը: Սակայն ՆԱ ասում է.

-Էյ, դու, վեր կաց: Այս նստարանը բոլորինն է, այլ ոչ մեկինը, առավել ևս` քոնը: Չքվիր այստեղից և հնարավորին չափ արագ: Իսկ եթե չես ցանկանում` ստիպված կլինեմ անցկացնել քեզ օրենքի դարպասով` ուղիղ նկուղային հարկ: Եվ հիշիր, եթե մտքովդ կանցկացնես տեղավորվել ուրիշ որևէ տեղում, բացի այդ նկուղից, հենց միայն դրանով հանցանք կատարած կլինես, կխախտես օրենքը...

Աղասֆերի առասպելը... Իմ մասին չէ՞ արդյոք այն:

Իրիկնանում է: Ես քայլում եմ ու քայլում... Տներ` անփոփոխ, ամուր, արմատներով անսասանորեն հողի մեջ մխրճված: Նրանց միջև` միջանցք-փողոցներ, բոլորը մեկի պես անդեմ, անընդհատ փոփոխվող: Փողոցներ` անձրևից փշաքաղված, ասես խոզանակներ, ձնաթափին` մեկ ավտոարահետի չափով նեղացած, քամոտ օրերին` թրթռացող, ինչպես ժապավեն: Ես քայլում եմ ու քայլում... Կախվելու իրավունքից էլ եմ զրկված, մինչև չհասկանամ, վերջապես, թե ինչու տուն չունեմ:

Ստոպ, այս ի՞ նչ է: Ո՞ վ է կառչել ոտքիցս: Եթե դա պարանն է, որպեսզի կախվեմ` մի' շտապիր, առաջ մի' ընկիր... Ոչ, պարանը չի, մետաքսյա կպչուն թել է: Բռնեցի երկու մատներով և քաշեցի. թելը դուրս է սողոսկում կոշիկիս պատռվածքից, անվերջ ձգվում է ու ձգվում: Տարօրինակ է... Հետաքրքրասիրությամբ համակված` ես ձգում էի թելը, և այստեղ պատահեց առավել տարօրինակ բան: Մարմինս սկսեց թեքվել մի կողմի վրա, այնպես, որ շուտով անկարող էի հավասարակշռությունս պահպանել: Ի՞ նչ բան է, չլինի՞ ծռվել է երկրի առանցքը, կամ էլ, գուցե, ձգողության կենտրո՞ նն է խախտվել: Հանկարծ կոշիկս թրխկոցով ընկնում է ոտքիցս, և ես անմիջապես ամեն ինչ հասկանում եմ: Ոչ, երկրի առանցքը մնացել է իր տեղում, պարզապես ոտքս է կարճացել: Ոտքս ավելի ու ավելի է կարճանում` թելը ձգելուն համապատասխան: Ինչպես քանդվում է գործած հին բլուզի թելը մաշված արմունկից, այնպես էլ աստիճանաբար քանդվում-չքանում էր ոտքս: Այս թելն իմ ձեռքում ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ սեփական ոտքս, որը կազմված է բարալիկ մանվածքաթելերից, ինչպես իտռուրի դդմի մաշկը:

Հիմա ես անկարող էի նույնիսկ մեկ քայլ անել: Շփոթված քարացա և իմ ձեռքում, նույնպես զարմանքից անշարժացած, մետաքսե պստիկ կծիկը` նախկին ոտքս, հանկարծ սկսեց ինքնիրեն շարժվել: Թելը ճարպկորեն մագլցում էր վեր ու վար, և ահա, ինքնուրույն, առանց իմ օգնության քանդվելով, պարուրեց ինձ, ինչպես օձ: Երբ ձախ ոտքս իսպառ քանդվեց-չքվեց, թելը թռավ աջ ոտքիս: Շուտով այն պարուրեց իրանս, սակայն, չդադարելով պտտվել, փորիս վրայից անցավ կրծքիս, կրծքիցս` ուսերիս և այդպես շարունակ, անդադար ու միաժամանակ պարուրելով, իսկ երբ արդեն ոչինչ չմնաց, թելն ինքը քարկապվեց ներսից: Եվ ես չքացա:

Մնաց միայն դատարկ տաք բոժոժը:

Հիմա վերջապես կարելի է քնել: Մայր մտնող արեգակը վառ կարմիր ցոլքերով ներկում էր բոժոժին: Համենայն դեպս, սա իմ տունն է, այստեղից ինձ ոչ ոք չի վտարի- սա հաստատ է: Վատ է միայն, որ երբ վերջապես կա տունը` չկամ ես, որպեսզի ապրեմ այդ տանը:

Բոժոժի ներսում ժամանակը կանգ է առել: Դրսում արդեն գիշեր է, իսկ բոժոժի մեջ դեռ ձգվում-եչկարում է աղջամուղջը և թրթռում են երեկոյան կարմրավուն ցոլքերը: Դա շատ աչքի զարնող բան էր, և բոժոժը չէր կարող չհրավիրել ՆՐԱ ուշադրությունը: ՆԱ նկատեց ինձ, ինձ, որ վեր էի ածվել բոժոժի, ռելսերի և արգելափակոցի միջև: Սկզբում զայրացավ, սակայն հաջորդ, որ հազվադեպ, սրտառոց բան է գտել, և բոժոժը շատ աչքի զարնող բան էր, և բոժոժը մնաց գրպանում, հետո անցավ ՆՐԱ մանչուկին` խաղալիքների տուփի մեջ:

ՇՈւՆՏԱՐՈ ՏԱՆԻԿԱՎԱ

ՇՈւՆՏԱՐՈ ՏԱՆԻԿԱՎԱ

Շունտարո Տանիկավայի այս բանաստեղծությունները տպագրվել են «Գարուն» ամսագրի 2003-ի 6-րդ համարում` Ակիկո Հիկիի թարգմանությամբ:

ԵՐԿՈՒ ԲԻԼԻՈՆ ԼՈՒՍԱՏԱՐՎԱ ՄԵՆՈՒԹՅՈՒՆ

Մարդկությունը փոքրիկ գնդի վրա,

Քնում է, զարթնում ու աշխատում և երբումն ընկերներ է ուզում Մարսից:

Մարսեցիները փոքրիկ գնդի վրա

Ինչ են անում, ես չգիտեմ:

Կամ, կարող է, ՆԵՐԻՐԻ-ԿԻՐԻՐԻ-ՀԱՐԱՐԱ են անում և երբեմն ընկերներ են ուզում Երկրագնդից:

Դա անշուշտ հասկանալի է:

Տիեզերական ձգողությունը Իրար ձգող ուժն է մենության:

Տիեզերքն այլակերպված է, և այդ պատճառով բոլորը տենչում են միմյանց:

Տիեզերքն ուռչում է արագորոն, և այդ պատճառով բոլորն անհանգիստ են:

ՕԳՈՍՏՈՍ

Օգոստոսին երազ չեն տեսնում:

Ես տեսա

Կապույտ ծովն անսահման և աղջկա ազդրն արևակեզ:

Ես տեսա,

Որ արևը սահում է և անցնում ծովափով քամու:

Այն ժամանակից ի վեր

Արյունս, ծովը ու գիշերը

Սկսեցին նույն հոտն արձակել:

Սրանից բացի չկա ոչինչ:

Սրանից բացի

Չկա Ոչինչ:

Օգոստոսը

Լի էր աստղերով փառքի:

«ԱՄԱՌՆԱՄՈՒՏ» շարքից

ԿՂՄԻՆԴՐՆԵՐԸ

Սառած ձայներն

Ամպերն արտացոլելով`

Սկսեցին հոսել:

Սարերն անցնելիս

Մարդիկ, սրինգի պես

Երկար երգերը երգելով,

Քաղաքում ցրում են

Բազմազան նշանները գաղտնի:

ԽԱՇՆԱՐԱԾ

Ծույլ էին իմ օրերը:

Իմ գործը սպասելն էր:

Ես հենվում էի անկողնուն եղանակի`

Ապաքինության ընթացքի պես:

Մարդկանցից բացի,

Ես երազում էի իմ գերեզմանը:

ԻՐԻԿՆԱԺԱՄ

Չորացածները ճախրեցին մարդու ձևով:

Թռչունները ծփացին ծանր տերևների պես:

Վաճառականի դեղերը մնացին, և ես մտաբերում էի

Հազար տարի առաջ կատարվածը:

ԿՈՇԻԿՆԵՐ ՄԱՔՐՈՂԸ

Մտածում եմ աղոտ, որ կան այնպիսի բաներ` պայծառ աթոռներ, գերազանց երեխաներ ու սառը ըմպելիք:

ԼՈւՅՍԸ

Այցելել եմ անթիվ աստղերին:

Բոլորը փնթփնթում էին բանաձևի նման,

Թե` չգիտենք, չգիտենք մենք:

Ես կառուցում եմ ճանապարհը անօդի մեջ,

Սակայն կան անհասանելի տեղեր

Անծանոթ տարածության մեջ:

Ես կհաշվեմ կյանքս,

Ու վախենում եմ:

ԳԵՏԵՐԸ

Մարդը մահացել է նորից:

Մանկության օրերին սովորել եմ եղնիկի, մայրու և կրաքարի մասին,

Ու հիմա սովորում եմ մարդկանց մասին:

Արցունքս թափվում էծովին,

Ու սպիտակ շոգենավը նրա վրայով է սահում:

ՍՈԽԱԿԸ

Ընդարձակ արոտավայրում

Նույնիսկ ձիերը չեն երևում:

Հեռուն տոնական վարագույրով է ծածկված,

Այնտեղ մշուշոտ երկինք կա, և խոտերն օրհնող

Միայնակ մի դիրիժոր:

ԳԵՐԵԶՄԱՆԸ

Որպես ինչ-որ մեկի կամքի գծագիր`

Բոլոր ոսկորները լուռ, ատելի հայացքով,

Ճերմակ ու մաքուր` դրանց վրայով

Քամին փչում է, անցնում է հոգու բույրով:

Առաջ գոյություն ուներ մի խղճալի հաստատություն:

Ցավոտ հուշերը մահկանացուների:

Սակայն դրանք էլ կկորցնեն,

Ես փնթփնթում եմ մամուռի վրա:

Ես ձեռքս մեկնում եմ դեպի տիեզերքը:

Ես կանխազգում եմ ամբողջ կյանքս:

Ես անվերջ փորձում եմ վերադառնալ:

Մի ակնթարթ մատղաշ տերևների Ստվերներն են օրորվում:

ՏՆՕՐԵՆԸ

Ծառերի կանաչ ստվերը

Գալիս է գեղեցիկ հեծանվով:

Կապույտ, անդորր առօրեականությունը

Այսօր էլ է շողում մանուկների վրա:

Գոհությունն ինձ հենարան է դնում բազմոցի պես:

ՀԻՎԱՆԴԸ

Ծառերի օր, ցեխի օր, ձեռքերի օր, հոտի օր,

Ստվերի օր, երկնքի օր, ճանապարհի օր, երկնքի օր:

ՏՂԱՆ

Հավերժությունն ի՜նչ ձանձրույթ է հոգու

Եվ ի՜նչ վախ:

Մի մոլորակի ժամանակահատված ու իր փոքր երջանկությունը,

Մի ուղեղ ու իր գեղեցիկ, քմահաճ ձևը,

Եվ

Մի սիրտ ու իր խղճուկ մեծությունը:

Ես պատասխան չունեմ սրանց հարստության դեմ:

Մարդիկ կասկածելով, բայց գոհ մնալով` ընկան,

Իմաստությունը լինում է ամեն ակնթարթում,

Ամառնամուտը նորից է գալիս, և ես առաջին անգամ կհանդիպեմ ամառնամուտի հետ:

ՍԻՆՅԻՏԻՐՈ ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ / Դղյակ տանող Ճանապարհը

ՍԻՆՅԻՏԻՐՈ ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ / Դղյակ տանող Ճանապարհը

-Մայրիկ, մենք ու՞ր ենք գնում,- հարցրեց աղջնակը` վարից նայելով մորը:

-Մենք հայրիկի հետ ենք գնում,- պատասխանեց մայրը:

-Հայրիկ, մենք ու՞ր ենք գնում,- հարցրեց աղջնակն այս անգամ հորը, ջանալով տեսնել նրա դեմքը:

-Մի լավ տեղ: Դու դա չես հասկանա,- նետեց հայրը և սեղմելով շրթունքները` քաշեց երեխայի ձեռքը:

-Բայց ու՞ր, ու՞ր,-չէր խաղաղվում աղջնակը:

-Մի շատ լավ տեղ,-հանգստացնող ձայնով պատասխանեց մայրը համառ փոքրիկին, հպանցիկ հայացք նետելով լռելյայն քայլող ամուսնու կողմը: Այնժամ աղջնակը երկու կողմերից իր թաթիկները բռնած ծնողներին թույլ տվեց, որ շարունակեն իրեն տանել մարդաշատ փողոցով: Նրան այսքան ուշ ժամի տնից դեռ երբեք չէին հանել: Շուրջն ամեն ինչ նոր էր նրա համար, և նա քայլում էր հոր ու մոր հետ` դիտելով խանութների լուսավոր ցուցափեղկերը: Եթե որևէ անցորդ փակում էր նրանց լույսերը, աղջնակը, լարված, այնպես էր շրջում գլուխը, որպեսզի ոչ մի պահ աչքից բաց չթողնի գրավիչ տեսարանը: Ահա, նա կրկին ձայն տվեց.

-Մայրիկ, ուտել եմ ուզում:

Հայրը բարկացկոտ նայեց դստերը:

-Հիմա դրա ժամանակը չէ,-ասաց նա մորը գրգռված ձայնով, որում բացահայտորեն լսվում էր. «Երես ես տվել աղջկան, իրեն պահել չգիտի»: Աղջնակն զգաց հոր ձայնում հնչած նախատիքը և խղճաց մորը: Լացելու պատրաստ նա նայեց մորը, իսկ վերջինս կարծեց, թե դուստրը քաղցից է ուզում լաց լինել:

-Հարկավոր է կերակրել երեխային, խեղճը քաղցած է,- նույն հաշտեցնող ձայնով ասաց նա, անհամարձակ նայելով ամուսնուն:

-Լավ: Ահա բլիթավաճառի խանութը, մի բան գնիր նրա համար: Հայրը կանգ առավ և կամացուկ ավելացրեց.-Հաա՜, հարցրու, գուցե նրանք գիտե՞ն Դղյակ տանող ճանապարհը:

Նա նայեց աղջնակին` ստուգելու, թե նա չլսե՞ց «դղյակ» բառը: Աղջնակը հասկացավ` իրենք գնում են ինչ-որ դղյակ, սակայն ձայն չհանեց` չցանկանալով, թե ամեն բան լսել է. այնպես ձևացրեց, իբր տարված է փողոցային անցուդարձով:

Նրանք երեքով մտան բլիթավաճառի խանութը: Եվ քանի դեռ մայրը բլիթ էր գնում, հայրը կիսաձայն հարցուփորձ էր անում վաճառողին: Աղջնակը տեսավ, թե նրա շրթունքներն ինչպես արտասանեցին «դղյակ» բառը:

-Ի՜նչ լավիկն է,- ձայնեց գանձապահուհին:- Քանի՞ տարեկան ես, աղջիկս:

-Հինգ,- պատասխանեց նա և անսպասելիորեն ամաչելով` սեղմվեց մորը:

Ընտանիքը դուրս եկավ փողոց:

-Ընդհանուր առմամբ, քիչ թե շատ հասկանալի է,- ասաց հայրը, կանգնելով մայթի կենտրոնում:-Պետք է գնալ ուղիղ, իսկ լուսանցույցի մոտից թեքվել ձախ:

-Շուտ լիներ, մթնում է արդեն:

-Շտապելուց օգուտ չկա. հիմա արդեն միևնույնն է,- նախատիքով հակաճառեց հայրը:

-Մայրիկ, խմել եմ ուզում,-ասաց աղջնակը:

-Այստեղ, անկյունում, զբոսայգի կա, երևի ցայտաղբյուր կլինի,-արձագանքեց հայրը:

Նրանք մտան մի ոչ մեծ պուրակ և նստեցին նստարանին: Աղջնակը հանկարծ զգաց, որ ուտել բոլորովին չի ուզում, սակայն, որպեսզի չանհանգստացնի մորը, սկսեց կծել բլիթը:

-Արագ մի կեր: Դաստիարակված աղջիներն այդպես չեն անում,- կշտամբեց հայրը: Սակայն նկատելի էր, որ այլ բանի մասին է մտածում:

-Այնուամենայնիվ, երեխային զուր վերցրեցինք հետներս,- ասաց մայրը:

-Իսկ ես քեզ առավոտյան ասացի` եկ նրան տատի մոտ թողնենք,- բարկացկոտ պատասխանեց հայրը: Եվ, լռելուց հետո, ցածրաձայն ավելացրեց.- Բոլորովին մթնեց: Լապտերները վառվեցին:

-Իսկ եթե այսօր չգտնենք այդ տեղը, այն ժամանակ` ի՞նչ,- հարցրեց մայրը:

-Կգնանք ամբողջ գիշեր,- կտրեց հայրը:

-Իսկ ինչպե՞ս վարվենք երեխայի հետ:

Մոր հարցը լսելով, աղջնակը կամակորությամբ ասաց.

-Մայրիկ, հոգնել եմ:

-Նա առավոտվա վեցից ոտքի վրա է: Նայիր, ինչ հոգնած տեսք ունի:

Մայրը ծնկներին առավ դստերը և գրկեց: Աղջնակը կկոցեց աչքերը, և երեկոյան կրակները` սպիտակ, կանաչ, կարմիր, ցոլցլացին փակ կոպերի միջով:

-Ոչի՞նչ, որ տունն այդպես թողեցինք,- շշնջաց մայրը:

-Սատանան այդ տան հետ: Այլևս այնտեղ չենք վերադառնա,- գրգռված ֆշշացրեց հայրը:

-Իմ կիսատ գործվածքն այդպես էլ մնաց հյուրասենյակում...,- ասես չլսելով, շարունակում էր մայրը:

-Օհո, սա՞ ինչ է: Նայի՛ր, գրպանումս դռան բանալին է: Ամբողջ անպետք աղբը` կեղտահոր, այլապես երբեք չենք գտնի Դղյակը:

Բանալին, ճլմփացնելով, թռավ-ընկավ ավազանի մեջ: Աղջնակը հիշեց, որ այդպես էլ չհագեցրեց ծարավը: Բայց աչքերը բացել չէր կարելի, մայրն ու հայրն անմիջապես կընդհատեին իրենց խոսակցությունը, և նա շարունակեց քնած ձևանալ: Ձևացրեց, ձևացրեց, հետո իսկապես քնեց:

Երբ բացեց աչքերը, տեսավ, որ գտնվում է անծանոթ սենյակում` լույսով ողողված, ճերմակ պատերով:

-Սա Դղյա՞կն է, այո՞,- հարցրեց նա:

-Ի՞նչ,-բարկացավ հայրը:-Ինչպե՞ս ես համարձակվել ականջ դնել մեծերի խոսակցությանը:

-Բայց նա արդեն փոքրիկ չէ,- պաշտպանեց մայրը:- Ավելի լավ կլինի, ամեն բան պատմենք նրան:

-Վե՛ր կաց, վե՛ր: Մայրիկը կհագցնի քեզ:

Հայրը գնաց դեպի սենյակի անկյունը, որտեղ լվացարանն էր, և սկսեց սափրվել: Մայրը կանգնեցրեց աղջկան և, կոճկելով նրա զգեստի կոճակները, բացատրեց.

-Սա դեռ Դղյակը չէ: Դղյակը մենք հիմա կգնանք փնտրելու:

Աղջիկն ուրախացավ: Նրան հագցրին իր ամենագեղեցիկ զգեստը, իսկ քայլել ամբողջ օրը մոր ու հոր ձեռքից բռնած` այնքա՜ն հաճելի էր: Լավ կլիներ` երկար փնտրեին այդ Դղյակը:

Կեսօրից հետո ընտանիքը դուրս եկավ խճուղի, որի վրա չընդհատվող հոսքով դղրդում էին ծանր բեռնատարները: Անցորդներ համարյա չկային:

-Սա, ախր, արվարձան է, սիրելիս,- տագնապած ասաց մայրը:

-Ճիշտ է: Իսկ Դղյակը քաղաքի կենտրոնում պետք է լինի:

-Երեկ հացավաճառի մոտ քեզ հաստատ ասացին ձա՛խ թեքվել:

-Իհարկե, ձախ: Գուցե մենք ուրի՞շ լուսանցույցի մոտից թեքվեցինք:

Հայրը, մտահոգված, ձեռքերը ծալեց կրծքին և խորհում էր: Աղջիկը նայեց իր կարմիր կոշիկներին և հանկարծ խղճահարություն զգաց` այնքա՜ն փոշոտ էին դրանք:

-Այո, ուրիշ ելք չկա: Գնացինք ետ,- վերջապես վճռեց հայրը և քայլեց հակառակ ուղղությամբ: Մայրը, դստեր ձեռքը բռնած, հետևեց նրան: Հայրն ավելի ու ավելի արագ էր քայլում` քթի տակ ինչ-որ բան քրթմնջալով: Մայրը սեփական մտքերով էր տարված և փորձում էր ետ չընկնել: Աղջիկը որոշ ժամանակ հնազանդորեն գնում էր նրանց ետևից, բայց հետո կանգ առավ և ասաց.

-Էլ չեմ ուզում գնալ:

-Սպասի՛ր,- կանչեց մայրը հոր ետևից: Հայրը շրջվեց և վեր քաշեց ուսերը.

-Ի՞նչ կարող ես անել այս աղջկա հետ:

Նրա ձայնը անսովոր կամացուկ հնչեց, և դա աղջկան դուր չեկավ: Ավելի լավ կլիներ, եթե գոռար ու հայհոյեր, մտածեց նա:

-Գրկիր նրան,-հրամայեց հայրը, և մայրը, լռելյայն բարձրացնելով դստերը` հասավ նրա ետևից: Չխոսելով, ուս-ուսի, նրանք քայլեցին ճանապարհով: Կինն աստիճանաբար սկսեց ետ ընկնել, և այդ ժամանակ ամուսինն աղջնակին նստեցրեց իր ուսերին:

Ասում են` «Դղյակը սուզվում է մայրամուտի ոսկյա ճաճանչներում»: Երևի հարկավոր է արևմուտք գնալ,- լռությունն ընդհատեց հայրը և թեքվեց դեպի փողոցներից մեկը:

Աղջկա աչքերի առջև հայտնվեց հրե կարմիր գունդը, և նա կկոցեց աչքերը անտանելի լույսից: Հետո, հոր ուսերին նստած, նա երևի քնեց, որովհետև, երբ կրկին բացեց աչքերը` իրեն գտավ արդեն մոր ձեռքերի վրա: Հայրը նստած էր քարե սանդուղքի աստիճաններին, որոնք տանում էին դեպի փակ դարպասները:

-Կրկին անհաջողություն,- ասաց նա մորը, որը կանգնած էր նրա առաջ:

-Ես այնպես էի հավատում, թե մենք ճիշտ ուղու վրա ենք, և` կրկին փակուղի:

-Ոչինչ,- փորձելով ոգևորել նրան, ասաց կինը,- մենգ կգտնենք Դղյակը, չէ՞ որ մեզ հիմա ուրիշ ոչինչ չի մնում:

-Իսպառ տանջեցի քեզ,- մրմնջաց հայրը:

-Այդ մասին մի մտածիր: Ավելի լավ է, մեկ անգամ էլ ամեն ինչ ծանր ու թեթև անենք: -Մենք չափազանց թեթևամիտ էինք:

Հայրը դանդաղորեն վեր կացավ տեղից և թքեց ճանապարհի կողմը:

-Մենք չունենք քարտեզ,- ասես բարձրաձայն մտորելով,- ասաց նա:-Եվ Դղյակը չի էլ լինի քարտեզի վրա...

-Բայց մենք ունենք կամք: Եթե շատ ցանկանանք` անպայման կիրագործվի, թեկուզ դրա վրա ծախսվի ամբողջ կյանքը,- սփոփում էր կինը:

-Ճշմարիտ է: Իհարկե, ճշմարիտ է:

-Հիշիր, երբ որոշեցինք ամուսնանալ` նույն բանն էր:

Խոսակցությանը միջամտեց աղջիկը.

-Իսկ երբ դեռ ամուսնացած չէիք, դուք էլի՞ հայրիկ ու մայրիկ էիք:

Ամուսինները նայեցին միմյանց և ծիծաղեցին:

-Մենք երեխաներ էինք,- ասաց հայրը:

-Իսկ ես ո՞վ էի,- կրկին հարց տվեց աղջիկը:

-Դու այն ժամանակ դեռ չէիր ծնվել:

-Իսկ ո՞վ էի ես, երբ դեռ չէի ծնվել:

Հայրը, չիմանալով ինչ պատասխանել, նայեց մորը:

Այդ պահին լապտերի տակ գտնվող փոքրիկ դռնակից հայտնվեց մի ջահել տղամարդ: Նա մոտեցավ հորը և կամացուկ ինչ-որ բան փսփսաց նրա ականջին: Մայրը, տագնապած, իրեն սեղմեց երեխային:

Հոր դեմքը լուսավորվեց, նրա զրույցն անծանոթի հետ դառնում էր ավելի ու ավելի աշխույժ: Այնուհետև, բաճկոնի գրպանից դուրս բերելով ծրարը, հայրը նրա միջից ինչ-որ թղթեր հանեց և հանձնեց երիտասարդին: Վերջինս կանգնեց լապտերի տակ և սկսեց հաշվել, իսկ հայրը վերադարձավ և ուրախ հայտնեց մորը.

-Այս մարդը մեզ Դղյակ կտանի:

-Իսկապե՞ս կտանի,- տագնապով հարցրեց մայրը, կասկածանքով նայելով անծանոթին, սակայն վերջինս շրջվեց և ժպտաց նրան.

-Մի՛ անհանգստացիր, տիկին: Ես ձեզ պես շատերին եմ բազմիցս տարել այնտեղ: -Երախտապարտ կլինեք ինձ: Եվ ես դա անում եմ ոչ հանուն դրամի:

-Այսպես թե այնպես` հավերժ այստեղ ցցված մնալ չենք կարող,- ասաց հայրը:- Հավատանք նրան և առաջ գնանք:

Ջահել տղամարդը ընտանիքին տարավ իր ետևից: Նրանք երկար շրջում էին նեղլիկ, ամայի փողոցներով: Առանձնապես մութ տեղերում ուղեկցողը վառում էր գրպանի լապտերիկը:

-Այնտեղ հասնել կարելի է տարվա միայն այս եղանակին: Ամենալավ ժամանակն է, այո, և տեղ էլ հիմա` որքան ասես: Մարդիկ քիչ բան գիտեն Դղյակի մասին, իսկ այնտեղ գովազդով չեն զբաղվում: Այնպես որ, առանց ինձ նման ուղեկցողի գլուխ չեք հանի...

Երիտասարդն անդադար խոսում էր, և, լսելով նրա զվարթ, համոզված ձայնը, մայրը քիչ-քիչ խաղաղվեց:

-Ես անհարմար եմ զգում, որ այս տեսքով եմ,- ասաց նա ուղեկցողին:

-Սարսափելի ոչինչ չկա: Այնտեղ հագուստի վրա ոչ ոք ուշադրություն չի դարձնում: Եվ հետո, ես ձեզ կներկայացնեմ ինչպես հարկն է: Ես այնտեղ բոլորին գիտեմ, հաշվեք, որ ձեր բախտը բերել է: Առանց ինձ նման ուղեկցողի, գիշերով այս ճանապարհը գտնել հնարավոր չէ,- գլուխ էր գովում երիտասարդը:- Ահա՛, համարյա հասել ենք: Սպասեք ինձ այստեղ: Ես գնամ, համաձայնեցնեմ, երբ նրանք հայտնվեցին ինչ-որ բլրի ստորոտում:

Վերևում ամեն ինչ սևով էր պատված: Աղջիկն ու նրա ծնողները կանգնած էին ճամփեզրին և նայում էին բլուրն ի վեր բարձրացող ուղեկցողի թիկունքին: Վերջինս հանկարծ կանգ առավ և շրջվեց:

-Ահա թե ինչ. թերևս իմ լապտերիկը ձեզ տամ: Երբ վերևում վառվի լույսը, դա ձեզ համար ազդանշան կլինի, որ գաք: Ես ձեզ այնտեղ կդիմավորեմ: Ինքս առանց լապտերիկի էլ կարող եմ բարձրանալ, ճանապարհը ծանոթ է,- բարձր կանչեց տղամարդը և սկսեց իջնել: Հայրը մոտ գնաց և վերցրեց և վերցրեց լապտերիկը:

Հետո ընտանիքը երկար սպասում էր մթության մեջ: Գիշերային լռությունն աստիճանաբար տարրալուծում էր հանգիստ համոզվածության այն մթնոլորտը, որն ստեղծել էր ուղեկցողի կենսախինդ շատախոսությունը:

-Ամեն բան կարգի՞ն է,-շշնջաց մայրը:

-Չգիտեմ...Արի մի քիչ էլ սպասենք,-պատասխանեց հայրը` տանջահար հայացքը գիշերային խավարին հառած:-Ես նրան տվի փողի կեսից ավելին:

-Օ՜, աստվա՜ծ իմ,-հառաչեց մայրը: Նրա ձայնից վախեցած` աղջիկը, որի քունը տանում էր և որը սկզբում չէր զգացել ծնողների լարվածությունը, լաց եղավ:

-Հարկավոր չէ նյարդայնացնել երեխային,-գրգռված նետեց հայրը:

Մայրը լուռ գրկեց աղջկան:

Նրանք սկսեցին բարձրանալ բլուրն ի վեր, լապտերիկով լուսավորելով ճանապարհը: Երկար կանգնելուց և աճող տագնապից նրանց ոտքերն ասես բամբակյա լինեին, իսկ վերելքն անվերջանալի էր թվում: Աղջիկը , մոր մեջքին տաքացած, թմրել էր: Երկօրյա տպավորություններից ու հուզմունքներից նա այնպես էր հոգնել, որ չէր զգում սեփական մարմինը:

-Թանկագինս, մենք արդեն վերևում ենք,-շշնջաց մայրը:

Ոտքերի տակ հարթ ճանապարհ էր. վերելքն ավարտվել էր:

-Կարծես այդպես է,- արձագանքեց հայրը, և նրա ձայնն ասես տարրալուծվեց գիշերային խավարում:

-Լապտերիկով լուսավորիր,- կրկին շշնջալով խնդրեց մայրը:

-Հիմա:

Հայրը լապտերիկի լուսաշեղբով կտրատեց խավարը: Շուրջը ոչինչ չկար:

-Ինչ-որ դաշտեր են:

-Այո: Դաշտեր:

Շենք հիշեցնող ոչինչ չկար: Եթե աչքերը լարեին խավարի մեջ, ոտքերի տակ կարելի էր տարբերել միայն ճանապարհի ժապավենը, որը հեռուներ էր տանում:

-Մի՞թե մեզ խաբեց,- հարցրեց մայրը: Նրա դողացող ձայնում հնչում էր հուսահատությունը:

Հազիվ քարշ տալով ոտքերը, ընտանիքը քայլեց դաշտի միջով: Դա նման էր երազի. քայլ ես անում, բայց տեղից չես շարժվում: Ժամանակ առ ժամանակ հայրը լապտերիկով լուսավորում էր չորսբոլորը, սակայն ճառագայթը կորչում էր անթափանց մթության մեջ: Վերջապես նա ասաց.

Ճար չկա, սպասենք մինչև լուսաբաց:

Տեղավորվելով ճամփեզրին, ընտանիքը պատրաստվեց գիշերել դաշտում: Ցուրտը թափանցում էր մինչև ոսկորները: տաք էր միայն աղջկա համար, որը պինդ քնած էր` սեղմված մոր կրծքին: Ծնողները ցածրաձայն խոսում էին: Մեկ անգամ, երբ աղջիկը շրջվեց քնի մեջ, մայրն այտով հպվեց նրա մազերին: Եվ նա քնի միջից լսեց, թե հայրն ինչպես կամացուկ շշնջաց:

-Քեզ համար ծանր է ինձ հետ: Առանց քեզ երևի կկորչեի...

Անցավ շատ ժամանակ, և աղջիկն արթնացավ, որովհետև արդեն լույս էր: Նա պառկած էր լայնարձակ դաշտում, խոտերի մեջ: Վերից նրան էր նայում հայրը:

-Իսկ ու՞ր է մայրիկը:

Հայրը քնքշորեն գրկեց դստերը և փափուկ ձայնով ասաց.

-Դեհ, շարունակենք մեր ուղին:

-Իսկ մայրի՛կը:

Նա լուռ ու թախծոտ տարուբերեց գլուխը, և աղջիկը հասկացավ, որ մոր մասին հարցնել չի կարելի: Նրան թվաց, թե հայրը գիշերվա ընթացքում մի տեսակ միանգամից կռացել է, ծերացել: «Ուրեմն հարկավոր է, որ ես ուրախ լինեմ երկուսիս փոխարեն»,-մտածեց աղջիկը:

Այդ օրը, երբ քայլում էին ճանապարհով, հայրը նրան շատ բաների մասին պատմեց: Իրենց գլխավոր նպատակը,- Դղյակը գտնելը,- իհարկե, շատ կարևոր է, ասում էր նա, սակայն պակաս կարևոր չէ ուղին, որով իրենք գնում են դեպի այդ նպատակը: Դուստր զգում էր, որ հոր խոսքն ուղղված է ոչ այնքան իրեն, որքան չքացած մորը: Եվ էլի նրան թվում էր, թե ինքը բավական մեծացել է: Մոր մասին աղջիկն այլևս չէր հարցնում. նա հասկացել էր, որ կան բաներ, որոնց մասին չեն խոսում:

Որոշ ժամանակ անց նա հանկարծ նկատեց, որ իրենք դուրս եկան նույն այն փողոցը, որով գնում էին սկզբում:

-Հայրիկ, նույն փողոցն է,-գոչեց աղջիկը, քաշելով հոր թևը: Վերջինս նայեց չորսբոլորը և տարակուսած պատասխանեց.

-Այո՞: Ինչ-որ չեմ մտաբերում:

Հոր կերկերուն, անկամ ձայնից աղջիկը մեկ անգամ ևս զգաց, թե ինչպես է նա ծերացել: Եվ դիտմամբ բարձրաձայն, որպեսզի ոգևորի նրան, շարունակեց.

-Նայիր, ահա այն բլիթավաճառի խանութը, որտեղ դու ճանապարհի մասին հարցրիր:

Հիշու՞մ ես:

-Բլիթավաճառի խանու՞թը,- հարցրեց նա, ապարդյուն լարելով հիշողությունը:

-Դե, իհարկե, նայիր,-մատով ցույց տվեց աղջիկը: Խանութի ապակու ետևում նա տեսավ նույն այն գանձապահուհուն, որը նրան «լավիկ» անվանեց:

-Բարի օր, մորաքույր,-կանչեց նա, մտնելով խանութը:

-Բարով եկաք,-պատասխանեց գանձապահուհին:

-Հիշու՞մ եք, ինչպես ձեզանից բլիթ գնեցինք,-հարցրեց աղջիկը:

-Իսկապե՞ս: Այդ ե՞րբ,-զարմացավ կինը:

-Ինչպե՞ս թե: Ես կանգնած էի ա՜յ այստեղ, մայրիկիս կողքին...-Սկսեց բացատրել աղջիկը:

-Ա՜խ, իսկապես, նույն աղջիկն է,-զարմացավ գանձապահուհին:-Ինչպե՜ս ես մեծացել: Այն ժամանակ դու... հինգ տարեկան էիր, ճի՞շտ է: Իսկ ու՞ր է մայրիկդ:

Չիմանալով ինչ պատասխանել, աղջիկը նայեց հորը, իսկ վերջինս լուռ բռնեց նրա ձեռքը և դուրս բերեց փողոց: Նա սարսափած նայեց սեփական արտացոլմանը դռան ապակու մեջ և իր առջև տեսավ մոտ տասը տարեկան մի աղջկա: Զարմանալի ոչինչ չկա, մտածեց աղջիկը, չէ՞ որ հայրիկն այնպե՜ս ծերացած է: Եվ մոր մասին հիշողություններն էլ են խամրել, ջնջվել: Հոր հետ նրանք շարունակեցին քայլել, և արդեն պարզ չէր, թե ով է ում ձեռքը բռնած առաջնորդում` տղամարդը աղջկա՞ն, թե աղջիկը տղամարդուն:

Անցավ բավականին ժամանակ,- ոչ այն է` մի քանի ժամ, ոչ այն է` մի քանի տարի,- և հայրը դստեր հետ հայտնվեց պահեստ հիշեցնող մի վիթխարի շենքի դռան առջև:

-Ահա վերջապես և մեր Դղյակը,-ասաց հայրը:-Որքա՜ն երջանիկ կլիներ մայրդ: Միայն ափսոս, որ չափազանց ուշ է:

Աղջիկը,-ոչ, արդեն համարյա հասուն օրիորդ,-խոր շունչ քաշելով հակաճառեց.

-Կյանքում ոչինչ չափազանց ուշ չէ, հա՛յր: Մի՛ տխրիր:

-Այո՛, ճշմարիտ ես,- պատասխանեց հայրը:- Դեհ, սպասիր ինձ այստեղ: Գնամ իմանամ ինչն ինչոց է:

-Հայրի՛կ, թող օձիքդ ուղղեմ:

Օրիորդը հայացքով ուշադիր տնտղեց հորը, ինչ-որ տեղ ինչ-որ բան ուղղվեց, հարթեց, և հայրը, կորամեջք, մտավ շենք, որի պատերը չունեին և ոչ մի լուսամուտ:

Դուստրը հայացքով ուղեկցեց նրան, հետո, շրջվելով դեպի փողոց, նայեց շուրջը: Մայթի վրա երեխաները քարկտիկ էին խաղում, հակառակ կողմում, ծառերի ստվերում, շշնջում էին սիրահարները, հեռվում, գետակի մոտ, նստած էին ձկնորսները:

Ի՞նչ ես անում այստեղ,-ետևից հնչեց ջահել, զրնգուն ձայնը: Շրջվելով, օրիորդը տեսավ ամուր, մարզիկի կազմվածքով մի պատանու, որը, ոտքերը լայն բացած, կանգնած էր մայթեզրին և ուրախ ժպտում էր: Օրիորդն անսպասելի հուզմունք զգաց` պատանու աչքերն այնքան պարզ էին, լույսով լեցուն, որ կարծես տեսանելի էր նրա հոգու խորքը:

-Հորս եմ սպասում:

-Իսկ որտե՞ղ է նա:

Հենվելով շենքի պատին, նրանք սկսեցին զրուցել: Պատանին բարձրաձայն քրքջաց.

-Դղյա՞կ: Անհեթեթություն: Աշխարհի երեսին գոյություն չունեն դղյակներ:

-Դու վիրավորում ես հորս,-բացականչեց օրիորդը, և աչքերը լցվեցին արցունքով: Նրան այնքա՛ն դուր եկավ այդ պատանին, բայց հիմա պատրաստ էր ատել նրան: Նրա աչքերում արցունք տեսնելով, պատանին միանգամից լրջացավ.

-Ներիր ինձ, խնդրում եմ: Ես միտք չունեի վիրավորելու: Պարզապես ինձ թվում է, որ դու, այդքան ջահել, գլուխդ չպետք է լցնես անհեթեթ ցնորքով:

-Հայրս ամբողջ կյանքում փնտրում է այդ Դղյակը: Մենք այնքան ենք քայլել, այնքա՜ն ենք քայլել...

-Սակայն դա նրա՛ կյանքն է: Իսկ դու իրավունք ունես այլ կերպ ապրելու, ինչպես ցանկանաս: Գնանք ինձ հետ, զբոսնենք նավակով: Մեզ` ջահելներիս համար, ծովից լավ բան չկա:

Օրիորդը սրբեց արցունքները և բացասաբար տարուբերեց գլուխը.

-Ոչ, ես չեմ կարող հորս մենակ թողնել այստեղ:- Ասաց և մտածեց. վերջ, այս պատանուն այլևս չեմ տեսնի, և նրա սիրտը կծկվեց ցավից: Իսկ պատանին հանկարծ ամուր բռնեց նրա ձեռքը և առաջարկեց.

-Ահա թե ինչ: Գնա ներս և որոնիր հորդ: Այդպես ավելի լավ է, քան ցցվել այստեղ չգիտես որքան: Ես կսպասեմ:

Օրիորդն իրեն հանկարծ անչափ թեթևացած զգաց: Նրա լացակումած դեմքը լուսավորվեց երախտապարտ ժպիտով, և նա պատասխանեց պատանու ձեռքսեղմումին: Եվ վազքով նետվեց դեպի շենքի դուռը:

Ներսում կիսամութ էր: Մուտքի մոտ, սեղանի վերևում, երևում էր սպիտակ ցուցանակը, որի վրա գրված էր «Գրանցում», բայց այնտեղ ոչ ոք չկար: Սանդուղքը վերև էր տանում, և օրիորդը սկսեց բարձրանալ փայտե աստիճաններով, ձեռքով հենվելով մաշված բազրիքին: Վերելքն ավարտվեց պատի մոտ, որից վեր` էլի սանդուղք կար: Նրա ետևում նորից պատ էր և նոր սանդղահարթակ: Եվ էլի, և էլի: Օրիորդը համառորեն բարձրանում էր վեր ու վեր: Նա զգում էր, որ յուրաքանչյուր աստիճան իրեն ավելի ու ավելի էր հեռացնում դրսում սպասող պատանուց: Նրան արդեն թվում էր, թե ոչ մի ԴՈՒՐՍ ընդհանրապես գոյություն չունի: Կա միայն այս անվերջանալի սանդուղքը, և ուրիշ ոչինչ: Սակայն, ի վերջո, օրիորդը հայտնվեց ինչ-որ դռան առջև: Նա ձեռքը քսեց դռան փայտյա մակերեսին, հետո ականջով հպվեց ու լսեց:

Նրան թվաց, թե մարդկային ձայներ է լսում, ավելի ճիշտ` միայն հոր ձայնը: Այնքան ծանոթ այդ ձայնը ինչ-որ մեկին հպարտությամբ պատմում էր իր` դստեր մասին: Եվ պարզ էր, որ պատմողը երբեք չէր հոգնի այդ մասին խոսելուց:

Օրիորդը ժպտաց և հրեց դուռը:

-Հայրիկ,-քնքշորեն կանչեց նա և առավել ուժգին հրելով` պատրաստվեց անցնել շեմքը, և քիչ մնաց ընկներ, հազիվ հասցնելով կառչել բռնակից:

Դռան ետևում ոչինչ չկար` ո՛չ սենյակ, ո՛չ պատեր, ո՛չ երկինք: Դատարկություն: Օրիորդը նայում էր Ոչնչի մեջ: «Դատարկությունը նույնիսկ տեսնել հնարավոր չէ», անցավ նրա մտքով: Եվ նա գիտեր, թե շրջվելով` չի տեսնի սանդուղքը, որն իրեն այստեղ բերեց:

Պատմվածքը հայերեն առաջին անգամ  տպագրվել է 1993-ին, «Գարուն» ամսագրի 7-րդ համարում` Գուրգեն Խանջյանի թարգմանությամբ:

Վերջ

Նյութերը վերցված են http://japonialit.blogspot.com/ կայքից

Էլ.գիրքը պատրաստել է Հանումանը http://ablog.gratun.am

Այլ էլ.գրքեր կարող եք գտնել "Անհանգիստ Բլոգում"

http://goo.gl/LzE1O